سلمان ساوجی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سلمان ساوجی
نام اصلی خواجه جمال‌الدین سلمان بن خواجه علاءالدین محمد
زمینهٔ کاری شعر
زادروز ۷۰۹ (قمری)
ساوه
پدر و مادر خواجه علاءالدین محمد
مرگ ۷۷۸ (قمری)
ساوه
در زمان حکومت جلایریان
دیوان سروده‌ها جمشید و خورشید
فراق‌نامه
تخلص سلمان
اثرگذاشته بر حافظ

خواجه جمال‌الدین سلمان بن خواجه علاءالدین محمد معروف به سلمان ساوجی (زاده ۷۰۹ (قمری) - درگذشتۀ ۷۷۸ (قمری) - ساوه) از شاعران اوایل قرن هشتم هجری است. وی از بزرگترین قصیده‌سرایان و غزل‌گویان ایران است.[۱] پدرش خواجه علاءالدین محمد اهل قلم بود.[۲]

یکی از دلایل عمدۀ شهرت سلمان، در قصیدۀ مصنوعی به نام بدایع‌ الاسحار است که در روزگار جوانی و در مدح غیاث‌الدین محمد وزیر سروده‌است. سلمان این قصیده را به تقلید از سید ذوالفقار شیروانی و قوای گنجه‌ای سرود. در آن زمان این شاعر حدود بیست و شش یا بیست و هفت ساله بود.[۲]

شعر[ویرایش]

سلمان تحصیل کمالات کرد و سخن‌پردازی‌های او تنها از روی قریحه و ذوق نبود. در اوایل عمر خواجه غیاث‌الدین محمّد وزیر سلطان ابوسعید بهادر (۷۱۶-۷۳۷) را در قصاید خود مدح کرد و سپس شیخ حسن بزرگ از سلسله جلایریان و سلطان حسین جلایر و سلطان اویس جلایر را مدح گفت، او مدّت چهل سال در سفر و حضر و تبریز و بغداد مداحی آن خانواده را نمود. سلمان در درجۀ اوّل قصیده‌سراست و می‌توان او را از آخرین قصیده‌سرایان معروف ایران پیش از صفویان دانست. سلمان در تغزل و عاشقانه‌ها نیز زبردست بود و از این جهت مورد توجه قرار گرفت. ابیات زیر از اوست:

باد نوروز از کجا این بوی جان می‌آورد جان من پی تا به کوی دلستان می‌آورد
ورنه اقلیم فلک شکرانه این مژده رامسرعان عالم علوی به رسم مژده خواه

سلمان ساوجی در شعر زیر به داستان توطئۀ منصور اشاره دارد که ابومسلم را از مرو به بغداد طلبید و او نرفت، منصور سوگندها خورد و عهدها گرفت که او را آزاری نرساند و ابومسلم از مرو به نیشابور و از آنجا به ری شد. مؤلّف مجمل‌التواریخ می‌نویسد: «چون به ری رسید، رای و خرد آنجا بگذاشت و به همدان شد» و سرانجام به بغداد رفت و به امر منصور کشته شد.

آنکه می‌انداخت سر چون خیمه بر گردن به ریشد اسیر خواری و مستوجب چندین عذاب
کرد رو بر آسمان کای آسمان تدبیر چیستآسمان گفتش «ترکت الرای بالری» در جواب

در منابع به موسیقی‌دانی او اشاره نشده، لیکن رامشییان و موسیقی‌دانان او را گرامی می‌داشتند. دوبیتی او که درباره کاسه‌نوازی مراغی سروده بر این پایه‌است:[۳]

آوازهٔ کاسهٔ تو این بنده شنیدوز طبع لطیفش به نواها برسید
این کاسهٔ دیده‌ای که بیننده ز ماستتا کاسهٔ دیده هست مثل تو ندید

سلمان گذشته از قصیده و غزل؛ ترجیع‌بندترکیب‌بندقطعهمثنوی و رباعی نیز گفته‌است:

بوستان بر دوستان افشاند از این بهجت نثارآسمان بر آسمان انداخت زین شادی کلاه

او همچنین در تصوف نیز اشعاری دارد:

گر سر و ترک کلاه فقر داری ای فقیر چار ترکت باید اول تا رود کارت به پیش
ترک اول ترک مال و ترک ثانی ترک جاه ترک ثالث ترک راحت ترک رابع ترک خویش

سلمان ساوجی از جمله شاعرانی است که وصف طبیعت را با حرکت و حیات همراه کرده‌است و به اصطلاح به عناصر بی‌جان. شخصیت و خصایص انسانی بخشیده‌است. او به این شیوه بسیاری از وصف‌های خود را سرشار از زندگی و پویایی و حرکت کرده‌است. اغلب تشخیص‌های او در شکل تفصیلی و با نوعی بیان روایی همراه است.[۱]

آثار[ویرایش]

بسیاری از شعرهای سلمان ساوجی در مدح شیخ حسن و همسرش دلشاد خاتون و سلطان‌اویس سروده شده. او دو مثنوی یکی موسوم به «جمشید و خورشید» و دیگری «فراق‌نامه» دارد:[۳]

پایان زندگی[ویرایش]

سلمان در آخر عمر از نظر جلایریان افتاد و در ساوه انزوا جست و سرانجام در دوشنبه دوازدهم صفر ۷۷۸ هجری قمری در زادگاه خود درگذشت.[۴]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «تشخیص در شعر سلمان ساوجی (1)». پایگاه مجلات تخصصی. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «نگاهی به زندگی و احوالات سلمان ساوجی». دائرةالمعارف طهور. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ستایشگر، مهدی. نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم. چاپ اوّل. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۶. ص۲۷۹. ISBN 964-423-377-8(جلد ۳). 
  4. «سلمان ساوجی». پایگاه اطلاع‌رسانی و درگاه الکترونیکی شهر اراک. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. 

منابع[ویرایش]

  • «سلمان ساوجی». وبگاه اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان ساوه. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۱. 
  • جباری، رحمت اله، داستان جمشید و خورشید، نشر حریر 1390 تهران
  • احمد نعمتی. «۲». در ساوه شهر باستانی. ج. اول. چاپ اول. انتشارات علاء، ۱۳۸۳. ۷۱ - ۸۲. شابک ‎۵-۰-۹۵۴۲۲-۹۶۴ ISBN. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

آثار سلمان ساوجی