رشیدالدین وطواط

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
رشیدالدین وطواط
زادروز ۴۸۱ ق. /۹-۱۰۸۸
بلخ
درگذشت ۵۷۳ ق. یا ۵۷۸/۳-۱۱۸۲ (۹۷ سالگی)
محل زندگی گرگانج، خوارزم
پیشه ادبیات فارسی و عربی،
ریاست دیوان رسائل خوارزم
نهاد مدرسه نظامیه بلخ
لقب ذواللسانین

رشیدالدین وطواط (۱۰۸۸- ۱۱۸۲م) (نسب: محمد بن محمد بن عبدالجلیل) ادیب، نویسنده، شاعر و زبان‌شناس بلخی ایرانی در سدهٔ ششم هجری بود که به فارسی و عربی اثر می‌آفرید.[۱] همدوره با خوارزمشاهیان و دبیر دیوان اتسز خوارزمشاه بود. برای اندام کوچکش به او لقب وطواط (به معنای خفاش یا نوعی پرستو) دادند.[۲]

رشید از شاهان خوارزمی، آتسز و ارسلان و تکش را درک کرد.[۳]

در موقعی که سلطان سنجر هزارسف را محاصره کرده بود انوری شاعر در خدمت وی بود. این دوبیتی نوشت و در شهر انداختند:

ای شاه همه ملک زمین حسبْ تراست وز دولت و اقبال جهان کسب تراست
امروز به یک حمله هزارسف بگیر فردا خوارزم و صد هزار اسب تراست

وطواط در هزارسف بود و در پاسخ این بیت نوشت و با تیر برای آنها بینداخت:

گر خصم تو ای شاه شود رستم گرد یک خر ز هزارسب تو نتواند برد

چون سلطان سنجر پس از رنج و سختی بسیار شهر را فتح کرد سوگند خورد که اگر به وطواط دست یابد وی را هفت پاره کند. وطواط مدت‌ها فراری بود و به دنبال شفیعی که شفاعتش کند تا این که منتجب‌الدین بدیع‌الکتاب رئیس دیوان انشا توانست موجب عفو وی توسط سلطان سنجر شود.[۴]

زمانی که وطواط در سنین نزدیک به هشتاد سالگی بود تکش در خوارزم به تخت پادشاهی نشست و وطواط را در یک تخت روان به خدمتش آوردند. وطواط گفت که به دلیل کهولت سن تنها به گفتن یک رباعی برای تبرک بسنده می‌کند. رباعی این است:

جدت ورق زمانه از ظلم بشست عدل پدرت شکستها کرد درست
ای بر تو قبای سلطنت آمده چست هان تا چه کنی که نوبت دولت توست

[۵]

میان رشید وطواط و جارالله زمخشری، ادیب و متکلم و مفسر بزرگ قرن ششم، دوستی و مباحثه و مکاتبه بوده است و آن دو مباحثاتی بر سر مسائل لغوی و ادبی داشته اند. علاوه بر دیوان شعر، منشآت فارسی رشید وطواط که مجموعه ای است از رسائل سلطانی و اخوانی، حدائق السحر فی دقایق الشعر در بدیع و صنایع شعری و فصل الخطاب من کلام عمر بن الخطاب ، تحفه الصدیق الی الصدیق من کلام ابی بکر الصدیق، انس اللهفان من کلام عثمان بن عفان ، نثر اللآلی من کلام امیرالمومنین علی و مجموعه رسائل عربی وی نیز معروف است. دیوان این شاعر که مشتمل بر8563 بیت و شامل قصاید ، ترجیعات ، ترکیبات ،‌یک قصیده مسمط مصنوع، غزلیات ، مقطعات و رباعیات است در ‌آذرماه 1339 هجری شمسی از سوی کتابفروشی بارانی به طبع رسیده است و از آنجا که دیوانش را قریب دوازده هزار بیت نوشته‌اند،‌ چاپ مذکور در بردارنده تمامی اشعار این شاعر نیست. این چاپ مشتمل بر مقدمه‌ای درباره زندگی و شرح احوال شاعر و مطالب برخی از تذکره نویسان (غیر ازمواردی که مرحوم عباس اقبال آشتیانی در مقدمه کتاب حدایق السحرفی دقایق الشعر نوشته‌اند) و نیز تألیفات رشید وطواط و معرفی نسخ در دسترس مصحح می‌باشد. آنچنان که مصحح نیز در مقدمه دیوان متذکر شده‌اند، اکثر نسخ در دسترس ایشان نسخه‌هایی است که پس از قرن یازدهم کتابت گردیده است.[۶]


آثار[ویرایش]

و ۱۱ رساله و مجموعه، صدکلمه‌ای از سخنان خود به عربی.

منابع[ویرایش]

*وطواط، رشیدالدین، لطائف الامثال و طرائف الاقوال، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: حبیبه دانش‌آموز، تهران: میراث مکتوب، ۱۳۷۶، مقدمه.

Blois, F.C. de. "Ras̲h̲īd al- Dīn Muḥammad b. Muḥammad b. ʿAbd al-Ḏj̲alīl al-ʿUmarī, known as Waṭwāṭ." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. ۱۶ آوریل ۲۰۰۸

  1. فروخ، عمر. تاریخ الأدب العربی. ج. سوم. بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۸۴. ۳۶۷. 
  2. وطواط دهخدا
  3. رشیدالدین وطواط دهخدا
  4. جهانگشای جوینی - نشر هرمس -شابک ۶-۱۲۴-۳۶۳-۹۶۴-۹۷۸ صفحهٔ ۳۶۰
  5. جهانگشای جوینی - نشر هرمس -شابک ۶-۱۲۴-۳۶۳-۹۶۴-۹۷۸ صفحهٔ ۳۷۰
  6. احمدرضا يلمه ها. «ضرورت تصحيح مجدد ديوان رشيد وطواط».