علی‌شیر نوایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
صفحه ای از دیوان امیر علیشیر در کتابخانه سلیمان قانونی

علی‌شیر نوایی (۸۴۴ ه.ق در هرات - ۹۰۶ ه.ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۷۵ – ۹۱۱ ه‍. ق.) بوده است.

زندگی[ویرایش]

امیر علیشیر نوایی نام او علی‌شیر بن الوس یا کیچکنه یا کیچینه یا کجکنهٔ نوائی جغتایی و ملقب به «نظام‌الدین» است. از بزرگ‌زادگان خاندان جغتای پسر چنگیزخان بود.

او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و ترکی جغتایی دارد به همین جهت مشهور به «ذوللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوائی» و در اشعار فارسی «فانی» است. برخی پژوهشگران، به پدید آوردن آثاری به زبان های پشتو و عربی توسط او نیز اشاره داشته اند، با وجود این، مدارکی که بتوان دعاوی این چنینی را با استناد به آن ها تایید کرد تا به امروز یافت نشده است.[۱]

وی در سال ۸۴۴ ه‍. ق. در هرات متولد شد و تحصیلات اولیه خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی -که از جمله امرای دربار تیموریان بود - کسب کرد و سپس برای ادامه تحصیل به سمرقند رفت. علیشیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا که همدرس و هم‌مدرسه بوده‌اند، عهد و پیمان بسته بودند که هر کدام به سلطنت برسد از حال دیگری تفقد نموده، فراموشش نکند[۲] نوائی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. در این هنگام سلطان حسین میرزا در هرات به سلطنت نشست و به حکم همان پیمان قدیم، امیر علیشیر را از سمرقند فراخوانده منصب مهرداری خود را به وی واگذار کرد و اندکی پس از آن امر صدارت را نیز به او داد و بزرگی مقامش به جایی رسید که هر یک از برادران و فرزندان سلطان، ملازمت او را مایهٔ شرف و افتخار خود می‌دانستند و سلطان نیز بی مشورت او به هیچ کاری اقدام نمی‌کرد. اما علیشیر با وجود این همه مشاغل، از مطالعات علمی و تألیفات مختلف دست برنداشت و مجلس او مجمع علما و فضلای آن روزگار بود و کتابخانهٔ وی نیز عمومی و مورد استفادهٔ علاقه‌مندان بود که از آنجمله خواندمیر مؤلف حبیب‌السیر نیز از آن کتابخانه بهره‌ها برده است.

سرانجام وی از امور دولتی استعفا داده منزوی گشت و با عبدالرحمان جامی مصاحب شد و درویشی را بر همهٔ امور ترجیح داد. در عین انزوا نیز مورد توجه و ندیم سلطان حسین بوده و شاهزادگان موظف به استفاده از مجالس وی بودند. او عاقبت او به سال ۹۰۶ درگذشت.

آثار مکتوب[ویرایش]

شمار آثاری که تدوین آن ها را به امیرعلیشیر نسبت داده اند به نسبت افزون و حدود سی تا نود اثر می باشد. اما آنچه روشن است، تا به امروز تنها از آثار زیر به عنوان آثاری می توان نام برد که به یقین توسط امیرعلیشیر نگاشته یا سروده شده اند.

  1. اربعین منظوم. به ترکی
  2. تاریخ انبیاء و حکما، به ترکی
  3. تاریخ ملوک عجم، به ترکی
  4. خمسهٔ نوائی، به ترکی که در تقلید و استقبال از خمسهٔ نظامی و خمسه امیرخسرو دهلوی سروده و آن پنج مثنوی است به زبان ترکی جغتائی به نامهای: حیرةالابرار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعهٔ سیاره، سد اسکندری یا اسکندرنامه.
  5. خمسةالمتحیرین، به ترکی و آن رساله‌ای است در شرح حال عبدالرحمان جامی و با در نظر گرفتن یک مقدمه و یک خاتمه و سه مقاله، بدین نام خوانده شده است.[۳]
  6. دیوان ترکی خزائن المعالی. که شامل چهار دیوان به نامهای: غرائب‌الصغر (یا غرائب‌النوائب)، نوادرالشباب، بدایع الواسط، و فوائدالکبر می‌باشد و آنها را بترتیب در خردسالی و جوانی و سن کمال و سالخوردگی و انزوا نظم کرده است.بخش عمده این دیوان های چهارگانه را غزلیات تشکیل می دهد. اما کم و بیش دیگر قالب های شعری چون مثنوی، رباعی ، قطعه و ،،، را نیز می توان در آن ها دید[۴]
  7. دیوان اشعار فارسی(دیوان فانی). از جمله مشهورترین اشعار این دیوان مرثیه ای است که امیرعلیشیر آن را در پی درگذشت مراد و دوست یکرنگ خویش، نورالدین عبدالرحمن جامی، سرود. سرآغاز این مرثیه چنین است: هر دم از انجم دهر جفایی دگر است / هر یک از انجم او داغ بلایی دگر است[۵]
  8. سراج‌المسلمین . به ترکی
  9. مثنوی لسان‌الطیر. به ترکی. مشتمل بر سه هزار و پانصد بیت است. امیرعلیشیر این مثنوی را به صورت ترجمه و نظیره ای بر کتاب مشهور منطق الطیر اثر عارف و شاعر پرآوازه قرن هفتم هجری، شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، سروده است.[۶]. گفتنی است لسان الطیر تنها اثر ترکی امیرعلیشیر است که در آن به جای تخلص نوایی از تخلص فانی (تخلص او در اشعار فارسی)سود جسته شده است.[۷]
  10. مجالس النفائس . به ترکی. تذکره‌ای است در شرح حال قریب به سیصد و پنجاه تن از بزرگان و شعرای معاصر خود و دو ترجمه آن در تهران به چاپ رسیده است.[۸]
  11. محاکمةاللغتین، به ترکی در مقایسهٔ دو زبان ترکی و فارسی[۹]
  12. محبوب‌القلوب . به ترکی. امیرعلیشیر در نگارش این کتاب پرحجم و سترگ که به نثر مسجع نوشته شده و از تکلف و تصنع نیز خارج نیست، از سبک سعدی در گلستان و جامی در بهارستان پیروی کرده و به گفته برخی پژوهندگان، انیس القلوب امیرخسرو دهلوی را نیز از نظر دور نداشته است. [۱۰]
  13. رساله مفردات (در فن معما). به فارسی.[۱۱]
  14. منشآت ترکی
  15. نسائم المحبة. به ترکی. ترجمه و نظیره ای برنفحات الانس جامی است.
  16. نظم‌الجواهر. به ترکی.[۱۲]
  17. حالات پهلوان محمد ابوسعید. به ترکی
  18. حالات سید حسن اردشیر. به ترکی
  19. مناجات. به ترکی
  20. میزان الاوزان. به ترکی. [۱۳]
  21. رساله تیرانداختن. به ترکی[۱۴]
  22. رساله وقفیه. به ترکی
  23. زبده التواریخ. امیرعلیشیر دست کم در دو کتاب خویش یعنی محاکمه اللغتین[۱۵] و غرائب الصغر از این اثر خویش یاد کرده است. با وجود این، از این کتاب امروزه هیچگونه اثری در دست نیست. درضمن امیرعلیشیر هیچ اشاره ای بدین مهم نداشته است که زبده التواریخ به چه زبانی نگاشته شده بود.[۱۶]

فرهنگ های لغات ترکی و فارسی متکی بر آثار امیر علیشیر نوایی[ویرایش]

عنایت ادیبان به آثار امیرعلیشیر و همچنین فزونی تعداد آثار وی سبب شد برای درک و فهم دشواری های احتمالی اصطلاحات و واژگان آثار وی فرهنگ لغت هایی چند به زبان های ترکی و فارسی نگاشته شود. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره داشت؛

  1. بدایع اللغت/ طالع ایمانی هروی
  2. ابوشکا/ نویسنده گمنام
  3. لغت نامه فضل الله خانی/ فضل الله خان
  4. زبان ترکی/ یعقوب جنگی
  5. سنگلاخ/ میرزا مهدی خان استرآبادی
  6. التمغای ناصری/ شیخ محمدصالح اصفهانی
  7. مقالید ترکیه/ فتحعلی بن کلبعلی قزوینی سپانلو
  8. لغات شیخ سلیمان افندی بخارایی/ شیخ سلیمان ازبک افندی بخارایی
  9. خلاصه عباسی/ محمه بن عبدالصبور خویی
  10. اللغه علی لسان نوایی/ نویسنده گمنام[۱۷]

نمونه اشعار به زبان ترکی جغتایی[ویرایش]

کؤنگلیم اورتانسین اگر غیریغَه پروا ایلاسَه هر کؤنگیل هم کیم سنینگ شوقینه پیدا ایلاسَه
اؤزگالار حسنین تماشا ایلاسَه، چیقسون کؤزؤم اؤزگا بیر کؤز هم کی حسنینگ‌نی تماشا ایلاسَه
غیر ذکری آشکارا قیلسا، لال اولسون تیلیم قایسی بیر تیل هم کی ذکرینگ آشکارا ایلاسَه

ترجمه:

دلم آتش بگیرد اگر به کسی غیر از تو توجه کند. همچنین هر دلی (به‌جز من) که عشق تو را داشته باشد.
چنانچه چشمانم به جمال دیگر خوبرویان نظر کند، برکنده باد! همچنین هر چشم نامحرم که نظر به جمال تو داشته باشد.
زبانم لال باد اگر صحبت از کسی جز تو کند. همچنین هر زبان بیگانه‌ای که حدیث تو کند.
غربتدا غریب شادمان بولمَس‌ایمیش ایل اونگا شفیق و مهربان بولمَس‌ایمیش
آلتین قفس‌ایچره گر قیزیل‌گؤل بولسه بولبول‌غه تیکَن‌دَک آشیان بولمَس‌ایمیش

ترجمه:

غریب در غربت شاد نمی‌گردد. مردم (آنجا) با وی صمیمی نیستند.
چنانچه گل سرخ را در قفسی زرین نگه دارند، برایش مأوای مطلوبی نیست و حکم خار برای هزاردستان را دارد.

یک نمونه شعر نوایی در پاسخ به غزالی درباره لعن یزید:

ابوحامد محمد غزالی طوسی عالم شافعی که مدرس مدرسه نظامیه ی بغداد بود فتوایی مبنی بر عدم جواز لعن یزید صادر کرد. غزالی نوشت: «دخالت یزید در کشتن حسین بن علی مسلم نیست و اگر هم باشد قتل نفس فسق است نه کفر، به علاوه ممکن است که یزید توبه کرده باشد و از همهٔ این‌ها گذشته لعن انسان که سهلست، لعن حیوان هم صحیح نیست و رسم لعن و نفرین ناپسند است زیرا که خداوند لعنتگران و ناسزاگویان را دوست ندارد» غزالی هر چند فتوای منع لعن یزید را صادر کرد اما با مسامحه و پرده پوشی بر نابکاری‌های یزید مخالف بود. بر اعتقاد بعضی این فتوای غزالی به خاطر تعصب ناخودآگاه وی بر ضد شیعه و اصرار شیعه بر لعن یزید بود. امیر علی شیر نوایی ( م 906 ق ) نیز در پاسخ به غزالی این دو بیت را سروده است :

ای که گفتی بر یزید و آل او لعنت مکن

زان که شاید حق تعالی کرده باشد رحمتش

آنچه با آل نبی کرد او، اگر بخشد خدای

هم ببخشاید مرا گر کرده باشم لعنتش

آثار و خدمات عام المنفعه[ویرایش]

بررسی و واکاوی عملکرد امیرعلیشیر را تنها به حوزه های سیاست و فرهنگ محدود نمی توان داشت، چرا که تکاپوهای وی در عرصه فعالیت های عام المنفعه و امور خیریه اجتماعی نیز بسیار چشمگیر بوده است. گواه اصلی در تایید این مدعا، فهرست بناهای پرشماری اعم از مسجد، خانقاه، مدرسه، حمام، کتابخانه، بیمارستان، کاروانسرا، پل و ... که امیرعلیشیر در جهت رفاه حال عامه بنیان نهاده بود. به تعبیر امین هروی، مولف فتوحات شاهی«آن قدر مساجد و مدارس و خانقاه و رباطات و بقاع الخیر در صحاری و براری خراسان ساختند که زبان قلم از شرح و بیان آن عاجز است».[۱۸] از جمله مشهورترین آثاری که توسط امیر علیشیر بنیاد گردید می توان به مجتمع آموزشی اخلاصیه هرات، آرامگاه عطار در نیشابور، کتابخانه امیرعلیشیر در هرات، آرامگاه جامی در هرات، آبراهه چشمه گیلاس مشهد، آرامگاه شاه قاسم انوار تربت جام، دارالحفاظ و ایوان صحن عتیق حرم امام رضا(ع) در مشهد، کاروانسرای سنگ بست، مسجد جامع ترشیز، رباط اسفراین، رباط چناران، کاروانسرا و حمام چهل دختران هرات، بند طرق مشهد، پل بابا کمال هرات، مدرسه فناییه هرات، مسجد جامع سرخس و .... اشاره داشت.[۱۹]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۰۰.
  2. البته دقت فرمایید که عوام درست عین همین داستان را در مورد سه -به‌اصطلاح- «یار دبستانی» خواجه نظام الملک، عمر خیام و حسن صباح نیز می‌گویند.
  3. نوایی، امیرعلیشیر، خمسه المتحیرین، ترجمه محمد نخجوانی، به کوشش مهدی فرهانی منفرد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ضمیمه شماره ۱۲نامه فرهنگستان، خرداد۱۳۸۱
  4. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۸۴.
  5. نوایی، امیرعلیشیر. دیوان امیرعلیشیر نوایی، به اهتمام رکن الدین همایونفرخ، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵، ص۳۱۹.
  6. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۹۷.
  7. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۹۷.
  8. نوایی، امیرعلیشیر. تذکره مجالس النفائس، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: کتابخانه منوچهری ، ۱۳۶۳.
  9. نوایی، امیرعلیشیر. محاکمة اللغتین، تصحیح و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۸.
  10. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۸۴.
  11. نوایی، امیرعلیشیر. رساله مفردات(در فن معما)، با مقدمه، تصحیح، توضیح و تحشیه دکتر امیر نعمتی لیمایی و مهدی قاسم نیا، تهران: مشکوه دانش، ۱۳۹۴.
  12. نوایی، امیرعلیشیر. نظم الجواهر، گردآوری و ترجمه و ترجمه بهمن اکبری و سیومه غنی آوا، تهران: الهدی، ۱۳۸۷.
  13. نوایی، امیرعلیشیر، میزان الاوزان، ترجمه و تصحیح حسین محمدزاده صدیق، تهران: تکدرخت، ۱۳۹۱
  14. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۱۸۲.
  15. نوایی، امیرعلیشیر. محاکمة اللغتین، تصحیح و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۸، ص۸۲
  16. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۲۰۸.
  17. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۲۳۲-۲۲۹.
  18. امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم، فتوحات شاهی، تصحیح و تعلیق و اضافات محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳، ص۴۶۰.
  19. نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳، ص۲۸۰-۲۵۹.

منابع[ویرایش]

  • نعمتی لیمایی، امیر. بررسی زندگی سیاسی و واکاوی کارنامه علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی امیر علیشیر نوایی، تهران: وزارت امور خارجه و مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۳
  • نوایی، امیرعلیشیر. رساله مفردات(در فن معما)، با مقدمه، تصحیح، توضیح و تحشیه امیر نعمتی لیمایی و مهدی قاسم نیا، تهران: مشکوه دانش، ۱۳۹۴
  • نوایی، امیرعلیشیر، خمسه المتحیرین، ترجمه محمد نخجوانی، به کوشش مهدی فرهانی منفرد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ضمیمه شماره ۱۲نامه فرهنگستان، خرداد۱۳۸۱
  • نوایی، امیرعلیشیر، میزان الاوزان، ترجمه و تصحیح حسین محمدزاده صدیق، تهران؛ تکدرخت، ۱۳۹۱
  • نوایی، امیرعلیشیر. تذکره مجالس النفائس، به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: کتابخانه منوچهری ، ۱۳۶۳
  • نوایی، امیرعلیشیر. دیوان امیرعلیشیر نوایی، به اهتمام رکن الدین همایونفرخ، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵،
  • نوایی، امیرعلیشیر. نظم الجواهر، گردآوری و ترجمه و ترجمه بهمن اکبری و سیومه غنی آوا، تهران: الهدی، ۱۳۸۷
  • نوایی، امیرعلیشیر. محاکمة اللغتین، تصحیح و ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۸
  • شگفته، صغری بانو. شرح احوال و آثار فارسی امیرعلیشیر نوایی متخلص به فانی، تهران: الهدی، ۱۳۸۷
  • واحدی جوزجانی، محمدیعقوب. امیرعلیشیر نوایی(فانی)، کابل: انجمن تاریخ، ۱۳۴۶
  • فرهانی منفرد، مهدی. پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۱
  • خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین، مکارم الاخلاق: شرح احوال امیرعلیشیر نوایی، مقدمه و تصحیح و تعلیق محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب، ۱۳۷۸