بندهشن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

بُنْدَهِشْن نام کتابی است به پهلوی که تدوین نهایی آن در سدهٔ سوم هجری قمری رخ داده‌است.*[۱] نام این کتاب در فارسی به صورت بندهش هم آمده‌است. نویسنده (تدوین‌کنندهٔ نهایی) آن «فَرْنْبَغ»، فرزند «دادویه» نام داشت.[۱]

«بندهشن» به معنی «آفرینش آغازین» یا «آفرینش بنیادین» است. نام اصلی کتاب، چنان که در ابتدای متن کتاب آمده‌،[۲] احتمالاً «زندآگاهی» به معنی «آگاهی مبتنی بر زند» بوده است. این خود می‌رساند که نویسنده اساس کار خود را بر تفسیر اوستا قرار داده‌است. مطالب کتاب در سه محور اصلی است:

  1. آفرینش آغازین
  2. شرح آفریدگان
  3. نسب‌نامهٔ کیانیان.

از این کتاب دو تحریر موجود است اولی موسوم به بندهشن هندی که مختصرتر است و دومی موسوم به بندهشن بزرگ یا بندهشن ایرانی که مفصل‌تر است. صفت هندی یا ایرانی از آن رو بر آن‌دو نهاده شده‌است که نسخ اولی در هند استنساخ شده‌است و نسخ دومی در ایران.

فهرست بندهشن[ویرایش]

بندهشن در ۳۶ فصل نوشته شده و بخش‌های این کتاب در ویرایش مهرداد بهار این گونه است:

بخش نخست: سرآغاز

بخش دوم: درباره‌ی آفرینش مادی

بخش سوم: درباره‌ی فراز آفریدن روشنان

بخش چهارم: درباره‌ی چگونگی و علت آفریدگان برای نبرد

بخش پنجم: تازش اهریمن بر آفرینش

بخش شم: درباره‌ی دشمنی دو مینو

بخش هفتم: درباره‌ی زیج گیهان که چگونه اتفاق افتاد

بخش هشتم: درباره‌ی نبرد کردن آفریدگان گیتی با مقابله‌ی اهریمن

بخش نهم: درباره‌ی نحوه‌ی آن آفرینش

درباره‌ی چونگی زمین‌ها/ درباره‌ی چگونگی کوه‌ها/ درباره‌ی چگونگی دریاها/ درباره‌ی چگونگی رودها/ درباره‌ی رودهای نامور/ درباره‌ی چگونگی دریاچه‌ها/ / درباره‌ی چگونگی جانوران به پنج شکل/ درباره‌ی چگونگی مردمان/ درباره‌ی چگونگی زنان/ درباره‌ی چگونگی زایش هر سرده/ درباره‌ی چگونگی گیاهان/ درباره‌ی سروری مردمان و گوسفندان و هر چیزی/ درباره‌ی چگونگی آتش/ درباره‌ی چگونگی خواب/ درباره‌ی چگونگی بانگ‌ها/ درباره‌ی چگونگی باد، ابر، باران/ درباره‌ی چگونگی خرفستران/ درباره‌ی چگونگی گرگ سردگان/ درباره‌ی چیز چیز که به چه گونه‌ای آفریده شده است

بخش دهم: درباره‌ی سال دینی

بخش یازدهم: درباره‌ی بزرگ کرداری ایزدان مینوی

کشاورزی در بندهشن[ویرایش]

طبقه‌بندی گیاهان بیش از ۲۰۱۰ سال پیش:

  • باشد که گیاه این چند گونه است: دار، درخت، میوه، دانه، گل، اسپرغم، تره، افزار، گیاه، نهال، دارو، چسب، هیزم، بوی، روغن، رنگ و جامه.
  • هر چه را بار به خواربار مردمان میهمان نیست و سالوار است، مانند سرو و چنار، سپیدار و شمشاد و شیز و گز و دیگر از این گونه، دار خوانند.
  • هر چه را به خواربار مردمان میهمان است و سالوار است، مانند خرما، کنار، انگور، به، سیب، بادرنگ و انار و

شفتالو و امرود و انجیر و گوز و بادام و دیگر از این گونه، میوه خوانند.

  • هر چه را بار شایسته خواربار مردمان باشد یا نباشد و سالوار باشد، درخت خوانند.
  • هر چه به خوراک هر روزه شایسته است و چون بر بستانید، بن بخشکد، مانند گندم و جو و برنج و گرگر، مژو، بنو، ارزن و

گاورس و نخود و دیگر از این گونه را، دانه خوانند.

  • هر چه را برگ بویا و به دست ورز مردمان کشته شود و همواره هست، اسپرغم خوانند.
  • هر چه را شکوفه خوشبوی است و به (دست) ورز مردمان هنگام هنگام باشد، یا بن همواره هست و به هنگام، بشکوفهٔ خوشبوی (از او) بشکفد،

مانند گل و نرگس و یاسمن و نسترن و آلاله، کبیکه و کیده و چمبگ، خیری، کرکم، زردک، بنفشه، کاردک و دیگر از این گونه، گل خوانند.

  • هر چه را بار خوشبوی یا شکوفه خوشبوی است و دست ورز مردمان نیست و بهنگام باشد، نهال خوانند.
  • هر چه به خواربار ستوران و گوسفندان میهمان است، گیاه خوانند.
  • هر چه به پیشپارگی اشتها آور در شود افزارها خوانند.
  • هر چه با نان و خوراک خوردن میهمان است، چون اسفناج و کرفس و گشنیز و کاگیزه، تره خوانند.
  • هر چه، چون شان و نای، پنبه و دیگر از این گونه را، جامه خوانند.
  • هر چه را مغز دارای چربی است، چون کنجد دوشدانه و شاهدانه و زیت و دیگر از این گونه، روغن خوانند.
  • هر چه را جامه به (آن) شاید رشتن، مانند کرکم و دارپرنیان و زردچوبه و …، روناس و نیل، رنگ خوانند.
  • هر چه را ریشه یا پوست یا چوب بویا است، چون کندر، راشت، کوست،... ، صندل، پلنگ مشک، کاکوله، کافور، بادنج بوی و دیگر

از این گونه، بوی دار خوانند.

  • هر چه را از او چسب گیاهی بیاید، ژده خوانند.

این همه چوب این گیاهان را، چون بریده شد، خشک یا تر، هیزم خوانند.

  • این همه گیاهان را به تنهائی تاک، دار، ون خوانند.
  • گیاهان همه بر دو گونه‌اند (که آنها را) دو بخشی‌ها و یک بخشی‌ها خوانند.
  • میوه‌های مایه ور سی گونه است.
  • ده گونه اش را درون و بیرون شاید خوردن، مانند انجیر و سیب و به و بادرنگ و انگور و توت بن و امرود و…
  • ده (گونه) را بیرون شاید خوردن، درون نشاید خوردن، مانند خرما و شفتالو، زردآلو، سنجد، …، کنار، آلوچه و …
  • ده (گونه) آن است که درون را شاید خوردن، بیرون را نشاید خوردن، مانند گردو، بادام و نارگیل و فندق و شاه بلوط و درخت گرگانی که پسته نیز خوانند و چیزی بیش از (این) است، اما مایه ور این چند است.
  • آن را که از پیوند دو درخت نشانند، مانند به – خرمل و آلوچه – بادام (؟) و دیگر از این گونه، پیوندی خوانند.

معانی برخی لغات بیان شده در بالا:

  • تره (به فتح ت)، سبزی خام یا پخته خوردنی
  • فزار- گیاهان ادویه ای
  • نهال - درختان وحشی که دارای گل یا میوه باشند
  • شیز – آبنوس
  • گوز – جوز - گردو
  • بهنگام – فصلی
  • کبیکه – گونه‌ای از آلاله
  • چمنگ – نوعی درخت – نوعی گل یاس معطر
  • کرکم – زعفران
  • زردک – گل رنگ – کاجیره – شاید گل زرد
  • پیشپارگی – اشتهاآور
  • کاگیزه – تره تیزک
  • شان – کنف
  • نای – حصیر
  • دوشدانه – کرچک
  • رشتن (به فتح ر) – رنگ کردن
  • پوست – پوست درخت – توز فارسی
  • راشت – چوب راش
  • کوست – قسط – گیاهی از تیره زنجبیل
  • پلنگ مشک – گیاهی از تیره نعنائیان
  • کاکوله – هل یا رازیانه آبی
  • بادنج بوی – گیاهی از تیره نعنائیان
  • یک بخشی و دو بخشی – گیاه یک پایه و دوپایه
  • مایه ور – اصلی

پانویس[ویرایش]

  1. ^  کتاب بر اصلی بسیار قدیمی‌تر استوار است.
  2. ^  تفضلی: تاریخ ا. ص ۱۴۱
  3. ^  تفضلی: تاریخ ا. ص ۱۴۲
  4. ^  تفضلی: تاریخ ا. ص ۱۴۵

فهرست منابع و مآخذ[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

  1. تاوادیا، جهانگیر. زبان و ادبیات پهلوی (فارسی میانه). تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1348. ج۱، ص۹۴. شابک ‎۹۶۴۰۳۴۸۶۸۶. 
  2. بندهش. تهران: توس، 1395. 31. شابک ‎۹۶۴۳۱۵۲۹۲۸.