صادق چوبک

صادق چوبک
نام اصلی	محمدصادق چوبک
زاده	۱۴ تیر ۱۲۹۵ ۵ ژوئیهٔ ۱۹۱۶ بوشهر، ایران
درگذشته	۱۳ تیر ۱۳۷۷ ۴ ژوئیهٔ ۱۹۹۸ (۸۱ سال) برکلی، آلامدا، کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا
آرامگاه	جسدش بنابر وصیتش سوزانده شد و خاکستر آن به اقیانوس سپرده شد.
پیشه	داستان‌نویس، نمایشنامه‌نویس و مترجم
ملیت	ایرانی
همسر(ها)	قدسی خانم از سال ۱۳۱۶
فرزند(ان)	روزبه، بابک

صادق چوبک (۱۴ تیر ۱۲۹۵ – ۱۳ تیر ۱۳۷۷) نویسندهٔ ایرانی بود. بسیاری او را همراه صادق هدایت و محمدعلی جمال‌زاده، پدران داستان‌نویسی نوین ایرانی می‌دانند. از آثار مشهور وی می‌توان به مجموعه داستان انتری که لوطیش مرده بود و همچنین رمان‌های سنگ صبور و تنگسیر اشاره کرد.

داستان‌های وی نخست در مجله سخن به چاپ می‌رسیدند. این مجله و نویسندگانش در آغاز کار تحت تأثیر معنوی صادق هدایت بودند و از افکار و اندیشه‌های او الهام می‌گرفتند. چوبک نیز از این تأثیرپذیری مستثنی نبود و آثار خود را به نظر هدایت می‌رساند و رهنمودهای او را می‌پذیرفت.

بیشتر داستان‌های صادق چوبک دربارهٔ تیره‌روزی مردمی است که اسیر خرافه و نادانی و پایبند به مذهب خویش هستند. چوبک با توجه به خشونت رفتاری‌ای که در طبقات فرودست دیده می‌شد، سراغ شخصیت‌ها و ماجراهایی رفت که هر کدام بخشی از این رفتار را بازتاب می‌دادند و به شدّت به درهٔ تاریکی می‌بردند. او یک رئالیست تمام‌عیار بود که با منعکس کردن چرک‌ها و زخم‌های طبقهٔ رهاشدهٔ فرودست نه در جست‌وجوی درمان آن‌ها بود و نه تلاش داشت پیشوای فکری نسلی شود که تاب این همه زشتی را نداشت. به همین دلیل چهرهٔ کریه و ناخوشایندی که از انسان بی‌چیز و گرسنه و فاقد رؤیا ارائه می‌دهد، نه‌تنها مبنای آرمان‌گرایانه ندارد، بلکه نوعی رابطهٔ دیالکتیکی است بین جنبه‌های مختلف خشونت. او در بیشتر داستان‌های کوتاه خود و رمان سنگ صبور، رکود و جمود زیستی‌ای را به تصویر کشید که اجازهٔ خلق باورهای بزرگ و فکرهای مترقی را نمی‌دهد. از این منظر، طبقهٔ فرودست به عنوان مظلوم، امّا به شکل گناهکار ترسیم می‌شود که هرچه بیشتر در گل‌ولای فرومی‌رود.

زندگی

صادق هدایت و روزبه، فرزند صادق چوبک

صادق چوبک در ۱۴ تیر ۱۲۹۵ خورشیدی در بوشهر به دنیا آمد. پدرش تاجر بود، امّا به دنبال شغل پدر نرفت و به کتاب روی آورد. در بوشهر و شیراز درس خواند و دورهٔ کالج آمریکایی تهران را هم گذراند و در سال ۱۳۱۶ به استخدام وزارت فرهنگ درآمد.

تدریس در دبیرستان، یک سال تحصیلی بیشتر به طول نینجامید و سال بعد چوبک برای خدمت نظام احضار شد و به دانشکده افسری تهران رفت. در سال دوم خدمت سربازی، به خاطر تسلطش به زبان انگلیسی و فعالیت به عنوان مترجم، در رکن سوم ستاد ارتش خدمت کرد و همان‌جا با امیرعباس هویدا که همزمان دوران سربازی خود را می‌گذراند، آشنا شد. وی پس از پایان سربازی در سال ۱۳۱۹، در اداره کل ساختمان وزارت مالیه (دارایی) در سمت تحویلدار به‌صورت قراردادی استخدام و در تهران ماندگار شد.

پس از شهریور ۱۳۲۰ با ورود مستشاران آمریکایی، چوبک به بخش زبان خارجه وزارتخانه منتقل شد و به عنوان مترجم آغاز به کار کرد. او به مترجمی، منشی‌گری و تدریس زبان انگلیسی پرداخت. همچنین در این فرصت، نخستین مجموعه داستان خود با نام «خیمه‌شب‌بازی» را تکمیل و چاپ کرد.

وی در سال ۱۳۲۶ در روابط عمومی سفارت انگلیس به عنوان مترجم استخدام شد. دو سال بعد در شرکت نفت ایران و انگلیس (که در دورهٔ نخست‌وزیری محمد مصدق تبدیل به شرکت ملی نفت ایران شد)، به عنوان مترجم و سپس در سمت مسئول کتابخانه به کار پرداخت. چوبک در سال ۱۳۵۵ خود را بازنشسته کرد و راهی انگلستان و سپس آمریکا شد.

درگذشت

صادق چوبک در اواخر عمر بینایی‌اش را از دست داد و در روز شنبه ۱۳ تیر ۱۳۷۷ در برکلی در ۸۱ سالگی درگذشت و بنا به وصیتش یادداشت‌های منتشرنشده‌اش را سوزاندند. همچنین بنا به درخواست خودش جسدش را نیز سوزاندند.

آثار

مجموعه‌های داستان

• خیمه‌شب‌بازی (۱۳۲۴): شامل داستان‌های نفتی، گل‌های گوشتی، عدل، زیر چراغ قرمز، آخر شب، مردی در قفس، پیراهن زرشکی، مسیو الیاس، اسائه ادب (تقدیم به صادق هدایت)، بعدازظهر آخر پاییز (تقدیم به مسعود فرزاد)، یحیی. این مجموعه علی‌رغم محبوبیت بسیاری که در مدت کوتاهی پیدا کرد، به‌خاطر داستان «اسائه ادب» از این مجموعه، تا ده سال بعد اجازه تجدید چاپ نداشت.
• انتری که لوطیش مرده بود (۱۳۲۸): شامل داستان‌های چرا دریا توفانی شده بود، قفس، انتری که لوطیش مرده بود، توپ لاستیکی (نمایشنامه)
• روز اول قبر (۱۳۴۴): شامل داستان‌های گورکن، چشم شیشه‌ای، دسته گل، یک چیز خاکستری، پاچه خیزک، روز اول قبر، همراه، عروسک فروشی، یک شب بی‌خوابی، همراه (به شیوه‌ای دیگر)، هفخط (نمایشنامه)
• چراغ آخر (۱۳۴۴): شامل داستان‌های چراغ آخر، دزد قالپاق، کفترباز، بچه گربه‌ای که چشمانش باز نشده بود، اسب چوبی، آتما، سگ من، توپ لاستیکی، دوست، پریزاد و پری‌ماه

داستان‌های کوتاه

• عمرکشون
• قفس

رمان‌ها

• تنگسیر (۱۳۴۲)
• سنگ صبور (۱۳۴۵)

ترجمه‌ها

• آدمک چوبی/ پینوکیو (کارلو کلودی)
• غراب (ادگار آلن پو)
• مهپاره، داستان‌های عشقی هندو (اف. دبلیو. بین)

فیلم تنگسیر

در سال ۱۳۵۲ امیر نادری فیلم تنگسیر را برگرفته از رمان تنگسیر با بازی بهروز وثوقی در نقش زائرمحمد ساخته است.

مضمون و محتوای آثار

صادق چوبک پیشتاز سبک ناتورالیسم در ایران به‌شمار می‌رود. غیر از یک داستان (تنگسیر) سایر داستان‌های او در این سبک و با این زیربنای اندیشه نوشته شده‌اند. بیشتر شخصیت‌های آثار چوبک وازدگان اجتماع و اقشار پست و فرودست جامعه‌اند که با مشکلات متعددی همچون فقر، گرسنگی، جهل، خرافات و انحرافات روانی و اخلاقی دست به گریبانند. چوبک بر پستی‌ها و ضعف‌ها و زشتی‌های جامعه تأکید می‌کند و با رنگ‌های تند و زننده بدبختی‌های طبقهٔ فرودست جامعه را نشان می‌دهد. مردان و زنان آثار چوبک در منجلاب تباهی دست و پا می‌زنند و برای کسب منفعتی اندک یکدیگر را می‌درند و هر کسی سعی دارد از دیگران به عنوان وسیلهٔ رسیدن خود به سودی هر چند کم و بی‌ارزش بهره ببرد.

صادق چوبک نخستین مجموعهٔ داستانی‌اش را با نام خیمه‌شب‌بازی در سال ۱۳۲۴ منتشر کرد. وی در این اثر و چرا دریا طوفانی شد (۱۳۲۸) بیشتر به توصیف مناظر پرداخته است، ضمن اینکه در این آثار شخصیت‌های داستان و روابطشان و روحیات آن‌ها نیز به تصویر کشیده شده‌اند. در سال ۱۳۲۸ اثر دیگرش را هم که دارای سه داستان و یک نمایشنامه بود، با عنوان انتری که لوطیش مرده بود به چاپ سپرد. آثار دیگر وی که برایش شهرت فراوان به ارمغان آورد، رمان‌های تنگسیر (۱۳۴۲) و سنگ صبور (۱۳۴۵) است.

رمان «تنگسیر» به ۱۸ زبان دنیا ترجمه شده است و امیر نادری، فیلم‌ساز ایرانی، در سال ۱۳۵۲ بر اساس آن فیلمی به همین نام ساخته است. در «سنگ صبور» جریان سیال ذهنی روایت و بیان داستان از زبان افراد مختلف به کار گرفته شده است. این اثر گفت‌وگوهای زیادی را در محافل ادبی آن زمان برانگیخت. دیگر آثار داستانی چوبک عبارت‌اند از: چراغ آخر (مجموعهٔ هشت داستان کوتاه)، روز اول قبر (مجموعهٔ ده داستان کوتاه). چوبک به زبان انگلیسی تسلط داشت و به کار ترجمه نیز می‌پرداخت. وی قصهٔ معروف پینوکیو را با نام آدمک چوبی به فارسی برگرداند. شعر «غُراب» اثر ادگار آلن پو نیز به همت وی ترجمه شد. آخرین اثرش نیز ترجمهٔ حکایت هندی عاشقانه‌ای به‌نام مهپاره بود که در زمستان ۱۳۷۰ منتشر شد. چوبک از نخستین کوتاه‌نویسان قصهٔ فارسی است و پس از محمدعلی جمال‌زاده و صادق هدایت، می‌توان از او در جایگاه یکی از پیشروان قصه‌نویسی نوین ایران نام برد.

تنگسیر نخستین رمان بلند صادق چوبک است. صادق چوبک این بار شخصیت‌های معمول داستان‌هایش را کنار می‌گذارد و به سراغ نقش زدن تصویر یک قهرمان می‌رود. چوبکی که اغلب داستان‌هایش صحنه‌ای برای به تصویر کشیدن برش‌هایی از زندگی کسانی است که در طول عمرشان اتفاقی دندان‌گیری نمی‌افتد و کسی برای قصه‌گویی به سراغشان نمی‌رود، چوبکی که داستان‌هایش از زندگی روسپیان، راننده‌ها، فقرا، مرده‌شورها و دوره‌گردهایی می‌گذرد که گرد رخوت و خمودگی بر روزهاشان نشسته و تلاشی برای غلبه بر آن نمی‌کنند، در تنگسیر از خاکستر همهٔ آدم‌هایی منفعل داستان‌هایش، قهرمانی را می‌سازد.

در سنگ صبور قصه را از زبان شخصیت‌های مختلف می‌خوانیم، نحوهٔ بیانی که در قصه‌نویسی نوپای ایران سراسر تازگی داشت. وی برای بیان افکار ذهنی هریک از شخصیت‌ها ناگزیر بود به زبان هر یک از آن‌ها بنویسد و این خود به تغییر نثر در طول داستان منتهی شد که باز نسبت به دیگران پیشرفتی جدی محسوب می‌شد. در آثار چوبک هر شخصیت داستان به زبان خودش، زبان متناسب با فرهنگ و خانواده و سن و سالش سخن می‌گوید؛ کودک، کودکانه می‌اندیشد و کودکانه هم حرف می‌زند، زن زنانه فکر می‌کند و زنانه هم حرف می‌زند و بدین‌ترتیب هر یک از شخصیت‌ها به بهترین وجه شکل می‌گیرند و شخصیت‌پردازی موفقی ایجاد می‌شود که در بستر حوادث داستان، زیبایی و عمق خوشایندی به داستان می‌دهد. وی در توصیف واقعیت‌های زندگی نیز وسواس زیادی داشت و این نیز از ویژگی‌های آثار وی است. چوبک را به‌دلیل همین دقت‌نظر در جزئی‌نگری‌ها و درون‌بینی‌ها، رئالیست افراطی و گاهی حتی ناتورالیست خوانده‌اند.

آثار چوبک مورد نقد و بررسی جدی قرار گرفته است و در کتاب‌های مختلفی از جمله «قصه‌نویسی» (رضا براهنی)، «نویسندگان پیشرو ایران» (محمدعلی سپانلو)، «صد سال داستان‌نویسی در ایران» (حسن میرعابدینی) و «نویسندگان پیشگام در قصه‌نویسی امروز ایران» (علی‌اکبر کسمایی)، نوشته‌های او واکاوی شده‌اند.

ویژگی‌های داستانی آثار

ساختار داستان‌های چوبک تقریباً محکم و استوار است. داستان‌ها از نقطهٔ خاصی شروع می‌شوند و به مرور زمان و پس از گذراندن مراحل مختلف، سرانجام به نتیجه‌ای قانع‌کننده و درست منتهی می‌شوند. ویژگی دیگر داستان‌های چوبک توصیف‌های وی در آثارش است. توصیف، زیربنای جهان‌بینی و داستان‌نویسی چوبک را تشکیل می‌دهد و حجم بسیاری از آثار او را دربرمی‌گیرد. وی در توصیف خود از مفاسد اجتماعی و از شخصیت‌ها همواره سعی می‌کند تا بی‌طرف بماند و بدون هیچ داوری تنها ابعاد قصایا را بنگرد. ویژگی دیگر آثار چوبک کاربرد لغات و اصطلاحات عامیانه در داستان‌هایش است. او نخستین نویسنده‌ای است که لهجه‌های محلی را در داستان‌هایش آورده است.

جستارهای وابسته

• طبیعت‌گرایی
• واقع‌گرایی
• امیل زولا
• چارلز داروین

منابع

• صادق چوبک: از روزن ناخودآگاه، روح‌اله زارعی، تهران: نشر نگاه معاصر، ۱۴۰۱.
• نقد و تحلیل و گزیده داستان‌های صادق چوبک، حسن محمودی، نشر روزگار، ۱۳۸۲
• نقد آثار صادق چوبک، عبدالعلی دستغیب، ۱۳۵۳، تهران، پازند
• کارنامه نثر معاصر، حمید عبداللهیان، ۱۳۷۹، تهران، انتشارات پایا
• بر خاکستر ققنوس (نگاهی به حیوان‌دوستی در آثار صادق چوبک)، محمدرضا رهبریان، ۱۳۹۶، تهران، نشر مروارید.
• دریایی که همیشه توفانی بود… (سیری در زندگی و آثار صادق چوبک)، محمدرضا اصلانی (همدان) ۱۳۹۷، تهران، نشر مرواری
• نقد و بررسی داستان‌های کوتاه صادق چوبک، روح‌اله مهدی پورعمرانی، نشر روزگار، ۱۳۷۷
• زندگینامه صادق چوبک در سایت جشن کتاب
• پایگاه گردآوری و تنظیم آثار چوبک
• «CHUBAK, Sadeq – Encyclopaedia Iranica».
• «Sadeq Choubak - Iran Chamber Society».
• «صادق چوبک - Farhangsara». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۰۷.
• «گزیده داستان‌های چوبک» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۰ مه ۲۰۱۲.

پیوند به بیرون

• صادق چوبک، خلاقیت ادبی، نفی زبان مؤدب و نقد مذهب
• صفحه صادق چوبک در وبگاه goodreads