مهرهای ساسانی

تعدادی از مهرهای ساسانی در موزه محسن مقدم در تهران.

مُهرهای ساسانی باقیمانده یکی از هنرهایی است که در دوره ساسانی بسیار رونق داشته و از حکاکی روی سنگ‌های نفیس و نیمه نفیس، از جمله عقیق بوده است که از آن‌ها بهعنوان «مُهر» یاد می‌شود. این مهرها که حاوی نقوش جانوری، گیاهی و انسانی می‌باشند، حاکی از تأثیر نمادهای اساطیری و باورهای مذهبی هستند. بخش عمده ای از این نگاره‌ها از نماد فرّه ایزدی و ایزدان دین مزدیسنا و بخشی نیز از سایر فرهنگ‌ها و تمدن‌ها اقتباس شده‌اند.

تعداد بسیاری از مُهرهای ساسانی که از سنگ‌های گران‌بها ساخته شده‌اند در دست است. بسیاری از آنها دارای نقوش بعضی دارای نوشته است. این نوشته‌ها شامل نام صاحب مهر و نام پدر و در مواردی عنوان و منصب وی است. تعدادی از آنها متعلق به دین مردان (روحانیان) زردشتی است. بیشتر مهرها به مردان تعلق دارد گرچه تاکنون تعداد کمی از مهر زنان نیز به دست آمده است که حاکی از نقش فعال زنان در امور اجتماعی عهد ساسانی است. مهرها هم در موزه‌های گوناگون جهان و هم در مجموعه‌های خصوصی نگاه‌داری می‌شود و تاکنون بسیاری از آن‌ها منتشر شده است.

مهرواره‌ها را از گل پخته درست می‌کردند و در آن‌ها سوراخی می‌نهادند. نامه‌ها و اسناد را پس از پیچیدن با ریسمان و غیره با این مهرواره‌ها می‌بسته‌اند و به اصطلاح امروز مهر و موم می‌کرده‌اند. دو مجموعهٔ عمده از مهرواره‌ها تخت سلیمان و قصر ابونصر تاکنون منتشر شده است. مهرها و مهرواره‌ها از جهت دربرداشتن نام‌های اشخاص، عنوان‌ها و نام جای‌ها از اهمیت برخوردارند در بعضی مهرها جملات اندرزگونه نیز دیده می‌شود.

کاربرد

در رابطه با مهرهای ساسانی، پژوهش‌هایی توسط محققان ایرانی و خارجی صورت گرفته است که در اکثر موارد به توصیف مهرها و نقوششان پرداخته شده است و در مواردی نیز به مفاهیم مهرها اشاره شده است. قابل ذکر است، در زمینه مهرهای ساسانی، محققان بسیاری کار کردهاند، که می‌توان به فیلیس اکرمن، ایدت پرادا، گیرشمن، روبل گوبل و ریکا گیزلن اشاره کرد که هر کدام سعی در شناسایی نقش و کارکرد مهرهای ساسانی داشتهاند. همچنین در این زمینه، پژوهش‌هایی نیز پژوهشگران ایرانی در قالب پایاننامه و مقاله انجام داده اند.

در رابطه با مهرهای ایران باستان، کتاب "مهر در ایران از آغاز تا صدر اسلام" از دکتر حسن طلایی (۱۳۹۲)، توسط انتشارات سمت منتشر شده است؛ بخشی از این کتاب، به مهرهای ساسانی اختصاص داده شده است. محمد جواد جدی (۱۳۸۷)، در فصلی از کتاب "مهر و حکاکی در ایران"، راجعبه مهرهای ساسانی نیز توضیحاتی ارائه کرده است. همچنین مصباح اردکانی و ابوالقاسم دادور (۱۳۸۷)، در مقاله "نقشمایه زن بر روی مهرهای ایران از دوره پیش خطی تا پایان دوره ساسانی‌" به نقوش زن و جایگاه زن بر روی مهرهای دوره ساسانی پرداخته اند. مهران هوشیار و مولود اسلامی (۱۳۸۸)، در مقاله "بررسی مهرهای ساسانی موزه آذربایجان تبریز" به بررسی مهرهای ساسانی موزه آذربایجان تبریز پرداخته اند و مهرها را به صورت تفکیک شده و خطی، به همراه نماد و مفاهیم اسطورهای دینی، فرهنگی در جدولی آورده اند و در انتها به این نتیجه رسیده اند که، تمامی نقوش مورد استفاده در این دوره، بر اساس باورهای دینی، اسطورهای و فرهنگی مردم آن زمان، شکل گرفته است.

دربارهٔ مهرهای دوره ساسانی، پایان نامه‌هایی نیز کار شده است؛ محدثه ملکان (۱۳۹۰)، در پایان نامه "بررسی ارتباط نقوش و کتیبه‌ها در مهرهای دوره ساسانی‌"، بیان می‌کند، کتیبه مهر -که اغلب کوتاه و در حاشیه مهر نوشته شده است- به مالک مهر و در صورت داشتن مقام و منصب اداری، به شغل او اشاره می‌کند. همچنین سمیرا داناسرشت (۱۳۹۱)، در پایان نامه "بررسی نمادهای اساطیر ایران بر روی مهرهای دوره ساسانی‌" به بررسی نقوش اساطیری مهرهای ساسانی پرداخته است.

شناخت و کاربرد مهرهای ساسانی

در دوره ساسانی، حکاکی بر روی سنگ‌های نفیس یا نیمه نفیس بسیار مرسوم بوده است و مهرها مورد استفاده عامه مردم بوده اند؛ گیرشمن می‌گوید: "برای فردوسی مؤلف شاهنامه، تاج و تخت و نگین، مظاهر قدرت شاهی در دوره ساسانی است؛ دوتای نخستین منحصراً مخصوص شاه بوده، اما نگین و مهر مورد استعمال عامه مردم بزرگ و کوچک، سرور و عامی، پیشوایان مذهبی و عمال دولتی یا بازرگانان بوده است".

در این دوره، مهر برای سه هدف یا تلفیقی از هر سه هدف، ساخته می‌شد که عبارتند از: حفاظت از شیء در مقابل عوامل نحس، برای شناسایی تملک و تأیید امضاء، و هدف سوم، استفاده از مهر به عنوان چشم زخم.

مهرها و "گِل مهرهای ساسانی‌" از پنج انبار مهم کشف شده اند. حدود ۵۰۰ مهر از قصر ابونصر در نزدیکی شیراز به دست آمده است. حدود ۳۰۰ مهر از تخت سلیمان در آذربایجان، حدود ۳۰ مهر از آق تپه یا ابیورد قدیم در ترکمنستان، بیش از ۶۰ مهر از تپه کبودان در گرگان و بیش از ۱۰۰ مهر گلی در یک انبار در دوین ارمنستان پیدا شده است. لازم است ذکر شود که این مهرها متعلق به دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی هستند.

در مورد کارکرد مهرهای ساسانی باید گفت که بر اساس منابع به جای مانده از دوره ساسانی، پادشاهان ساسانی چند مهر مختلف داشتند و از هرکدام، برای تأیید فرمانی استفاده می‌کردند؛ در واقع، آنان کیسه کوچکی را پر از نمک می‌کردند و به سند می‌بستند و با نگین سلطنتی مهر می‌کردند و این علامت، غیرقابل نقص بودن پیمان محسوب می‌شده است.

در دوره ساسانی دو نوع مهر کاربرد داشته است: مهر اداری یا دولتی و مهر شخصی یا غیردولتی.

مهر اداری یا دولتی

ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻬﺮﻫﺎی ﺩﻭﺭﻩ ﺳﺎﺳﺎنی

مهر اداری برای موبدان و روحانیون آتشکده‌ها یا افراد صاحب منصبی مانند آمارگر ساخته می‌شده است و مورداستفاده آنان بوده که احتمالاً این گونه مهرها از دوره سلطنت قباد اول، رواج پیدا کرده است و از نظر شکل، مهرهای اداری بزرگتر از مهرهای غیر اداری بودند.

اینگونه مهرها معمولاً دارای شعاری بودند که در کنار نقش حک می‌شد یا دارای نقش مونوگرام یا نشان‌های ساسانی بودند که بر اساس نظر محققان، تنها روحانیون و افراد خاص، معانی و رمز این نشان‌ها را می‌دانستند.

مهر شخصی یا غیردولتی

این مهرها نیز احتمالاً، به جای امضاء یا برای تأیید آنچه صاحب مهر فرستاده است، به کار برده می‌شد و در بعضی موارد نام صاحب مهر، روی آن نوشته می‌شد. این گونه مهرها، نقوش متنوعی داشتند. باید متذکر شد که در بسیاری از مهرهای ساسانی، کتیبه ای شامل نام صاحب مهر و در صورت داشتن جایگاه اجتماعی، سمت و عنوان فرد نیز حک می‌شده است. با توجه به اثر مهرهای به دست آمده بر روی گل مهرها در مکان‌هایی مانند تخت سلیمان و قصر ابونصر از دوره ساسانی، گروهی معتقدند که این گل مهرها به عنوان برچسب به بسته‌ها یا درب کالا، برای تأیید کیفیت آن یا تأیید صاحب مهر وصل می‌شدند و پس از جدا شدن از کالا، به عنوان گواهی و سند معاملات بازرگانی در آرشیو، نگهداری. می‌شدند.

منابع

تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶ شابک ‎۹۶۴-۵۹۸۳-۱۴-۲