پروین اعتصامی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پروین اعتصامی
Etesami.jpg
پروین اعتصامی
نام اصلی رخشنده اعتصامی[۱]
زمینهٔ کاری شعر و ادبیات
زادروز ۲۵ اسفند ۱۲۸۵
۱۷ مارس ۱۹۰۷[۲]
تبریز
پدر و مادر یوسف اعتصامی آشتیانی
اختر اعتصامی
مرگ ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ (۳۴ سال)
۴ آوریل ۱۹۴۱
تهران
ملیت ایرانی
محل زندگی تبریز و تهران
علت مرگ حصبه
جایگاه خاکسپاری قم، حرم فاطمه معصومه، صحن امام رضا، آرامگاه خانوادگی
۳۴°۳۸′۳۱.۷۱″ شمالی ۵۰°۵۲′۴۶.۳۷″ شرقی / ۳۴.۶۴۲۱۴۱۷° شمالی ۵۰.۸۷۹۵۴۷۲° شرقی / 34.6421417; 50.8795472
سبک نوشتاری شعر مناظره‌ای
قطعه
کتاب‌ها دیوان اشعار
تخلص پروین
همسر(ها) فضل‌الله اعتصامی
حوزه کتاب‌خانه دانشسرای عالی تهران
استاد یوسف اعتصامی آشتیانی، دهخدا، ملک الشعرای بهار
وب‌گاه رسمی جایزهٔ ادبی پروین اعتصامی

رخشندهٔ اعتصامی[۳] معروف به پروین اعتصامی (زاده ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ در تبریز – درگذشته ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ در تهران) شاعر زن ایرانی است [۳] که از او با عنوان «مشهورترین شاعر زن ایران» یاد می‌شود.[۳] پروین از کودکی فارسی، انگلیسی و عربی را نزد پدرش آموخت و از همان کودکی سرودن شعر را آغاز کرد. پدر وی یوسف اعتصامی، از شاعران و مترجمان معاصر ایرانی بود که در شکل‌گیری زندگی هنری پروین و گرایش وی به سرودن شعر نقش مهمی داشت. پروین اعتصامی از پایه‌گذاران سبک شعر مناظره‌ای است و در زمان حیاتش مجموعه‌ای از شعارهایش در قالب‌هایی مانند مثنوی، قطعه و قصیده در قالب دیوان اشعار به چاپ رساند. او مدتی نیز در کتاب‌خانه‌ی دانشسرای عالی، به شغل کتابداری مشغول بود و بعد از آن قبل از دومین نوبت چاپ دیوان اشعارش، بر اثر بیماری حصبه درگذشت و در حرم فاطمه معصومه به خاک سپرده شد.

به پاس زحمات فراوان پروین اعتصامی در زمینه شعر معاصر ایران و سبک شعر مناظره‌ای، روز بیست و پنجم اسفندماه (۱۶ مارس)، روز بزرگداشت پروین اعتصامی شاعر ایرانی نامگذاری شده است.

کودکی و خانواده[ویرایش]

تندیس پروین اعتصامی در جلوی پلکان خانه‌اش در تبریز

پروین اعتصامی با نام اصلی «رخشنده» در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ هجری شمسی، مطابق با ۱۵ مارس ۱۹۰۷، در تبریز زاده شد.[۲] او فرزند یوسف اعتصامی[۴]، نویسنده و مترجم معاصر ایرانی[۵] و اخترالملوک اعتصامی[۶]، از شاعران دوره قاجاریه و متخلص به «شوری»[۷] بود.[۸] پروین آخرین فرزند خانواده بود و سه برادر بزرگتر از خود به نام‌های ابوالحسن، ابوالفتح و ابوالنصر داشت.

یوسف اعتصامی، در سال ۱۳۲۸ هجری قمری به عنوان نماینده مردم تبریز در مجلس شورای اسلامی انتخاب شد. به همین دلیل در سال ۱۲۹۱ هجری شمسی در هنگامی که پروین ۶ سال داشت، به همراه خانواده‌اش از تبریز به تهران مهاجرت کرد.[۷] پروین از کودکی با مشروطه‌خواهان و چهره‌های فرهنگی آشنا شد و ادبیات را در کنار پدر و از استادانی چون دهخدا و ملک الشعرای بهار آموخت. در دوران کودکی، زبان‌های فارسی و عربی و انگلیسی را زیر نظر پدرش در منزل آموخت و پس از آن به مدرسه آمریکایی ایران کلیسا (به انگلیسی: Iran bethel) رفت و در سال ۱۳۰۳ تحصیلاتش را در آنجا به پایان رسانید. او در تمام سال‌های تحصیلش از دانش‌آموزان ممتاز بود[۲] و حتی مدتی در همان مدرسه به تدریس زبان و ادبیات انگلیسی پرداخت. او هم‌زمان با تحصیل، شعر نیز می‌سرود. پدرش در کودکی اشعاری از حافظ و سعدی را به او می‌داد تا با تغییر قافیه، شعر دیگری بسراید؛ وزن آن را تغییر دهد تا در سرودن شعر تجربه بیندوزد. همچنین پدرش گاهی قطعه‌هایی زیبا و لطیف از کتاب های خارجی (انگلیسی، فرانسوی، ترکی و عربی) جمع می‌کرد و پس از ترجمه آن ها به فارسی، پروین را تشویق می‌کرد تا آن را به صورت شعر درآورد. برای نمونه، یوسف اعتصامی شعر «قطرات سه‌گانه» از تریللو (شاعر ایتالیایی) را ترجمه و در مجله بهار چاپ کرد. سپس پروین با الهام از این سروده، شعرهای «گوهر و اشک» و «دو قطره خون»[۹]را سرود.[۱][۱۰]

اشعار کودکی و نوجوانی[ویرایش]

پروین ، پاک طینت ، پاک عقیده ، پاکدامن ، خوش خو و خوش رفتار ، نسبت به دوستان خود مهربان ، در مقام دوستی فروتن و در راه حقیقت و محبت پایدار بود. کمتر حرف می زد و بیشتر فکر می کرد ، در معاشرت ، سادگی و متانت را از دست نمی داد . هیچ وقت از فضایل ادبی و اخلاقی خودش سخن نمی گفت. همه این صفات باعث شده بود که او نزد دیگران عزیز و ارجمند باشد.

—یکی از دوستان پروین[۱۱]

نخستین شعرهای پروین اعتصامی در هفت سالگی بوده است و برخی از زیباترین شعرهایش مربوط به دوران نوجوانی (یازده تا چهارده سالگی) او هستند.[۱۰] از کودکی پدرش در زمینه وزن و شیوه‌های یادگیری به او کمک می‌کرد. گاهی شعری از شاعران قدیم ایران مانند سعدی یا حافظ را به او می‌داد تا بر اساس آن شعر دیگری بسراید؛ وزن آن را تغییر دهد و یا قافیه‌ای نو برایش پیدا کند. همین تمرین‌ها و تلاش‌ها زمینه‌ای شد که با ترتیب قرارگیری کلمات و استفاده از آن آشنا شود و در سرودن شعر تجربه کسب کند. از معروف ترین شعرهایی که او در این سنین سروده است می‌توان به شعرهای گوهر و سنگ، ای مرغک، اشک یتیم، کودک آرزومند، صاعقه ما ستم اغنیاست، سعی و عمل و اندوه فقر اشاره کرد.[۱۰]

شعرهایی که پروین در سنین کودکی می‌سرود بیشتر دارای محتوایی کودکانه، ساده و تخیلی بودند. یکی از شعرهای او در ۸ سالگی، مناظره‌ای بین «نخود و لوبیا» است:[۱۲]

نخودی گفت لوبیایی را کز چه من گردم این چنین، تو دراز؟
گفت: ما هردو را بباید پخت چاره‌ای نیست، با زمانه بساز

یا شعری دیگر، مناظره‌ای بین «سیر و پیاز» است:[۱۲]

سیر یک روز طعنه زد به پیاز که تو مسکین چه‌قدر بدبویی
گفت:از عیب خویش بی‌خبری زان ره، از خلق عیب می‌جویی

پروین شعرهایش را در حضور شاعران و دانشمندانی مانند علی اکبر دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی و نصرالله تقوی که از دوستان یوسف اعتصامی بودند و بعضی اوقات به خانه‌او می‌آمدند، می‌خواند و مورد تشویق آن‌ها قرار می‌گرفت.[۱۳] محمد حسین شهریار در شعری بلند در سبک شعر نو درباره پروین سروده است:[۱۴]

به راستی که یکی از نوابغ ادب است میان شاعره‌ها تاکنون نظیرش نیست
به یادم است که او شاعر شهیری بود قصایدش به مجلات منتشر می‌شد
از آن پس من و او آشنای هم بودیم خیال می‌کنم که او بیست سال کمتر داشت
هزار و سیصد و دو یا سه، او محصل بود هنوز کالج و دارالمعلمین می‌دید
کتاب زیربغل داشت، در ورود از در به زیر چادر مشکی وپیچه، ماهی بود

ادامه تحصیلات[ویرایش]

پروین اعتصامی در هجده سالگی فارغ‌التحصیل شد. او در تمام دوران مدرسه‌اش دانش آموزی ممتاز بود البته قبل از ورود به مدرسه فارسی، انگلیسی و عربی را نزد پدر آموخت. او حتی می‌توانست داستان‌های مختلفی را به زبان انگلیسی بخواند.[۱۵] او به دانستن علاقه داشت و سعی می‌کرد در حد توان خود از همه‌چیز آگاهی پیدا کند؛ به همین دلیل در مدرسه قبلی‌اش ادبیات فارسی و انگلیسی تدریس می‌کرد.[۱۵]

سخرانی در جشن فارغ‌التحصیلی[ویرایش]

در خرداد ۱۳۰۳، جشن فارغ‌التحصیلی پروین در مدرسه برپا شد. او در آن جشن درباره بی‌سوادی و بی‌خبری زنان ایران حرف زد.[۱۶] اعتصامی در قسمت‌هایی از سخنان‌اش که به «اعلامیه زن و تاریخ» معروف است،[۱۷] می‌گوید:

ازدواج[ویرایش]

عکسی از پروین اعتصامی با کلاه نیروی هوایی

پروین در نوزده تیرماه ۱۳۱۳ با پسر عموی پدرش «فضل‌الله اعتصامی» ازدواج کرد و چهار ماه پس از عقد و ازدواج به همراه همسرش برای زندگی به کرمانشاه رفت.[۲] همسر پروین از افسران شهربانی و هنگام ازدواج با او رئیس شهربانی در کرمانشاه بود. پروین پس از دو ماه زندگی با همسرش در ۱۴ مرداد ۱۳۱۴، از وی جدا شد.[۱۸] ابوالفتح اعتصامی، برادر پروین، علت جدایی پروین اعتصامی از همسرش را اختلافات روحی و اخلاقی پروین با همسرش و «ناسازگاری روحیه نظامی همسر با روح لطیف و آزاد پروین» دانسته است.[۱۹][۱۱]

پروین تا پایان زندگی‌اش با هیچ کس درباره این ازدواج ناموفق سخن نگفت[۱۹] و فقط سه بیت در این باره سرود:[۱۱]

ای گل تو ز جمعیّت گلزار چه دیدی؟ جز سرزنش و بدسری خار چه دیدی؟
رفتی به چمن لیک قفس گشت نصیبت غیر از قفس ای مرغ گرفتار چه دیدی؟
ای شمع دل‌افروز تو با این همه پرتو جز مشتری سفله به بازار چه دیدی؟[۱۱]

چاپ دیوان اشعار و کتاب‌داری[ویرایش]

نامه پروین اعتصامی به عیسی صدیق، مدیر دانشسرای عالی

چاپ و انتشار دیوان[ویرایش]

یوسف اعتصامی پیش از ازدواج پروین، با چاپ مجموعه اشعار او مخالف بود و این کار را با توجه به اوضاع و فرهنگ روزگار، نامناسب می‌دانست. او فکر می‌کرد دیگران چاپ اشعار یک زن جوان را، راهی برای پیداکردن همسر به حساب آورند.[۲۰] اما بعد از ازدواج پروین و جدایی از همسرش به این کار رضایت داد. قبل از نخستین چاپ دیوان پروین، بعضی از اشعار پروین در مجله بهار، «منتخبات آثار» از هشترودی و «امثال و حکم» از دهخدا چاپ شده بودند.[۱۹] از انتشار نخستین چاپ دیوان او توسط چاپخانه مجلس شورای اسلامی[۲۱] که همراه با مقدمه‌ی از ملک‌الشعرای بهار بود، بسیار استقبال شد. سعید نفیسی در روزنامه‌ی ایران به معرفی دیوان پروین پرداخت و وزارت معارف برای تقدیر از پروین، به او نشان علمی اهدا کرد. این باعث خارج شدن پروین از انزوای پس از طلاقش شد.[۱۹] نخستین مجموعه شعر پروین، شامل اشعاری بود که وی تاپیش از ۳۰ سالگی سروده ‌بود و بیش از ۱۵۰ قصیده، قطعه، غزل و مثنوی داشت.[۲۰]ہ

کتاب‌داری[ویرایش]

پروین اعتصامی بعد از نخستین چاپ دیوان اشعارش، در زمانی که عیسی صدیق بر دانشسرای عالی ریاست داشت، به عنوان مدیر کتاب‌خانه‌ی آن، مشغول به کار شد.[۲۲] علت این کار این بود که پروین فضای دانشسرای عالی و کتابخانه‌ی آن را با روحیه‌ی خود سازگارتر می‌دانست[۲۳]. نظم و ترتیب پروین در کتاب‌خانه زبان‌زد دانشجویان و اساتید بود. علاوه بر این، پروین بر پشت جلد برخی کتاب‌ها اظهار نظرهایی می‌نوشت که شاید هنوز باقی باشد، البته آن کتاب‌ها به کتابخانه ادبیات دانشگاه تهران منتقل شده‌اند.[۲۴] اما انزواطلبی پروین باعث شد او به کار خود در دانشسرای عالی ادامه ندهد و پس از ۹ ماه به کار خود در آن‌جا پایان دهد. دانشسرای عالی پس از انقلاب فرهنگی ایران، به دانشگاه خوارزمی تغییر نام یافت و امروزه پروین اعتصامی از مفاخر آن دانشگاه محسوب می‌شود.[۲۳]

مرگ پدر[ویرایش]

مرگ پدر پروین در دی ماه ۱۳۱۶ در سن ۶۳ سالگی او را مدتی از کار ادبی‌اش بازداشت. او درباره پدر خود چنین سروده است:[۲۵]

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من

پروین پس از مرگ پدرش، بسیار منزوی شد و تنها مکاتباتی با «سرور مهکامه» و رفت و آمدهای اندکی با خانواده‌ی سیمین بهبهانی داشت.در آن زمان از طرف وزارت معارف از پروین درخواست شد که به مناسبت «هفتصدمین تصنیف گلستان و بوستان»، قطعه‌ای در ستایش مقام سعدی بسراید. هرچند عبدالحسین زرین‌کوب این دوران زندگی پروین را «دوران تلخی و حسرت» توصیف کرده است.[۱۹]

دعوت به دربار و دریافت نشان لیاقت[ویرایش]

پروین اعتصامی در کنار محمدرضا پهلوی در کتابخانه دانشسرای عالی[۲۶]

در زمان حیات پروین اعتصامی، دولت به دانشمندان، علما و بزرگان علم وادب، مدال های لیاقت یا نشان‌های دولتی اعطا می‌کرد؛ مدالی که نشانه سپاس و احترام دولت از خدمات علمی و فرهنگی فرد موردنظر است، و سپس دولت آن‌ها را در مراسمی خاص مورد قدردانی قرار می‌داد.[۲۷] در سال ۱۳۱۵، مدال درجه سه لیاقت به پروین داده شد ولی او این مدال را قبول نکرد. او حتی پیشنهاد رضاشاه را برای تدریس ملکه و ولیعهد نپذیرفت زیرا به گفته خودش اعتقاداتش اجازه نمی‌داد در چنین مکان‌هایی حاضر شود. او پس از رد کردن مدال لیاقت، شعر «صاعقه ما ستم اغنیاست» را سرود.[۲۷]

برزگری پند به فرزند داد کای پسر، این پیشه پس از من تراست
مدت ما جمله به محنت گذشت نوبت خون خوردن و رنج شماست
کشت کن آنجا که نسیم و نمی است خرمی مزرعه، ز آب و هواست

مرگ[ویرایش]

دست خط پروین اعتصامی، شعری که برای سنگ قبر خودش سروده است

پروین اعتصامی در فروردین ۱۳۲۰ به بیماری حصبه مبتلا شد. این در زمانی بود که برادر وی، ابوالفتح اعتصامی، دیوان او را برای دومین چاپ آماده می‌کرد. اما وخیم بودن وضعیت پروین باعث می‌شود که او در ۳ فروردین در بیمارستان بستری شود.[۲۸] گفته شده سهل‌انگاری پزشک او در معالجه پروین سبب مرگ او شده است؛ زیرا در شب ۱۴ فروردین وضعیت پروین بسیار وخیم می‌شود. خانواده‌ی او کالسکه‌ای به دنبال پزشک معالجش می‌فرستند اما او نمی‌آید.[۲۸] و سرانجام پروین اعتصامی در تاریخ ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ (۴ آوریل ۱۹۴۱) در سن ۳۴ سالگی در تهران درگذشت و در حرم فاطمه معصومه در قم در آرامگاه خانوادگی به خاک سپرده شد. او در هنگام مرگ، در آغوش مادرش، جان سپرد. پس از مرگش، قطعه‌ای از او یافتند که مشخص نیست او چه زمان برای سنگ مزار خود سروده بود؛ که آن قطعه را بر سنگ مزارش نقش کردند:[۲۸][۲۹]

اینکه خاک سیهش بالین است اختر چرخ ادب پروین است
گر چه جز تلخی از ایام ندید هر چه خواهی سخنش شیرین است
صاحب آن‌همه گفتار امروز سائل فاتحه و یاسین است
دوستان به که ز وی یاد کنند دل بی دوست دلی غمگین است
خاک در دیده بسی جان فرساست سنگ بر سینه بسی سنگین است
بیند این بستر و عبرت گیرد هر که را چشم حقیقت بین است
هر که باشی و ز هر جا برسی آخرین منزل هستی این است
آدمی هر چه توانگر باشد چون بدین نقطه رسد مسکین است
اندر آنجا که قضا حمله کند چاره تسلیم و ادب تمکین است
زادن و کشتن و پنهان کردن دهر را رسم و ره دیرین است
خرم آنکس که در این محنت گاه خاطری را سبب تسکین است


آثار و سبک شعری[ویرایش]

سنگ مزار پروین اعتصامی

دیوان پروین، شامل ۲۳۸ قطعه شعر می‌باشد، که از آن میان ۶۵ قطعه به صورت مناظره است. اشعار پروین اعتصامی بیشتر در قالب قطعات ادبی است که مضامین اجتماعی را با دیدهٔ انتقادی به تصویر کشیده‌است.[۳۰] در میان اشعار پروین، تعداد زیادی شعر به صورت مناظره میان اشیاء، جانوران و گیاهان وجود دارد. درون مایه اشعار او بیشتر غنیمت داشتن وقت و فرصت‌ها، نصیحت‌های اخلاقی، انتقاد از ظلم و ستم به مظلومان و ضعیفان و ناپایداری دنیاست. در شعر پروین استفاده‌هایی از سبک شعرای بزرگ پیشین نیز شده است.[۳۰] ملک‌الشعرای بهار در مقدمه‌ای که بر دیوان وی می‌نویسد، می‌گوید:

این دیوان ترکیبی است از دو سبک و شیوهٔ لفظی و معنوی آمیخته با سبکی مستقل، و آن دو یکی شیوه خراسان است خاصه استاد ناصر خسرو قبادیانی و دیگر شیوهٔ شعرای عراق و فارس است به ویژه شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی علیه الرحمه و از حیث معانی نیز بین افکار و خیالات حکما و عرفاً است، و این جمله با سبک و اسلوب مستقلی که خاص عصر امروزی و بیشتر پیرو تجسم معانی و حقیقت جوئی است ترکیب یافته و شیوه‌ای بدیع و فاضلانه به وجود آورده است.[۳۱]

اشعار او را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول که به سبک خراسانی گفته شده و شامل اندرز و نصیحت است و بیشتر به اشعار ناصرخسرو شبیه است. دسته دوم اشعاری که به سبک عراقی گفته شده و بیشتر جنبه داستانی به ویژه از نوع مناظره دارد[۵] و به سبک شعر سعدی نزدیک است. این دسته از اشعار پروین شهرت بیشتری دارند.[۳۲]

اشعار معروف[ویرایش]

تصویری از پروین اعتصامی، نقاشی‌شده با آبرنگ

اشعار پروین اعتصامی به دلیل محتوای پندآموز و زبان گویا و روان خود، از قبل از انقلاب تاکنون، در کتاب‌های ادبیات مقاطع مختلف تحصیلی ایران نگاشته شده‌اند. تعداد زیادی از شعرهای پروین، دارای محتوای داستانی می‌باشند که پروین در این‌گونه شعرها مناظره‌ی دو چیز را در قالب داستان آورده است. دیوان پروین ۶۵ مناظره دارد که شعر زیر معروف‌ترین شعرهای او هستند.[۳۳]

اشک یتیم[ویرایش]

یکی از معروف‌ترین اشعار وی که تا سال‌ها در کتاب فارسی سال پنجم دبستان قرار داشت قطعه «اشک یتیم» است در داستان این شعر، پیرزنی در حال تماشای گذر پادشاه است:[۱]

ما را به رخت چوب شبانی فریفته است این گرگ، سال‌هاست که با گله آشناست.
آن پارسا که ده خَرَد و مِلک،‌ رهزن است آن پادشه که مالِ رعیت خورَد، گداست.
بر قطره سرشک یتیمان نظاره کن تا بنگری که روشنی گوهر از کجاست[۳۴]

این شعر، تحت تاثیر شعر انوری، که در سال ۱۹۲۱ سروده شده قرار گرفته است. شعر انوری (شعر نغمه صبح) که هیچ جهت‌گیری نسبت به رضا شاه نداشت، که در ابتدای قدرت‌گیری رضاشاه سروده شده بود، که به نظر نمی‌رسد مرتبط به دوران ترور در آن مقطع زمانی باشد.[۱]

در تعزیت پدر[ویرایش]

پروین پس از مرگ پدرش مدت زیادی منزوی شد و فعالیت ادبی نداشت. او دو قطعه درباره مرگ پدرش سروده است که «در تعزیت پدر» و «بی پدر» نام دارند. بخشی اندک از آنچه که پروین در «در تعزیت پدر» سروده‌است:[۳۵]

پدر آن تیشه که بر خاک تو زد دست اجل تیشه‌ای بود که شد باعث ویرانی من
...
عضو جمعیّت حق گشتی و دیگر نخوری غم تنهایی و مهجوری و حیرانی من
من که قدر گهر پاک تو می‌دانستم ز چه مفقود شدی؟ ای گهر کانی من
من که آب تو ز سرچشمهٔ دل می‌دادم آب و رنگت چه شد ای لالهٔ نعمانی من؟
من یکی مرغ غزلخوان تو بودم، چه فتاد؟ که دگر گوش نداری به نواخوانی من
گنج خود خواندیَم و رفتی و بگذاشتیَم ای عجب! بعد تو با کیست نگهبانی من؟[۳۶]

پروین در شعر «بی پدر» نیز به مرگ پدرش اشاره کرده است:

به سر خاک پدر، دخترکی صورت و سینه به ناخن می‌خست
که نه پیوند و نه مادر دارم کاش روحم به روح پدر می‌پیوست[۳۷]

منظور از «پیوند» در این شعر، پدر است.

زن در ایران[ویرایش]

پروین در طول عمر خود درباره ارتقا رتبه و مقام زن کوشید و حتی شعری نیز به نام «زن در ایران» در این باره سروده است. البته از چاپ سوم دیوان پروین، چهار بیت آخر این شعر به دلیل مغایرت با احکام اسلام در مورد حجاب، حذف شده است.[۳۸]

چشم دل را پرده میبایست اما از عفاف چادر پوسیده را بنیاد مسلمانی نبود
خسروا دست توانای تو اسان کرد کار ورنه در این کار سخت امید اسانی نبود
شه نمیشد گر در این گمگشته کشتی ناخدای ساحلی پیدا از این دریای طوفانی نبود
باید این انوار را پروین به چشم عقل دید مهر رخشان را نشاید گفت نورانی نبود

پند و نصیحت[ویرایش]

«پند و نصیحت» شعری است که در قالب قطعه که در کتاب متوسطه سوم دوره اول (سوم راهنمایی پیشین) چاپ شده است و محتوایی اندرزگونه دارد.[۳۹]

جوانی گه کار و شایستگی‌ست گه خود پسندیو پندار نیست

ای‌ مرغک[ویرایش]

ای‌مرغک‌، از معروف‌ترین شعرهای پروین است که وی در دوازده سالگی سروده است. فالب این شعر «اعنات» است، یعنی علاوه بر حفظ قافیه در مصراع‌های زوج، درمصراع‌های فرد نیز کلمات قافیه مانند آورده شده است. به طور مثال کلمات «پریدن» و «چمیدن» کلمات قافیه هستند اما در مصراع‌های فرد نیز کلمات «آشیانه» و «کودکانه»، هم‌وزن و قافیه مانند هستند. این شعر در کتاب درسی اول راهنمایی یا متوسطه اول دوره اول قرار دارد[۴۰]

ای مرغک خرد، ز آشیانه پرواز کن و پریدن آموز
تا کی حرکات کودکانه؟ در باغ و چمن، چمیدن آموز

آرزوی پرواز[ویرایش]

شعر «آرزوی پرواز»، مناظره‌ای در قالب مثنوی بین جوجه کبوتر و مادرش است که در کتاب درسی اول راهنمایی یا متوسطه اول دوره اول، قرار دارد. در این شعر جوجه کبوتر با خودسری شروع پرواز می‌کند اما چون هنوز پرواز را بلد نیست، از پا می‌افتد و مادرش شروع به نصیحت کردن جوجه کبوتر می‌کند.[۴۰]

[۴۱]

کبوتر بچه‌ای با شوق پرواز به جرئت کرد روزی بال و پر باز
پرید از شاخکی بر شاخساری گذشت از بامکی بر جوجه کناری
نمودش بس که دور آن راه نزدیک شدش گیتی به پیش چشم تاریک

متاع جوانی[ویرایش]

شعر متاع جوانی در کتاب سال اول دبیرستان یا متوسطه اول دوره دوم چاپ شده است که مناظره‌ای بین جوان و پیرمرد است.[۴۲]

جوانی چنین گفت روزی به پیری که چون است با پیری‌ات زندگانی
بگفت اندر این نامه حرفی‌است مبهم که معینی‌اش جز وقت پیری ندانی

جشنواره‌ها[ویرایش]

جایزه ادبی پروین اعتصامی[ویرایش]

آرامگاه پروین اعتصامی، قم، حرم فاطمه معصومه

سال‌ها بعد از مرگ پروین، جایزه‌ای به نام جایزه‌ ادبی پروین اعتصامی شکل گرفت که با هدف تقدیر از خدمات و شخصیت پروین اعتصامی، پیشرفت خلاقیت‌ها و آثار ادبی زنان، ایجاد همبستگی بین ادبیات ملت‌ها به ­ویژه در حوزه جهان اسلام، معرفی چهره‌های شاخص زنان ادیب و پژوهشگر و تقدیر از زنان در عرصه ادبیات فارسی، توسط «دبیرخانه جوایز سال» به زنان نویسنده اهدا می‌شود.[۴۳] این جایزه در روز بیست‌وپنجم اسفندماه، مطابق با روز بزرگداشت پروین اعتصامی، با مشارکت معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مؤسسه خانه­ کتاب، در مراسمی به همین نام به برندگان اهدا می‌شود.[۴۴] این جایزه در بخش‌های مختلف شعر، ادبیات داستانی، ادبیات نمایشی، ادبیات پژوهشی، شعر کودک و نوجوان، داستان کودک و نوجوان و بخش جنبی برگزار می‌شود و از برندگان مشهور این جایزه می‌توان به مریم زندی، رویا صدر، بهناز علیپور گسکری، ترانه علیدوستی، فریبا کلهر، گیتا گرکانی و عرفان نظر آهاری را نام برد.

جشنواره فیلم پروین اعتصامی[ویرایش]

جشنواره فیلم پروین اعتصامی، هر سال به برخی زنان فیلم‌ساز که دارای فیلم بلند سینمایی می‌باشند، جایزه اهدا می‌کند. موضوعات فیلم‌های این جشنواره، نقش زنان در تحکیم بنیان خانواده، نقش زنان در تنظیم اقتصاد خانواده و زنان سرپرست خانوار است. این جشنواره تاکنون در ۸ دوره برگزار شده و توانسته ۸۴۴ فیلم‌ساز زن را شناسایی و معرفی کند. [۴۵]

یادبود[ویرایش]

تابلوی ورودی خانه پروین اعتصامی در تبریز

بیست و پنجم اسفندماه در تقویم رسمی ایران، به مناسب سالروز تولد پروین اعتصامی، «روز بزرگداشت پروین اعتصامی» نامگذاری شده است.[۴۶] همچنین تعداد زیادی تندیس از پروین اعتصامی در سراسر ایران وجود دارد که از مشهورترین آن‌ها می‌توان به مجسمه پروین در برج میلاد تهران، مجسمه پروین در میدان اعتصامی شهرک ولیعصر تبریز[۴۷] و تندیس پروین در ابتدای پلکان خانه‌اش در تبریز اشاره کرد.

خانه[ویرایش]

نوشتار اصلی: خانه پروین اعتصامی

خانه پروین اعتصامی در تبریز، خیابان عباسی، جنب مسجد میرآقا، کوچه ساوجبلاغی، پلاک ۶ واقع شده است. ساخت بنای خانه‌ی پروین در تبریز به دوران پهلوی اول برمی‌گردد. در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵، این خانه به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران با شماره ۱۸۶۸۱ به ثبت رسید.[۴۸] هم‌اکنون این خانه به موزه پروین اعتصامی تبدیل شده است و برخی از لوازم شخصی و کتاب‌های اعتصامی در آن‌جا نگهداری می‌شود.[۴۹]

خانه وی در تهران، اما، هم‌اکنون به محل دفتر یک شرکت، واحدی مسکونی و یک کارگاه مبل‌سازی تبدیل شده‌است.[۵۰]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ Moayyad، «EʿTEṢĀMĪ, PARVĪN»، ENCYCLOPÆDIA IRANICA، 666-669.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ایرج بشیری. ۲۰۰۰ میلادی. پروین اعتصامی. بازبینی‌شده در ۱۶ آگوست ۲۰۱۴. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ حدّاد عادل، «پروین اعتصامی»، دانشنامه جهان اسلام.
  4. کریمیان، چند سند تاریخی درباره پروین اعتصامی، مجله ادبستان، ۲۴و ۲۵.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ قالیباف، دائرةالمعارف کودکان و نوجوانان، ۸۰۱.
  6. دیهیم، تذکرة بانوان شاعر ایران، از پروین اعتصامی تا امروز، ۱۳.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ دادبه، «پروین اعتصامی»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
  8. نمینی، جاودانه پروین اعتصامی، ۱۸۴.
  9. «قطرات سه‌گانه و گوهر و اشک». فصلنامه‌ادبیات‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تطبیقی. بازبینی‌شده در ۱۱ تیر‌‌‌‌‌‌۱۳۹۴. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۱۳.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۲۰.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۹.
  13. بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۱۶ و ۱۷.
  14. بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۱۷.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۱۸.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۱۸ و ۱۹.
  17. شبکه اینترنتی آفتاب. ۱۵ فروردین ۱۳۹۰. خطابه زن و تاریخ. بازبینی‌شده در ۱۷ اوت ۲۰۱۴. 
  18. آذر، ماه ادبیات و فلسفه، سال‌شمار پروین اعتصامی، ۱۱۲و۱۱۳و۱۱۴.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۴ دادبه، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۲.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۲۱.
  21. «پروین اعتصامی ترسیم کننده تزویر دوران خود بود». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۰۷. 
  22. نمینی، جاودانه پروین اعتصامی، ۸۴.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ دادبه، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۳.
  24. روح الامینی، محمود. روزنامه اطلاعات، ش. ۱۹۷۱۸ (۲۸ شهریور ۱۳۷۱). 
  25. دیوان پروین اعتصامی. تهران: انتشارات اقبال، ۱۳۸۶. ۳۷۰. 
  26. «تصویری تاریخی از پروین اعتصامی در کنار محمدرضا شاه پهلوی». بازبینی‌شده در ۱۷ آوریل ۲۰۱۳. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۲۲ و ۲۳.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ .بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۲۵.
  29. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، ۳۷۱.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ مسعودی، مقدمه‌ای بر سبک شناسی.
  31. ابوطالب، دیوان اشعار پروین اعتصامی.
  32. بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۴۱، ۴۲ و ۴۳.
  33. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، مقدمه.
  34. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، ۱۱۱.
  35. بهمن، پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان)، ۲۴.
  36. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، ۳۰۷.
  37. ابوطالب، دیوان اشعار پروین اعتصامی، ۱۳۶.
  38. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، ۲۰۷.
  39. اکبری، فریدون. فارسی ‌سوم ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌راهنمایی-۱۳۱. شرکت ‌نشر ‌کتاب‌های ‌درسی‌ ایران‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، ۱۳۹۱. شابک ‎۷-۱۷۰۹-۰۵-۹۶۴. 
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ اکبری، فریدون. فارسی اول راهنمایی. شرکت نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۹. 
  41. هیئت تحریر انتشارات اقبال، دیوان پروین اعتصامی، ۱۰۲.
  42. ناکی، مسعود. ادبیات فارسی ۱. شرکت نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۲. شابک ‎۳-۰۱۱۲-۰۵-۹۶۴. 
  43. . ۱۲ تير ۱۳۹۳. سایت الف. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۳. 
  44. . ۱۶ خرداد ۱۳۹۱. خبرگذاری فارس. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۳. 
  45. باشگاه خبرنگاران. «جشنواره فیلم پروین اعتصامی». ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱ ژوین ۲۰۱۵. 
  46. پایگاه خبری آفتاب. ۲۵ اسفند ۱۳۸۹. بیست و پنجم اسفندماه ، روز بزرگداشت پروین اعتصامی. بازبینی‌شده در ۱۷ اوت ۲۰۱۴. 
  47. سازمان زیباسازی شهر تبریز. «ساخت تندیس پروین اعتصامی». ۱۵ شهریور ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱ ژوین ۲۰۱۵. 
  48. دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر. فرهنگستان هنر. بازبینی‌شده در ‏۲۹ ژوئن ۲۰۱۵. 
  49. «جاذبه‌های توریستی کلان‌شهر تبریز». سازمان توسعه گردشگری. بازبینی‌شده در ‏۲۹ ژوئن ۲۰۱۵. 
  50. «خانه «پروین اعتصامی» کارگاه مبل‌سازی شده!». روزنامه ایران، ش. ۵۵۵۹ (۲۵ دی ۱۳۹۲): ۲۴. 

منابع[ویرایش]

  • آذر، فخری. ماه ادبیات و فلسفه، سال‌شمار پروین اعتصامی. ۱۳۸۶. 
  • آرین پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات امیرکبیر. 
  • ابوطالب، رضا. دیوان اشعار پروین اعتصامی. انتشارات پیری، ۱۳۸۷. شابک ‎۷-۰۰۰-۲۱۵-۹۶۴-۹۷۸. 
  • بهمن، مهناز. پروین اعتصامی (چهره‌های درخشان). تهران: انتشارات مدرسه، ۱۳۸۹. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۸۵-۲۰۷-۸. 
  • چاوش‌اکبری، رحیم. دیوان پروین اعتصامی (چاپ سوم). نشر محمّد، ۱۳۷۰. 
  • حدّاد عادل، غلامعلی. «پروین اعتصامی». در دانشنامه جهان اسلام. ج. ۵. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۷.۲.۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۷.۲.۲۰۱۵. 
  • دادبه، اصغر. «پروین اعتصامی». در دایره‌‌‌المعارف‌ بزرگ‌ اسلامی. ج. ۱۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳. شابک ‎۴–۲۵–۷۰۲۵–۹۶۴. بازبینی‌شده در ۷.۲.۲۰۱۵. 
  • دهباشی، علی. یادنامه پروین اعتصامی. تهران: نشر دنیای مادر، ۱۳۷۰. 
  • هیئت تحریر انتشارات اقبال. دیوان پروین اعتصامی. تهران: انتشارات اقبال، ۱۳۸۶. شابک ‎۷-۱۰۹-۴۰۶-۶۴-۹۷۸. 
  • دیهیم، علی. تذکرة بانوان شاعر ایران، از پروین اعتصامی تا امروز. ۱۳۷۲. 
  • دیهیم، محمد. تذکره شعرای آذربایجان:تاریخ زندگی و آثار. تهران: انتشارات تالار کتاب، ۱۳۶۷. 
  • عسگری تورزنی، کریم. پروین اعتصامی بزرگترین شاعره پارسی زبان. تهران، ۱۳۶۴. 
  • قالیباف، قاسم. دائرةالمعارف کودکان و نوجوانان. ج. ۲. تهران: انتشارات پیام آزادی، ۱۳۷۷. شابک ‎۸-۳۳۳-۳۰۲-۹۶۴. 
  • کریمی، احمد. دیوان پروین اعتصامی (چاپ اوّل). انتشارات یادگار، ۱۳۶۹. 
  • کریمیان، علی. چند سند تاریخی درباره پروین اعتصامی، مجله ادبستان. ۱۳۷۳. 
  • مسعودی، محمد. مقدمه‌ای بر سبک شناسی. تهران: نشر جاهد، ۱۳۷۳. 
  • معیدی، حشمت. چکیدن یک قطره شبنم، مقالاتی بر شعر پروین اعتصامی. انتشارات مزدا،. شابک ‎۱-۵۶۸۵۹-۰۱۶-۴. 
  • نمینی، حسین. جاودانه پروین اعتصامی. تهران: انتشارات کتاب فرزان، ۱۳۶۲. 
  • Kramarae and D. Splender. Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues. Routledge, 2000. 1273. ISBN ‎‌‌‌‌4-92091-415-0. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد پروین اعتصامی اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار