ور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

وَر (پهلوی: وَر var؛ اوستایی: ورنگه varangh) یا پَساخت (pasâxt) یا آزمایش ایزدی یا داوری ایزدی آزمون‌هایی بود در دین مزدیسنا که از سوی داوران برای اثبات راست‌گویی یا حقانیت کسی برگزیده و به اجراگذاشته‌می‌شد. ور تنها ویژهٔ ایرانیان نبوده و در اروپا نیز تا سده‌های میانه رواج داشته‌است.

در میان زرتشتیان[ویرایش]

گذر سیاوش از آتش، اثر رضای مصور، موزهٔ سنت پترزبورگور

در میان زرتشتیان بر دو گونه بوده‌است، ور سرد و ور گرم.[۱]

ور گرم با آتش یا روی گداخته به انجام می‌رسیده‌است، برای نمونه گذر سیاوش از آتش برای نشان دادن بی‌گناهی گونه‌ای ور گرم با آتش بود؛ و نیز ریختن روی گداخته بر سینهٔ آذرپاد مهرسپندان برای اثبات ادعایش هم ور گرم بود. برپایهٔ متن‌های زرتشتی خود زرتشت نیز برای نشان دادن درستی ادعایش فرمان داد تا بر سینه‌اش روی گداخته بریزند. ور سرد نیز عبارت از غوطه ور شدن در آب و خفه شدن و نوشیدن زهر و چون آن است. دیگر شیوه‌های ور شامل بریدن اندام‌ها، سوراخ کردن تن و دریدن شکم بوده‌است. اگر آن شخص تندرستی باز میافت ادعایش ثابت می‌شد.

در رشن‌یشت دربارهٔ ور مطالبی آمده‌است. این یشت دربارهٔ ایزد رشن یا رشنو است که ایزد سوگند یا آزمایش ایزدی بوده‌است. در هنگام برگزاری ور دعایی می‌خواندند که نیرنگِ ور نام داشته و داور این نیرنگ را می‌خوانده‌است. ور آیینی خدایی شمرده می‌شده که در آن خداوند با نیروی خود در میان دو کس یا دو گروه داوری نموده و حق را از ناحق بازمی‌شناساند.

ابزار و گونهٔ ورها یکسان نبود. سی و سه گونه ور شمرده‌اند که در میان آنها ور با آتش اهمیت بیشتری داشته‌است. به جز آتش ور با جامی لبریز از آمیزهٔ باده و آب که با زهر و گوگرد آمیخته شده بود نیز گونه‌ای دیگر از ور بود. همچنین این زهر را با روغن و شیرهٔ گیاه که دو نمونهٔ دیگر از این آزمون را تشکیل می‌دادند می‌آمیختند و داوطلب ور می‌نوشید.

شکل کلی دادگاه ور بدین سان بوده که گروه یا کس مدعی از انجمن داوران ور یا اوروَثا (urvaθâ) درخواست داوری می‌نمودند. سرپرست این انجمن تکئشه (tkaeša) خوانده می‌شد. در آغاز ورنیرنگ یا همان دعای ور خوانده می‌شد و مدعی آزمون ور مشخص شده از سوی داوران را انجام می‌داد. یا از میان آتش فروزان باید پیاده گذر می‌کرد، یا فلزی تفته را در دست می‌گرفت یا فلز گداخته را بر اندامش می‌ریختند. یا زهر می‌آشامید یا برای زمانی تعیین‌شده در آب فرومی‌رفت. اگر هیچ آسیبی نمی‌داد انجمن داوران او را بی‌گناه و برحق می‌شمرد.

زرتشت و ور[ویرایش]

در برخی متن‌های زرتشتی از جمله گزیده‌های زات‌سپرم به انجام ور از سوی زرتشت اشاره شده‌است. برپایهٔ گفتهٔ زات‌سپرم انجام سه گونه ور بر زرتشت نهاده‌شد. نخست گذر از آتش بود که او سه گام را به نماد نیکی در گفتار و کردار و پندار در آتش سوزان برداشت و آسیبی ندید. دوم اینکه فلز گداخته بر سینه‌اش ریختند و فلز درجا سرد شد. سوم آنکه شکمش را دریدند و دستی بر شکمش کشیده شد و زخم بهبود یافت.

در اروپا[ویرایش]

آزمون گذر از گاوآهنِ گداخته؛ در این نقش‌برجسته در کلیسای بامبرگ کونیگونده همسر هاینریش دوم امپراتور مقدس روم که به زنا متهم‌شده بود برای اثبات بی‌گناهی بر روی گاوآهن داغ گام برمی‌دارد. اثر مربوط به ۱۰۱۰ میلادی

ور در میان مسیحیان اروپایی نیز رواج داشته‌است و بدان آزمون دشوار (انگلیسی: Ordeal) می‌گفتند. این آزمون برای نشان دادن گناهکاری یا بی‌گناهی کسی انجام می‌شد. اگر در روند این آزمون دردناک شخص زخمی می‌شد یا پس از آزمون زخمش به تندی بهبود می‌یافت او را بی‌گناه می‌شمردند. جانشین آن در آینده، سوگند خوردن به بیگناهی در دادگاه شد.

این آزمون در انگلستان میان نورمن‌ها و آنگلوساکسون‌ها رواج داشته‌است. نجیب‌زادگان برای این آزمون از آتش و مردمان فروطبقه‌تر از آب بهره می‌بردند. در سال ۱۲۱۵ پاپ اینوسنت سوم این آزمون را ممنوع اعلام کرد و جای آن را به سوگند خوردن برای برائت سپرد. روی هم رفته در پایان سده‌های میانه این سنت بسیار کمیاب شد و جای خود را به گرفتن اعتراف به زور و شکنجه داد. البته گونه‌ای از آن که عبارت از آزمون بلعیدن چیزها بود بی‌حضور کلیسا و به گونه‌ای شخصی تا چندی برجا ماند.

در اروپا متهم ناچار بود از آهن گداخته مسافتی مشخص، به‌طور معمول نُه گام بردارد. اگر آسیبی نمی‌دید بی‌گناه شمرده می‌شد، ولی معمولاً متهم زخمی می‌شد، پس زخم‌ها را می‌بستند و کشیش سه روز پس از آن زخم‌ها را وارسی می‌کرد، اگر بهبود یافته بودند دلیل بر بی‌گناهی شمرده می‌شد. گاه متهم بر روی لبهٔ تیغ گام برمی‌داشت. گاه متهم را وامی‌داشتند تا یک سنگ را از روی دیگ آب جوشان بردارد.

این آزمون در سال ۱۱۶۶ در انگلستان قانونی اعلام شد. گونه‌ای از این آزمون بهره‌گیری از آب جوشان بود. نخستین گزارش دربارهٔ آن در تاریخ به سدهٔ ششم بازمی‌گردد که دست متهمی را برای اثبات بی‌گناهی در آب جوشان فروکرده‌بودند. آب سرد هم شیوهٔ دیگری برای این آزمایش بود که در آن متهم را به درون آب روان می‌انداختند، اگر زنده می‌ماند بی‌گناه بود. دربارهٔ این شیوهٔ آزمون در زمان لویی پارسا گزارش‌هایی هست.

شیوهٔ دیگری از این آزمون که در آغاز سده‌های میانه در اروپا انجام می‌شده آزمون صلیب بوده‌است. در این شیوه دو صاحب ادعا روبه‌روی یکدیگر می‌ایستادند و دست‌هایشان را همانند چلیپا می‌گشودند، نخستین کسی که دستش می‌افتاد گناهکار شمرده می‌شد.[۲]

منابع[ویرایش]

  1. رضی، هاشم. متون شرقی و سنتی زرتشتی. نشر بهجت، ۱۳۸۴. شابک ‎‎۹۶۴-۶۶۷۱-۶۵-۹. 
  2. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Trial by ordeal». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸.