محمود شبستری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شیخ محمود شبستری)
شیخ محمود شبستری
(سعدالدّین محمود بن امین‌الدّین عبدالکریم بن یحیی شبستری)
زادهٔ۶۸۷ هجری قمری
شبستر
درگذشت۷۴۰هجری قمری
(۵۳ سالگی)
آرامگاهشبستر
محل زندگیشبستر و تبریز
ملیتایرانی
نژاد[[ترک

عدد]]

[۱]
استادامین‌الدین و بهاءالدین یعقوب تبریزی
شناخته‌شده برایعارف و شاعر
آثارگلشن راز ، حق‌الیقین، شاهدنامه
مکتبتصوف و عرفان

سعدالدّین محمود بن امین‌الدّین عبدالکریم بن یحیی شبستری (معروف به شیخ محمود شبستری) یکی از عارفان و شاعران سدهٔ هشتم هجری‌ست.[۱] با توجه به مطالب مندرج در کتاب روضات الجنان جلد ۲، وی معاصر شیخ بابا ابی شبستری (متوفی به سال ۷۴۰) بوده و در همان سال فوت نموده، لذا سن شیخ محمود شبستری در زمان فوت باید ۵۲ یا ۵۳ بوده باشد.[۲] وی از مشاعر عرفای ایران است و بیشتر شهرت او به خاطر اثر معروفش گلشن راز است.[۳]

زندگی[ویرایش]

سال تولّد او را گوناگون و از جمله ۶۶۷ هجری خورشیدی مطابق با ۱۲۸۸ میلادی دانسته‌اند. محل تولّد این عارف نام‌آور قصبهٔ شبستر در نزدیکی شهر تبریز است.

در اوائل زندگیش، تبریز بروز و غلبهٔ قدرت مغول‌ها را شاهد بود.[۱] وی در اواسط زندگی به کرمان رفت و در آنجا ازدواج نمود و حاصل این ازدواج یک پسر بود.[۴]

وی به دقایق حکمت عرفان نظری واقف و به فتوحات مکّیه و فصوص الحکم محی الدین ابن العربی احاطه داشت. وی به جستجوی شمس خود پرداخت و به‌طوری که خود در گلشن راز بیان می‌دارد، شیخ و پیرش، امین الدّین بوده‌است:[۳]

شیخ و استاد من امین الدّین داد الحق جواب‌های چنین
من ندیدم دگر استاد چنین کآفرین بر روان پاکش باد

در کتاب دویست سخنور دربارة او چنین آمده است: محمود، معروف به شیخ محمود شبستری، ملقّب به سعدالدین، فرزند عبدالکریم امین الدین، از مشاهیر شعرا و مشایخ عرفای آذربایجان است» که از عارفان قرن هشتم هجری و شاعران متوسط پارسی گوی به شمار می آید. او در سال ۶۸۷ هجری در زمان گیخاتوخان، در قصبه شبستر، واقع در دوازده فرسخی تبریز چشم به جهان گشود[۵]

در تذکرة مجالس العشاق درباره محمود شبستری چنین آمده است: «تخت نشین اقلیم سروری، شیخ محمود شبستری، در غایت کمال بودند و در علوم ظاهر و باطن به اقصی الغایه و الامکان کوشیده. یکی از اقربای شیخ اسماعیل سیسی، شیخ ابراهیم نام، منظور نظر آن حضرت بوده وحسنی غریب داشته. رسالة شاهد نامه در بیان عشق و معشوق و عاشق، به نام او نوشته‌اند. و در آن محل که گلشن راز را می‌فرموده‌اند، مطمح انظار آن حضرت، رخسار آن بزرگوار بوده است»[۶]

به سبب جامعیتی که شیخ شبستری در علوم معقول و منقول کسب کرده بود به زودی شهرت و مرجعیت یافته با مشاهیر عصر خود ارتباط برقرار نمود. او سفرهایی به شهرهای ایران و خارج از ایران کرده بود. چندی نیز در کرمان اقامت گزید و در آن جا بود که ازدواج نمود و اولاد و احفادش در آن سامان باقی ماندند و طایفه‌ای به نام خواجگان را بنا نهادند.[۷]

وفات[ویرایش]

ذبیح الله صفا می‌نویسد: در تاریخ وفات شیخ اختلاف نظر وجود دارد و عدّه‌ای سال ۷۱۸ و عدّه‌ای دیگر ۷۱۹ و بعضی ۷۲۰ را تاریخ فوت او بیان کرده‌اند که در این میان تاریخ ۷۲۰هـ .ق صحیح‌تر و مقبول‌تر است و حتّی بر سنگ مزار او نیز ثبت شده است و در آن جا ذکر شده که او در زمان وفات سی و سه ساله بوده است. مقبره ی شیخ در قصبة شبستر باقی و زیارتگاه اهل دل است و او در آن مقبره در کنار استادش شیخ بهاءالدین یعقوب در خاک آرمیده است.[۸]


آثار[ویرایش]

آثار وی را می‌توان به دو دسته منظوم و منثور بخش کرد:[ویرایش]

آثار منظوم[ویرایش]

آثار منثور[ویرایش]

گلشن راز[ویرایش]

مقالهٔ اصلی: گلشن راز

مثنوی گلشن راز مهم‌ترین و مشهورترین اثر منظوم محمود شبستری است که در بردارندهٔ اندیشه‌های عرفانی وی و حدود هزار بیت می‌باشد. با وجود حجم اندکش، این کتاب یکی از یادگارهای پرارزش و بلندنام ادبیات عرفانی کهن فارسی است، که در آن بیان مفاهیم صوفیانه با شور، شوق، و روانی ویژه‌ای همراه گردیده‌است. مطابق شیوهٔ معمول عطار و مولانا، در این‌جا نیز، از حکایات و تمثیلات برای بیان و عرضهٔ مؤثّر معانی عرفانی و حکمی استفاده شده‌است.[۹]

شبستری این مثنوی را در پاسخ به پرسش‌های امیر حسینی هروی سروده‌است. در هفدهم ماه شوال سال ۷۱۷ فرستاده‌ای از خراسان مشکلات و مسائل مربوط به فهم و تبیین پاره‌ای از رموز و اشارات عرفانی را در قالب نامه‌ای منظوم در مجلسی با حضور شبستری می‌خواند.[۱۰]

این اثر تا کنون به دفعات چاپ گردیده‌است. یکی از موثق‌ترین نسخه‌های چاپ شده به کوشش دکتر جواد نوربخش می‌باشد که براساس ۸ نسخه خطی و ۲ نسخه چاپی معتبر تصحیح و منتشر گردیده‌است.[۳]

این کتاب، تا کنون، به زبان‌های ترکی، آلمانی، فرانسوی، انگلیسی، و نیز اردو ترجمه شده‌است.

شرح‌های بر گلشن راز[ویرایش]

عارفانی شروح مفصلی بر «گلشن راز» نگاشته‌اند از آن جمله:[۳]فرانسوی

  • منظومه غنچه باز در شرح گلشن راز جلال الدین علی میر ابوالفضل عنقا عارف قرن سیزدهم هجری
  • شرح کمال الدین حسینی اردبیلی (الهی) معاصر شاه اسماعیل اول
  • نسایم گلشن از شاه داعی الی الله
  • شرح لاهیجی از محمد بن یحیی لاهیجی
  • شرح مظفرالدین علی شیرازی
  • شرح منسوب به عبدالرحمن جامی
  • شرح ادریس بن حسام الدین بدیعی
  • شرح شیخ بابا نعمت‌الله بن محمود نخجوانی
  • شرح حاج میرزا ابراهیم شریعتمدار سبزواری
  • شرح قاضی میر حسین یزدی
  • شرح منظوم اسیری
  • شرح حسام الدین علی بدلیسی (پدر ادریس بدلیسی نویسندهٔ کتاب هشت بهشت)
  • شرح حسین الهی قمشه ای : انتشارات علمی و فرهنگی (۱۳۷۷)

سعادت نامه[ویرایش]

مقالهٔ اصلی

.[۱]

سایر آثار[ویرایش]

  • ترجمه منهاج العابدین (امام محمد غزالی)
  • جام جهان‌نما
  • رساله احدیّت
  • شرح و تفسیر اسماءالله تعالی[۳]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز، تألیف شمس‌الدّین محمّد لاهیجی (۹۱۲ هجری قمری)، با مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد رضا برزگر خالقی، و عفّت کرباسی، انتشارات روزبه، تهران، بهار ۱۳۷۸
  2. حافظ حسین کربلائی (ابن الکربلائی)، روضات الجنان، تصحیح جعفر سلطان القرائی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران ۱۳۴۹ شمسی
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ گلشن راز، شیخ محمود شبستری، به کوشش و مقدمه و حواشی و تعلیقات دکتر جواد نوربخش، چاپ دوم، انتشارات یلدا قلم، تهران ۱۳۸۲ شابک: ۵-۳۶-۵۷۴۵-۹۶۴
  4. شیروانی، حاج زین العابدین، ریاض السیاحه، تهران ۱۳۳۹ شمسی صفحه ۹۰–۸۹
  5. دویست سخنور، تذکره الشعرای منظوم و منثور، صص۵۸۰–۵۷۹
  6. تاریخ ادبیات از فردوسی تا سعدی، ص۱۸۳
  7. تاریخ ادبیات در ایران، ج۳، بخش دوم، ص۷۶۳
  8. تاریخ ادبیات در ایران، ج۳، بخش دوم، ص۷۶۴
  9. صفحهٔ پنج، مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز
  10. صفحهٔ پنج، مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز

منابع[ویرایش]

  • براون، ادوارد، تاریخ ادبیات (از سعدی تا فردوسی) نیمه دوم، مترجم: غلامحسین صدری افشار، تهران: انتشارات مروارید، ۱۳۶۶
  • لاهیجی، محمد. مفاتیح الاعجازفی شرح گلشن راز با مقدمه کیوان سمیعی. تهران: انتشارات سعدی ۱۳۷۱
  • صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: انتشارات فردوس، تهران، ۱۳۷۱
  • نظمی تبریزی، علي، دویست سخنور (تذکره الشعرای منظوم و منثور)، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۷۸


جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]