نیشابور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نیشابور
Simple Montage of Nishapur.jpg
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان نیشابور
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی نیشاپور، نیسایه، ابرشهر، شهر فیروزه، نشابور، نیسابور، ایرانشهر[۱]
سال شهرشدن تقریباً ۲۵۰م؛ تأسیس شهرداری: ۱۹۳۱م
مردم
جمعیت

۲۷۶٬۰۸۹ نفر سال ۱۳۹۰[۲] شهرستان نیشابور:۴۴۸٬۱۷۰ در (۲۰۱۱ م)[۳]

شهر نیشابور و حومه:۳۱۵٬۲۷۴[۴]
رشد جمعیت ۲٫۰[۵]
تراکم جمعیت ۶۰۰۰ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳٬۵۰۰ هکتار (۳۵ کیلومتر مربع)[۹]
ارتفاع از سطح دریا حدود ۱۲۵۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه

۱۴٫۸[۸]

۱۳٫۸[۱۰]
میانگین بارش سالانه ۳۶۵٫۸[۸]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۰[۸]
اطلاعات شهری
شهردار هادی مسلمی
ره‌آورد فیروزه، ریواس و شربت ریواس، سفال، رباعیات خیام، قالی نیشابور، صنایع دستی،
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۱
وبگاه

شهرداری نیشابور روزنه
نیشابور

روز نیشابور
تابلوی خوش‌آمد به شهر

نِیْشابور دربارهٔ این پرونده تلفظ (فارسی نوشده از فارسی میانه:n y w sh h p w h r y  نیو شاهپوهر، به معنی: شهر نوساختهٔ شاهپور؛ به‌الفبای لاتین: Nishapur)[پانویس ۱] شهری در استان خراسان رضوی، مرکز شهرستان نیشابور و دومین شهر بزرگ استان‌های خراسان پس از مشهد است. در دامنه‌های بلندی‌های بینالود در شمال‌شرق ایران جای گرفته، از مهم‌ترین مراکز تاریخی، گردشگری، صنعتی برای کشور و منطقه می‌باشد و همچو نمادی از تاریخ و فرهنگ ایران نامبرده می‌شود.[۱۱]
شهر نیشابور برپایهٔ سرشماری همگانی ۱۳۹۰، ۲۳۹٬۱۸۵ نفر؛[۱۲] بخش مرکزی‌اش، ۳۱۹٬۵۷۶ نفر؛[۱۳] و همهٔ شهرستان، ۴۳۳٬۱۰۵ نفر جمعیت دارد.[۱۴] یک سوم باشندگانش، نوجوان بیان شده و میزان جمعیت آن نسبت به استان ۷ درصد است.[۱۵] فرمانداری شهرستان نیشابور از فرمانداری‌های ویژه در ایران است. در ۲۰۱۰م به ICCN (شبکهٔ میان‌شهری همیاری فرهنگی ناپدیدار) پیوست[۱۶][۱۷] و از ۲۰۱۵م عضو جامعهٔ کهن‌شهرهاست.[۱۸] شهرداری آن در ۱۳۱۰/ ۱۹۳۱م به‌جای دار الإمارة ساخته شده و اکنون سه منطقهٔ شهری را پوشش می‌دهد. دورهٔ چهارم شورای اسلامی شهر نیشابور، ۱۳ عضو دارد.[۱۹]
جایگاه تاریخی نیشابور در خراسان در فرایندی گام‌به‌گام با مشهد از دورهٔ صفویان جایگزین شده است.[۲۰] شکوفایی و پیشرفت همه‌جانبهٔ نیشابور و منطقهٔ آن (ربع نیشابور)، دورهٔ سده‌های میانه تا سلطنت خوارزمشاهیان بوده و در این دوران، همچون یک پایتخت فرهنگی برای ایران شمرده می‌شود.[۲۱] در سده یازدهم م با ۱۲۵ هزار تن جمعیت، هشتمین شهر بزرگ جهان (به‌انگارهٔ تمدن‌های شناخته‌شدهٔ آن زمان) بود.[۲۲][۲۳] تاریخ نیشابور از دورهٔ ساسانیان آغاز می‌شود و مرکز ساتراپی ابرشهر بوده است؛ در حدود دهه‌های میانی سده سومِ م به فرمان شاپور یکم بنیان‌گذاری یا بازسازی شده است.[۲۴] در سال ۶۴۳م با صلح‌نامهٔ کنارنگ و عبدالله عامر فتح اسلامی به آن درآمد.[۲۵] از ۸۲۱م تا ۸۷۳م پایتخت امیرنشین طاهریان بود، سپس پایتختِ نخستین سطلنت سلجوقیان به‌دست طغرل گزیده شد.[۲۶]
حوزهٔ علمی این شهر در عصر زرین اسلامی از بزرگترین مراکز و میهن بسیاری از دانشمندان، شاعران، صوفیان و دیگر بزرگان به‌شمار می‌رفته و آن را از بزرگترین مراکز تمدن و فرهنگ اسلامی می‌دانند.[۲۶] در این دوران، از مهاجرانی از بیشتر ولایت‌های خلافت عباسیان میزبانی می‌کرده که این روند تا براندازی سلطنت خوارزمشاه، گسترده و پیوسته بوده است.[۲۷]
آنچه از نیشابور کهن مانده، منطقه‌ای به نام کُهَندِژدر جنوب شهر کنونی است.[۲۸] نخستین پژوهش‌های باستان‌شناسی در آن، از سال‌های ۱۹۳۵ و ۱۹۴۷ به‌دست موزه متروپولیتن نیویورک آغاز شد و تا کنون پیوسته و ناپیوسته انجام می‌گیرد. برپایه پژوهش‌های تازه‌تر، این منطقه در هزاره سوم پیش از میلاد، وابستگی‌های بازرگانی با دره سند و بین‌النهرین داشته؛ از این رو، پیشینهٔ شهرنشینی در منطقهٔ نیشابور، به پیش از دوره ساسانی و سده سومِ م برمی‌گردد و آن را کهن‌ترین منطقهٔ باستانی در خراسان بزرگ می‌دانند که هنوز سکونت‌پذیر است.[۲۹]
مسافت این شهر از راه جاده ۴۴ با مشهد ۱۲۴ ک. م، تا تهران ۷۶۸ ک. م است. باجگیران نزدیک‌ترین گذرگاه مرزی و عشق‌آباد با فاصلهٔ حدود ۱۹۰ کیلومتر، نزدیکترین پایتخت یک کشور به آن است.[۳۰] از ۱ مرداد ۱۳۳۵/ ۲۳ ژوئیه ۱۹۵۶ به راه‌آهن سراسری ایران پیوست.[۳۱] اقتصاد شهرستان نیشابور برپایهٔ کشاورزی-دام‌پروری، بازرگانی و برخی صنایع دستی و کارخانه‌ای استوار است. کاریزها (محلّی: قنات)، مهمترین منبع آبیِ کهن آن است که امروزه نیز کم‌وبیش اهمیت دارند.[۳۲]
دو روز ۲۵ فروردین و ۲۸ اردیبهشت در تقویم رسمی ایران، به نام دو تن از برجستگان جهانی اهل نیشابور، فریدالدین عطار و عمر خیام نامگذاری شده‌است.[۳۳] رسانه‌های ویژهٔ نیشابور دربرگیرندهٔ چند وبگاه خبرگزاری و هفته‌نامه‌های صبح نیشابور و خیام‌نامه است.
هنرهای سفالگری، قالی‌بافی و فیروه‌تراشی در نیشابور برجستگی کهن دارند/داشته‌اند. آثار یافت‌شده از نیشابور کهن که بیشتر آن‌ها سفال است، در موزه‌هایی مانند موزهٔ سفالینهٔ تهران، موزهٔ هنر کلان‌شهر نیویورک و موزهٔ هنر شهرستان لس‌آنجلس نگهداری می‌شود و بخشی از آن‌ها در دیگر موزه‌های گوناگون ایران و جهان پراکنده است.
شهرستان نیشابور ویژگی‌های اقلیمی فلات مرکزی ایران را دارد (دشت‌هایش آب‌وهوای نیمه‌صحرایی ملایم)؛ در زمستان‌ها نسبتاً سرد و در تابستان معتدل است. با میانگین بالای °۱۳٫۹، پایین °۷٫۱ و بیشینهٔ °۲۲٫۵ از منطقه‌های سرد استان به‌شمار می‌آید. دی سردترین و تیر گرم‌ترین ماه در سالانهٔ نیشابور است.

تاریخ[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخ نیشابور

تاریخ نیشابور نسبت به دیگر جای‌های تاریخی ایران، کمتر موضوع پژوهش آکادمیک بوده است. این امر در حوزه‌های دیگر نیز دیده می‌شود، به‌طوری که خسرو سینایی، آنگاه که خواسته برای نیشابور مستند بسازد؛ گفت «تاریخ نیشابور، تاریخی است که از آن هیچ خاطرهٔ تصویری وجود ندارد.»[۳۴]
ابوعبدالله حاکم در تاریخ النَیسابوریین؛عبدالغافر فارسی؛ شریف ادریسی در نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق؛یاقوت حموی در معجم البلدان؛ بلاذری؛ ابن فقیه؛ ریچارد بولیت در اشراف نیشابور؛ محمدرضا شفیعی کدکنی؛ فریدون گرایلی در همهٔ آثارش؛ فریدون جنیدی؛ محمد پروانه؛ گای لسترنج و رضا انزابی نژاد از جمله افرادی‌اند که به تاریخ نیشابور کاملاً یا نسبتاً پرداخته‌اند یا دربارهٔ تاریخ نیشابور از راهِ مشاهیر آن، پژوهش کرده‌اند.

پیش‌تاریخی و باستان‌شناسی[ویرایش]

هزاره ۵ ق‌م

پاره ششم از بخش زامیادیشت دفتر یشت‌ها از کتاب اوستا که در آن از کوه رئونت نام برده شده است.

حاکم نیشابوری، در کتاب تاریخ نیشابور می‌نویسد که گویند نیشابور را انوش بن شیث بن آدم بر «سنگی املس» ساخت. در افسانه‌های ایرانی، بنای این شهر را به عهد طهمورث، نسبت داده‌اند. این زمان حدوداً با هزارهٔ چهارم قبل از میلاد که شهرنشینی رونق یافته بود، هم‌زمان است.
رَئِوَنْت [Raēvant][۳۵][۳۶][۳۷] نام باستانی نیشابور در کتاب اوستا[۳۸][۳۹][۴۰]؛ نام کوه، منطقه و شهری در نیشابور[۴۱]؛ کوهی در نیشابور که جای آتشکده آذربرزین مهر در آن، بوده است.[۴۲] رئونت، نام بوم نیشابور، پیش از نام ابرشهر بوده که در متون مزدیسنایی دیده می‌شود. این نام، در زبان پهلوی به رِیْوَنْد، دگرگون گردیده است.[۴۳] رِیْوَنْد، به عنوان یکی از نواحی نیشابور، تا امروز پایدار است[۴۴] و نام ریوند، در گویش نیشابوری، به همان صورت پَهلَوی خود، یعنی رِیْوَنْد (یا به صورت مخفف شده: رِوَنْد) حفظ شده و کاربرد دارد.[۴۵]
اولین حفاری‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناختی در نیشابور، از سال‌های ۱۹۳۵ (میلادی) و ۱۹۴۷ (میلادی) شروع شد و توسط هیئت ایران‌شناسی موزه متروپولیتن نیویورک، بر روی خرابه‌های شهر قدیم نیشابور -جنوب شرقی شهر کنونی نیشابور- انجام گردید و در سال ۱۹۶۶ میلادی ریچارد بولیت نیز برنامهٔ پژوهشی مدونی را جهت تعیین وضعیت و بازسازی محلات و بازارها، و محدودهٔ شهر قدیم نیشابور انجام داد. در سال ۱۳۴۳ شمسی یک هیئت باستان‌شناسی از طرف وزارت فرهنگ و هنر به سرپرستی سیف‌الله کامبخش‌فرد و امیر ماهانی، و در سال ۱۳۶۷ شمسی نیز هیأتی به سرپرستی سید محمود موسوی در قسمت‌هایی از شهر قدیم نیشابور اقدام به کاوش نمودند. بر اثر کاوش‌های به عمل آمده مشخص شد که نیشابور در سده‌های سوم تا هفتم هجری یکی از مهمترین و بزرگترین مراکز ساخت سفالینه‌های اسلامی در ایران بوده و سفال نیشابور با سفال شهرهایی چون ری و جرجان برابری می‌کرده‌است. در سال‌های (۱۳۸۰–۱۳۷۸) کاوش‌های باستان‌شناختی محله شادیاخ نیشابور توسط هیأتی به سرپرستی رجبعلی لباف خانیکی شروع شد.

ساسانی[ویرایش]

۲۵۰م۶۵۱م

نوشتار اصلی: ابرشهر

حاکم دربارهٔ بنیان نیشابور به‌دست شاپور یکم نوشته:

بر حوالی شهر خارج خندق عمارت آغاز کرد، معماران و عمله مرتب کرد و تکلیفات شاقه فرمود، رعایا عاجز آمدند، معماران را امر کرد که هر روز پیش از آفتاب به سر کارها روند. هر که از رعایا پیش از آفتاب حاضر نشود زنده در میان خشت و گل دیوار گیرند و چنان کردند؛ و خلق بر آن رنج قرار گرفتند؛ و بعد از سنین کثیره... استخوان بنی‌آدم از سر تا قدم از میان گل بر خاک می‌افتاد.

خلافت[ویرایش]

نیشابورِ اموی

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
سکهٔ درهم نیشابور، سال ۹۱ قمری/ ۷۰۹ میلادی
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
سکهٔ درهم نیشابور، سال ۹۱ قمری/ ۷۰۹ میلادی

۶۴۰م- ۷۵۰م
بیشتر تاریخ‌نویسان، فتح اسلامی نیشابور را در ۶۴۳ به هنگام خلافت عمر بن خطاب ثبت کرده‌اند.[۴۶] برخی نیز این رویداد را در ۶۵۰م را به هنگام خلافت عثمان بن عفان نوشته‌اند، بودن شماری از صحابهٔ پیامبر اسلام در سپاه خلافت راشدین، یکی از دلایل فتح بی‌جنگ این شهر ذکر شده است. حاکم نیشابوری نوشته که در۶۴۳م با صلح‌نامهٔ کنارنگ و عبدالله عامر فتح اسلامی به آن درآمد.[۴۷]
به‌هنگام امارت زیاد بن ابی‌سفیان، خراسان چهاربخش (رَبع) شد و نیشابور مرکز یکی از چهاربخش‌های خراسان برگزیده شد.[۴۸]

سده‌های میانه[ویرایش]

۷۵۰م-۱۰۷۷

نیشابورِ سده‌های میانه

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
زنی نزد حاکم شکایت می‌برد، نگاره‌ای از جامع التواریخ دربارهٔ بنیان‌گذاری محلهٔ شادیاخ (شادی+کاخ) در نیشابور کهن که زلزله‌ها آن ویران کرده است.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
کاسه‌ای که واژه «شادی» (فرح) در آن تکرار می‌شود، به خط کوفی تزئینی، یافت‌شده در نیشابور با دیرینگی نهم م یا ۱۰م.

پایهٔ توسعهٔ نیشابور در سده‌های میانه را، شهرنشینی نهادینه‌شده در دورهٔ ساسانی در آن منطقه می‌دانند؛ از مراکز بزرگ اقتصادی راه ابریشم بود که بخش‌های مرکزی فلات ایران را با خوارزم و ماوراءالنهر مرتبط می‌ساخت. ابن رسته، مقدسی، اصطخری، ابن حوقل و یاقوت حموی دربارهٔ نیشابورِ سده‌های میانه‌ها نگاشته‌اند یا در پژوهش‌هایشان به نیشابور نیز سفر کرده‌اند. ابن رسته این شهر را «صحرایی ـ کوهستانی» خوانده که زیرشهرهایی داشته مانند: جام، باخرز، جوین و بیهق؛ سپس، سیزده روستا و چهار ربعِ شهر نیشابور را نام می‌برد که ریوند، تکاب، بشت‌فروش و مازول بوده‌اند و روستاها نیز شامل استوا، ارغیان، اسفراین، پُشت، رخ، زاوه، زوزن، اشبند و خواف بوده‌اند.[۴۹]

خداوند نیشابور را پاکیزه نسازد. شهری که در آن هم‌دمی که مرا از غم برهاند و دل بدو آرام گیرد، نیافتم. اگر آتش درون قلبم نبود، آتشی که از فراق زن و فرزند و دوستان و وطنم در دلم شعله می‌کشد، از شدت سرمایی که آثار آن در جسمم نمودار است می‌مردم. ای یاران عهد مودت مرا بر دوام دارید و مطمئن باشید که من بر عهد خویشتن پایدارم نه بی وفایی می‌کنم و نه خیانت. پس از دوری از شما به تدبیر زندگیم نپرداخته‌ام و اگر زنده مانده‌ام بدین امید است که خدا شما را و مرا به هم رساند و اگر مردم کشته غم و اندوه باشم.

«
»
هجویهٔ ابن عساکر که از سختی‌های زندگی‌اش برآمده.[۵۰]

در ۸۱۵م، علی‌رضا، امام هشتم شیعیان اثناعشری و ولی‌عهد مأمون عباسی به نیشابور درآمد، از سوی محدثان بسیار گرامی داشته شد و حدیث سلسلة الذهب را به درخواست آنان بیان کرد.
امیرنشین طاهریان در ۸۲۱ به‌دست طاهر بن حسین در مرو استقلال اعلام کرد. در ۸۳۰ نیشابور پایتخت امیرنشین طاهریان شد و پس از مرو، دومین پایتخت آنان به‌شمار می‌رود. داستانی دربارهٔ بنیان‌نهادن شادیاخ در نیشابور به عبدالله بن طاهر نسبت داده‌اند:

پیش از این، رسم بر این بود که وقتی سپاهیان در شهری اردو می‌زدند، در خانه‌های مردم مهمان می‌شدند. صاحب‌خانه وادار می‌شد که برای آسایش میهمانان کار کند و یارای نافرمانی هم نداشت. آنگاه که عبدالله بن طاهر به حکومت خراسان منصوب شد، در نیشابور استقرار یافت. روزی در شهر، زن جوانی را دید که اسبی را آب می‌داد. چون تناسبی در این کار نمی‌یافت، شگفت‌زده شد. دستور داد شوی زن را حاضر کردند و سبب را پرسید، مرد گفت «این ستمی که امیر بر ما روا داشته است». عبدالله گفت: «چگونه؟» مرد گفت: «یکی از سپاهیان تو در خانهٔ من است. امروز از من خواست که اسب او را آب دهم و مرا یارای نافرمانی نمود. مردد شدم که اگر با اهل خانه بیرون می‌رفتم و زن را در خانه می‌گذاشتم، زنم را در امان نمی‌دیدم، ناگزیر زن را فرمان دادم تا اسب را آب دهد و خود خانه نگاه داشتم.»

عبدالله، غمین گشت و به اندیشه فرورفت، سپس دستور داد در بیرون شهر که شادیاخ نام داشت کاخی ساختند و خود در آن مستقر گردید و سپاهیان را موظف نمود که پیرامون آن ساکن شوند به فرمان او در شهر ندا دادند که از این پس، هر سپاهی در خانه مردم مهمان شود، خونش مباح است، به این ترتیب سپاهیان همگی به شادیاخ نقل مکان کردند و محدودهٔ شادیاخ آباد شد و به مرور، یکی از آبادترین و مشهورترین محله‌های نیشابور گشت.

این داستان را به دیگران، از جمله غازان خان نیز نسبت می‌دهند. کاخ شادیاخ، تا سده هفتم هجری، آبادان بود.

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

در اوت ۸۷۲ یعقوب لیث صفاری بر نیشابور چیره شد. هنگامی که بزرگان نیشابور به مشروعیت او از سوی خلیفه خرده گرفتند، درباری باشکوه آماده ساخت، در حضور بزرگان شمشیرش را درآورد و گفت «امیرالمؤمنین را به بغداد نه این تیغ نشاندست؟ گفتند: بلی. گفت مرا بدین جایگاه نیز همین تیغ نشاند و عهد من و آنِ امیرالمؤمنین یکی است»[۵۱]
جغرافی‌دانان‌ها در این دوره، نیشابور را به عنوان شهری پرجمعیت توصیف می‌کنند که به ۴۲ بخش با یک فرسخ طول و عرض بخش شده بود و ارگ، مرکز شهر و یک حومهٔ شهری بیرونی را دربرمی‌گرفت که مسجد جامع نیشابور در این بخش جای داشت. در کنار این مسجد بازار همگانی و پادگانی به‌نام المعسکر، کاخ حاکم (ارگ)، فضای باز دوم با عنوان میدان الحسین و زندان جای داشتند. ارگ دو دروازه داشت و مرکز شهر چهار دروازه: دروازهٔ پل، دروازهٔ راهی که از مقیل می‌آمد، دروازهٔ قلعه (باب الکهندز) و دروازهٔ پل تکین. حومه‌های شهری دیوارهایی با شمار بسیاری دروازه داشته است. شناخته‌شده‌ترین بازارها المربع الکبیرة (نزدیک به مسجد جامع) و المربع الصغیرة بودند. مهمترین خیابان‌های بازاری در حدود پنجاه تا بودند و در خط‌های یکراست متقاطع در زوایای سمت راست، سراسر شهر را می‌پیمودند؛ همه نوع کالایی در این خیابان‌ها فروخته می‌شد. نهرهای بسیاری که از وادی سقاورسرچشمه می‌گرفتند از روستای باشتنکار یا باشتقان به سوی پایین حرکت کرده و ۷۰ مایل را طی می‌کردند، از اینجا به بعد از نزدیک شهر عبور کرده و خانه‌هایی با ذخایر آبی وسیع را ایجاد می‌کردند. باغ‌های پایین‌شهر نیز بدین شیوه آبیاری می‌شدند. منطقهٔ نیشابور همچو حاصلخیزترین ناحیه در خراسان برجسته بود.
کتاب تاریخ النیسابوریین در سپتامبر یا اکتبر ۹۹۸م به‌دست ابوعبدالله حاکم نیشابوری نوشته شد؛ کتابی که به جغرافیا، تاریخ و علم حدیث در نیشابور پرداخته و بیش از ۲۵۰۰ تن از بزرگان نیشابور را معرفی و دلایل سرشناسی آن‌ها را نه به شیوه تذکره که به صورت خلاصه یاد کرده است. این اثر در سده هفتم قمری، به‌دست محمد بن حسین خلیفه نیشابوری بازنویسی و بخش‌های عربی آن به فارسی ترجمه شده است. خلیفه نیشابوری قسمت‌هایی از تاریخ نیشابور معاصر خود یعنی حدود سه قرن پس از متن اصلی کتاب را نیز به کتاب حاکم اضافه کرده است. این کتاب را از آثار ارزشمندی می‌دانند که در حوزه تاریخ‌نگاری محلی ایران نگاشته شده، گویا نسخهٔ کامل آن یافت شده است.[۵۲]
در سال ۴۰۱ (قمری)، قحطیِ بزرگی در نیشابور روی داد که بر اثر سرمازدگی کشاورزی در سال ۴۰۰ (قمری) بوده است.[۵۳]

Kohandezh Panorama.jpg
سراسرنمایی از کهن‌دژ نیشابور

خوارزمشاهی[ویرایش]

۱۰۷۷م-۱۲۲۱م

نیشابور خوارزمشاهی

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
سفیر چنگیز در نیشابور، ۱۲۲۰م؛ نسخه‌ای در کتابخانه ملی فرانسه.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
محراب یا سنگ گور، یافت‌شده از نیشابور به دیرینگی سده دوازدهم میلادی.

به‌هنگام حملهٔ غزها به نیشابور در ۱۱۵۴م، جنگ داخلی مذهبی نیز در نیشابور رخ داد؛ «هر شب یک فرقة مذهبی به محلة فرقة دیگر حمله می‌کرد و عده‌ای از آنان را می‌کشت» که نمونه‌ای برجسته از درگیری‌های مذهبی سده ششم هجری است، حتی اگر دو طرف از سوی دشمن مشترکی تهدید می‌شدند، از ستیزه‌جویی بازنمی‌ایستادند.[۵۴]
همهٔ منابع تاریخی دربارهٔ نبرد نیشابور (۱۲۲۱)، از سوی مسلمانان نوشته شده است. آنان حمله مغول و تأثیرات پس از آن را، به عنوان ضربه‌ای رکودکننده در تاریخ نیشابور و درپی آن، تمدن اسلامی و ایران مطرح می‌کنند: «تبدیل به جویبارهای خون گردید، از سران مردان و زنان و کودکان هرم‌هایی ساخته شد، حتی به سگ‌ها و گربه‌های شهر نیز رحم نکردند.»[۵۵]
محمد خوارزمشاه در ۲۴ آوریل ۱۲۲۰ م به نیشابور وارد شد.[۵۶] مدّتی ماند و نیشابور نقش دربار خوارزمشاهیان داشت.[۵۶] عطاملک جوینی از چگونگی درهم‌آمیزی ازدحام و تشویش مردمان و نابسامی سلطنت خوارزمشاهیان نوشته است.[۵۶] سلطان محمد در یک خطبهٔ نماز جمعه در نیشابور بیان داشت که «کارِ این مغولان بلایی آسمانی است، هرکس چارهٔ خویش کند و برود یا تسلیم شود.» سپس سه تن را مأمور ادارهٔ شهر کرد: «نظام‌الدین ابوالمعالی جامی»، «ضیاءالملک زوزنی» و «مجیرالملک کافی»[۵۶]؛ سرانجام برای شکار از نیشابور سوی اسفراین رفت.[۵۶] جبه نویان و سبتای همراه گردان‌هایی در ۱۳ مه ۱۲۲۰م به نیشابور رسیدند و حاکمان سه‌گانه پیام پیروی به آن دو فرستادند.[۵۶] کم‌کم شورش‌هایی علیه بود-وباش سربازان امپراتوری مغولان در ربع نیشابور شدّت گرفت.[۵۶] سپس تولُی از سوی چنگیز، خان مغول مأمور رسیدگی شد که او تغاجار نویان را فرماندهٔ سپاه خود برگزید.[۵۶] تولی‌خان در ۲۰ نوامبر ۱۲۲۰م (نیمهٔ رمضان) به مرزهای ربع نیشابور رسید. در این درگیری‌ها، تغاجار نویان با تیر یک کمان‌دار مرزدار نیشابور کشته شد.[۵۶]شهاب‌الدین زیدری نسوی از تغییر تاکتیک فرماندهان مغولان نوشته که تا بیست شهر از توابع نیشابور را تصرف نکردند، قصد نشابور نکردند.[۵۷] پس از چیرگی امپراتوری مغولان بر مرو، نیشابور در ۱۶ ژوئن ۱۲۲۱ م به فرماندهی تولُی سقوط کرد و در فرمان امپراتوری مغولان جای گرفت.[۵۸]
اکنون در شهرستان نیشابور، آثاری از دورهٔ خوارزمشاهیان به‌جامانده که دربرگیرندهٔ تپه-قلعه‌های چهار گوشلی، دختر، گلبو، دهنه حیدری، رضی و کلیدر هستند. همچنین سردابه یام و قلعهٔ کهنهٔ سرده از این دسته‌اند.
ابن ابی‌برکات، علی سیفی، رضی‌الدین، امیرمعزی، ابوالفضل میدانی، ابن فندق، ابن ابوسعید، ابن ابی صادق، عبدالملک جونی، عمر خیام و فریدالدین عطار از برجستگان نیشابور در این دوره بودند.

ایلخانی-تیموری[ویرایش]

۱۲۲۱م-۱۵۰۷م

نیشابور ایلخانی-تیموری

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

پس از براندازی نیشابور در ۱۲۲۱م، ساختار شهری آن ناتوان شد و فراورده‌های کشاورزی‌اش کاهش یافت. غازان‌خان و ابوسعید بهادرخان برای آباد ساختن، مکان‌هایی در ساخته شد، جمعیت شهر فزونی گرفت و برخی روستاها باز-آباد شده. شهر جدید را در شمال و غر شهر قدیم ساختند.[۵۹][۶۰] در ۱۳۳۹م یا ۱۳۴۰م، حمدالله مستوفی در نیشابور بود. در زمان، این شهر و منطقهٔ آن، آبادان و مهم در خراسان به‌شمار می‌رفته. کشاورزی در منطقهٔ مرکزی نیشابور بسیار رونق داشته به‌طوری که او از چهل آسیاب در کنار رود میرآباد (به‌گفتهٔ او: آب‌بوستان) سخن گفته که همگی بی‌ایست کار می‌کرده است. شتاب و گنجایش این آسیاب‌ها را از تشابهی ادبی که او گفته می‌توان دریافت: «تا کشاورزان از دوختنِ سرِ یک جوال فارغ می‌شدند، یک خروار غلّه آرد می‌شد.»[۶۱] در بهار ۱۳۸۱م نیشابور بی‌نبرد به‌دست تیمور گرفته شد. در ۲۶ ژوئیه ۱۴۰۴م روی گونزالس دی کلاویخو سفیر هانری سوم پادشاه اسپانیا نزد تیموریان، به نیشابور رسید.[۶۲]

سنگ‌نوشتهٔ بنیانگذاری مسجد جامع نیشابور در ۱۴۹۴م

در ۱۴۰۵م زلزله‌ای شدید نیشابور را لرزاند که گویا پس‌لرزه‌هایش تا چند روز پیوسته بوده. در ۲۰ آوریل ۱۴۴۷م، جنگی داخلی میان تیموریان در نیشابور رخ داد. ابن بطوطه جهانگرد مغربی، احتمالاً در دهه ۱۳۳۰ (میلادی) به نیشابور درآمد و این شهر را توصیف کرد:

یکی از شهرهای چهارگانه‌ای است که پایتخت‌های خراسان‌اند، از برای فراوانی میوه‌ها، بوستان‌ها، آب‌ها و زیبایی‌هایش «دمشق کوچک» نامیده می‌شود. چهار نهر در آن روان است، بازارهایش نیکو و گسترده است، مسجد نوساخته‌اش در میانهٔ بازار است که چهار مدرسه در کنارش می‌باشد و آب‌واره‌های فراوانی دارد.[۶۳]

او همچنین از گونه‌های پوشاک‌بافی در نیشابور نام می‌برد که از حریر بافته می‌شدند که برای فروش به هند می‌بردند.
در ۱۴۹۳م مسجد جامع نیشابور با تلاش پهلوانی به نام علی بن بایزید کرخی (احتمالاً هراتی) ساخته شد که تاکنون برجامانده و کهن‌ترین سازه در محدودهٔ کنونی نیشابور است. مدرسه گلشن، آرامگاه عطار، آرامگاه مغربی، قلعه شورگز و کاروانسرای فخر داوود از بناهای ساخته‌شدهٔ این دوران در نیشابور بوده که هنوز پابرجاست.
سراج‌الدین سگزی، حسن جوری، حسن متکلم و لطف‌الله نیشابوری از مشاهیر نیشابور در این دوره‌اند؛ جمال‌الدین شریف (شام سپس مصر) محمد بکتاش (آناتولی) و منجّمه (شام) از جمله برجستگانی نیشابوری‌اند که در این دوره از زادگاه خود کوچ کردند.

صفوی[ویرایش]

۱۵۰۱م-۱۷۳۶م

نیشابور صفوی

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
مسجد و زیارتگاه قدمگاه در ۲۴ ک. م شرق نیشابور؛ به‌هنگام پادشاهی سلیمان صفوی (۱۶۶۶ – ۱۶۹۴م) بازسازی شد.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
آرامگاه و مسجد محمد محروق از بناهایی در نیشابور است که نمود هنر صفوی در آن آشکار است.

در ۱۵۸۱م در پی ناسازگاری‌های طوایف خراسان، قلعهٔ نیشابور محاصره شد. این نبرد میان دو سپاهِ موافق و مخالف حکومت مرکزی صفویان رخ داد؛ یک سپاه به فرماندهی مرتضی‌قلی پرناک و محمد روملو برای پشتیبانی از حکومت مرکزی صفویان (شاه محمد خدابنده) آماده شده بود و دیگری به فرماندهی علی‌قلی شاملو و قلی‌خان استاجلو برای پشتیبانی از عباس میرزا (بعدها شاه عباس یکم). نتیجهٔ این نبرد محاصره قلعهٔ نیشابور به‌دست طوایف شاملو و استاجلو، عقب‌نشینی طوایف تکلو و ترکمان، به سلطنت رساندن شاه عباس یکم در خراسان و سرانجام عقب‌نشینی طوایف شاملو و استاجلو به هرات بود.
در ۱۵۹۲م شاه عباس یکم در پی اختلافات شیبانیان و صفویان، نیشابور را از چیرگی شیبانیان درآورد.
از پنج سنگ‌نوشته در مسجد جامع نیشابور، دوتای آن وابستهٔ شاه عباس یکم است که در دو سوی درگاه شمالی‌اش نصب است. این سنگ‌نوشته‌ها، فرمان‌هایی از او دربارهٔ «کاهش مالیات و نپرداختن آن»، «تشویش‌زدایی مقام‌داران حکومتی از مردم نیشابور» به تاریخ رمضان ۱۰۲۱/ اکتبر ۱۶۱۲ می‌باشد.
کاروانسرای شاه‌عباسی، کاروانسرای قدمگاه، بازار سرپوشیده، گرمابه گلشن، آرامگاه فضل، مسجد محمد محروق، مسجد و زیارتگاه قدمگاه، سرای زهدی و گرمابهٔ کهنهٔ بازار از یادگارهای دورهٔ صفوی در نیشابور است.
امام‌قلی خاکی، محمدحسین نظیری، عبدی، شاه‌محمود، محمدیحیی سیبک، کاتبی ترشیزی، میرمحمد مخدوم، شاه‌محمود رهی از برجستگان نیشابوری در این دو سده و چند دههٔ صفوی‌اند.
سعادت علی خان، زادهٔ ۱۶۸۰ در نیشابور (با ناماصلی میر محمدامین موسوی نیشابوری) به هند کوچید و سلسلهٔ نواب‌های اَوَدْهْ در شبه‌قارهٔ هند را به سال ۱۷۲۲ بنیان نهاد که تا ۱۸۵۶ ادامه داشت.

افشاری-قاجاری[ویرایش]

۱۷۳۶م-۱۷۹۶م
۱۷۸۹م-۱۹۰۰

نیشابورِ در سده ۱۸ م

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
شهر نیشابور در دهه‌های پایانی سده نوزدهم م.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
حومهٔ نیشابور پیش از ۱۹۰۰م.

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
در آرامگاه خیام از جی هامبیج، احتمالاً دهه۱۹۱۰

احمدشاه درانی در بهار ۱۷۵۱م با پشتیبانی توپخانهٔ سنگینش نیشابور را تصرف کرد و شاهرخ نوهٔ افشار را بر خراسان فرمانروایی داد. جیمز بیلی فریزر که در ۱۸۲۲م به نیشابور رسید، در اینباره نوشت:

به شهادت کسانی که آن رویداد را دیده‌اند و هنوز زنده‌اند بلاهایی که از هجوم افغانها بر سر ساکنان نیشابور آمد دست‌کم از مصیبتهای ناشی از هجوم مهاجمان تاتار نداشت. به گفتهٔ یکی از سالخورده‌ترین ساکنان نیشابور هجوم احمدخان شهر را چنان ویران ساخت که در درون دیوار نیشابور یک خانه مسکونی نماند و مدتها این نابسامانی و دربدری ادامه داشت.

طراحی مجلهٔ Popular Science؛ یکی از دروازه‌های نیشابور، سال ۱۸۹۲

او طول شهر را چهار هزار قدم و جمعیت آن را بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر گمان زد، بازار اقتصادی این شهر را راکد بیان کرد. در قحطسالی ۱۸۷۱م جایگاه اقتصادی نیشابور را بسیار ناتوان کرد به‌طوری که از ۶۰۰ باب دکان فقط ۱۵۰ باب پویا بود و دکان‌داران به‌سختی از فروش نیازمندی‌های سادهٔ روزانه می‌گذراندند.[۶۴]
جرج کرزن در ۱۸۵۵م از راه دروازه پاچنار به نیشابور درآمد، در اینباره نوشت که «مدت‌ها پیش از ورودش، دیوارهای شهر فروریخته بود و برج و باروهایش ویران گشته، ایوان و گلدستهٔ مسجد جامعش از دور نمایان بوده‌است.» یک ستون در روزنامهٔ The Gazette Times به تاریخ ۱۱ دسامبر ۱۹۱۱م دربارهٔ جایگاه عمر خیام، آرامگاهش و گمنامی‌اش در نیشابور نوشته شد که نخستین جملهٔ آن این است:

این مَثَل که «یک پیامبر در سرزمین خود هیچ احترامی ندارد» در نیشابور، زادگاه عمر خیام، یک اثباتِ نمایان دارد.[۶۵]

در دهه‌های پایانی سده نوزدهم م، شهر نیشابور به‌شکل مربع-مستطیل بود که پیرامون آن به ۳۳۰۰ گز (۳۴۳۲ متر) می‌رسید. دو راه یکی شرق-به-غرب و دیگری جنوب-به-شمال داشته که این دو در میانهٔ شهر چهارسوقی (چهارراه) می‌ساخته‌اند و که بازار نیشابور را چهار بخش می‌کرده است. این چهار بازار از هر سو به دروازه‌ای می‌رسیده. دروازهٔ جنوبی «عراق»، شرقی «مشهد»، جنوب‌شرقی «ارگ» و غربی «پاچنار» نام داشته است. حدود ده هزار نفر ساکنان شهر در چهارکوی «استخر»، «بالاگودال»، «سرسنگ» و «سعدشاه» زندگی می‌کردند و بیشتر اهالی، کشاورز و معدنچی (فیروزه و نمک) بوده‌اند. بخشی نیز دکان‌دار بوده‌اند و شریف‌تبارها (سادات) مستمری ویژه داشته‌اند و از سوی دولت در پرداخت مالیات، معاف بوده‌اند. در این دوران، نیشابور ۱۱ گرمابه، دو مدرسه و دو کاروانسرا و ۴۵۰ دکّان داشته است.
در ۱۹ ژوئن ۱۸۶۶م ناصرالدین، شاهِ قاجار، در نیشابور بارعام می‌دهد. او سال‌روز میلادش را در جشن گرفت و در سخنرانی‌اش این شهر را ستود.

سدهٔ بیستم[ویرایش]

از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۰۰

نیشابورِ در سدهٔ ۲۰م

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
آرامگاه عمر خیام و طراح آن هوشنگ سیحون پیش از گشایش؛ این سازه، هویت امروزین نیشابور را نمادین کرد.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

در نخستین دورهٔ مجلس شورای ملی (۱۹۰۶–۱۹۰۹)، نیشابور نماینده‌ای نداشت.[۶۶] در دوره‌های هجدهم و نوزدهم مجلس شورای ملّی (۱۹۵۶–۱۹۶۰/ ۱۹۶۰–۱۹۶۴)، عبدالله سعیدی به نمایندگی نیشابور برگزیده شد که نخستین نمایندهٔ بومی از نیشابور بوده است.[۶۷] در ۱۹۳۱م، دار الإمارهٔ نیشابور برچیده و شهرداری نیشابور (بلدیّه) نهادینه شد. دروازه‌ها، برج‌ها، بارو و ارگِ نیشابور همگی در پی نوین‌سازی شهر، ویران شده‌اند. صنعت‌های برق، سینما،[۶۸] چاپ[۶۹] در دو دههٔ سی و چهل میلادی به نیشابور درآمد.
«مهدی ملک‌افضلی» (۱۸۷۸ اردکان - ۱۹۶۵ نیشابور)، مشهور به بقراط الحکما، نخستین پزشک نوآموختهٔ ایرانی بود که و پزشکی نوین را در نیشابور پایه‌گذاری کرد. او همچنین دبستان به‌نام شاهدخت را در ۱۹۳۲/ ۱۳۱۱ ساخت که نخستین آموزشگاه نوین ویژهٔ دختران در نیشابور بود؛ امروزه اثری از آن به‌جانمانده.[۷۰]
نخستین برنامه‌های باستان‌شناسی در نیشابور به‌دست موزهٔ هنر کلان‌شهر نیویورک ۱۹۳۵-۴۰م انجام گرفت و این گروه در پایان سال ۱۹۴۷ و آغاز ۴۸م (زمستان ۱۳۲۶)، آخرین فصل کاوش‌های خود را پایان داد.[۷۱] در ۱۹۴۰م، دبیرستان عمر خیام و سینما خیّام ساخته شدند؛ سپس سینماهای ایران و آسیا که هر سه در پی ناآرامی‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷، ویران یا سوزانده شدند.[۷۲] در همین سال، صنعت چاپ در نیشابور با یک دستگاه دستی (یک ربعی) راه‌اندازی شد، سپس در ۱۹۶۶م/ ۱۳۴۵ دستگاه خودکار چاپ (هایدلبرگ) راه افتاد.[۷۳]
۱۸ اوت ۱۹۴۰م/ ۲۷ مرداد ۱۳۱۹، کمال‌الملک پس از مدت‌ها زندگی در روستای حسین‌آباد درگذشت و پیرامون آرامگاه عطار دفن شد.[۷۴] حدوداً در ۱۹۴۵م/ ۱۳۲۳، نخستین دستگاه اتوبوس مسافربری به نیشابور درآمد.[۷۵] در ۱۹۵۰م/ ۱۳۲۹، شهرستان نیشابور مرزبندی و مستقل سیاسی شد.[۷۶] ایستگاه قطار نیشابور، در ۲۳ جولای ۱۹۵۶م/ ۱ مرداد ۱۳۳۵ رسماً گشایش یافت.[۷۷] در ۱ آوریل ۱۹۶۳م/ ۱۲ فروردین ۱۳۴۲ از آرامگاه‌های نوساختهٔ عمر خیّام و کمال الملک و آرامگاه بازساختهٔ عطار به‌دست شهبانو فرح و محمدرضا شاه پهلوی رونمایی شد.[۷۸] تصوّف در نیشابور که ریشه‌ای کهن از سده‌های نخستین اسلامی داشته است، در حدود دهٔ هفتاد میلادی با تلاش‌های «محمدرضا محقق نیشابوری» و سید ابوالفضل برقعی قمی[۷۹] برچیده شد. فریدون گرایلی در ژوئن ۱۹۷۸م/ تیر ۱۳۵۷ اثر خود به‌نام نیشابور، شهر فیروزه نشر داد که نخستین کتابی بود که در دوران نوین دربارهٔ تاریخ نیشابور نگاشته شده است.[۸۰]
حسین فریدون نخستین فرماندار نیشابور پس از انقلاب اسلامی بود.[۸۱] پانزدهمین گردهمایی جهانی پیش آهنگان برنامه‌ریزی شده بود که در ژوئیه ۱۹۷۹/ مرداد ۱۳۵۸ در نیشابور برگزار شود که به سبب بی‌ثباتی سیاسی-اداریِ پس از انقلاب، لغو شد.[۸۲] سیل بوژان ۲۴ جولای ۱۹۸۷م/ ۲ مرداد ۱۳۶۶ رخ داد و بر اثر آن حدود ۴۰۰ نفر کشته شدند. نیروگاه سیکل ترکیبی نیشابور در ۱۹۹۳م/ ۱۳۷۲ به‌راه افتاد. در ۱۳ مارس ۱۹۹۷/ ۲۳ اسفند ۱۳۷۵ یک فروند هواپیمای سی-۱۳۰وابستهٔ نیروی هوایی ارتش ایران که از دزفول به مشهد می‌رفت، در نزدیکی کوه شیرباد سقوط کرد و ۸۶ سرنشین آن کشته شدند. ساخت افلاک‌نمای عمر خیام از ۱۹۹۹م/ ۱۳۷۸ اجرایی شد که هنوز گشایش نیافته است.

سدهٔ بیستم و یکم[ویرایش]

۱ ژانویه ۲۰۰۱/ ۱۲ دی ۱۳۷۹ -تا کنون

نیشابور در سدهٔ ۲۱م

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
ساخت‌وسازی بلندمرتبه در یکی از خیابان‌های اصلی نیشابور، ۲۰۱۳.

در ۲۱ ژوئن ۲۰۰۱/ ۳۱ خرداد ۱۳۸۰، از رئیس جمهور خاتمی در نیشابور استقبال بزرگی شد.[۸۳][۸۴] در ژوئن و اوت ۲۰۰۳، همزمان با گفت‌وگوهای مقام‌داران محلی نیشابور در اعتراض به تقسیم استان خراسان، آشوب‌های خیابانی نیز شدت گرفت.[۸۵][۸۶]
فاجعه قطار نیشابور در ساعت ۰۹:۲۰ صبح، روز ۱۸ فوریه ۲۰۰۴/ ۲۹ بهمن ۱۳۸۲ در نزدیکی ایستگاه خیام در ۱۷ ک. م شرق ایستگاه مرکزی شهر نیشابور رخ داد که در پی آن ۲۹۵ کشته و ۴۶۰ نفر زخمی شدند که از این فاجعه به‌عنوان بزرگترین حادثهٔ راه‌آهن در ایران یاد می‌شود؛ فرماندار (مجتبی فرهنمندنکو)، معاون فرماندار (غلامپور)، رئیس اداره برق (خاکباز) و رئیس اداره آتش‌نشانی نیشابور و ۱۴ نفر از امدادگران آتش‌نشانی جزو کشته شدگان این حادثه بودند.[۸۷][۸۸]
زلزلهٔ ۱۹ ژانویه ۲۰۱۲/ ۲۹ دی ۱۳۹۰ با حداکثر دامنهٔ ۶ ریشتری به مدت ۷ ثانیه در عمق ۱۰ ک. م سطح زمین، حوالی باغرود در ۱۱ ک. م شمال شهر نیشابور را لرزاند که با ۱۲۵ پس لرزه همراه بود، یک کشته و ۲۴۹ زخمی به جای گذاشت.[۸۹] در ۷ مارس ۲۰۱۶/ ۱۷ اسفند ۱۳۹۴، نیشابور پس از اهواز، دومین پایتخت کتاب ایران برای سال ۱۳۹۵ برگزیده شد.[۹۰][۹۱] در فاجعهٔ شلوغی‌های منا (۱۳۹۴) (۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵) در مکه، ۴۴ نفر از زائران نیشابوری جان باختند که بیشترین آمار جان‌باختگان ایرانی برپایه شهرستان را دربرمی‌گیرد.[۹۲] نابه‌سامانی مدیریتی در شهرداری نیشابور که با دگرگونی‌های پیاپی منصب شهرداریِ نیشابور از ۲۰۱۲/ ۱۳۹۰ تا ۲۰۱۶/ ۱۳۹۵ جریان داشت در ۳۱ مه ۲۰۱۶/ ۱۱ خرداد ۱۳۹۵ با عزل «سیّد عباس حسینی» و محکومیت او، آرام گرفت.[۹۳] با گشایش نخستین هتل در نیشابور در سپتامبر ۲۰۱۶/ شهریور ۱۳۹۵، از ناتوانی‌های صنعت گردشگری در نیشابور کاسته شد.[۹۴][۹۵]

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

دربارهٔ گویش فارسی نیشابوریان در سده‌های میانه، مقدسی نوشت:

زبان مردم نیشابور فصیح و قابل فهم بوده‌است، جز آنکه آغاز کلمات را کسره می‌دادند و یائی بر آن می‌افزودند. مانند: «بیگو»، «بیشو»، و سین ای بی فایده (به بعضی صیغه‌های فعل) علاوه می‌کردند. مانند «بخردستی»، «بگفتستس»، «بخفتستی» و آنچه به این می‌ماند؛ و در آن سستی و لجاجی بوده‌است؛ و می‌نویسد که این زبان برای خواهش مناسب است.

همچنین مقدسی زبان مردم نیشابور را معیاری برای سنجش زبان‌های دیگر رایج در خراسان می‌دانسته‌است. در ذیل زبان مردم طوس و نسا می‌نویسد که زبان طوس و نسا نزدیک به زبان نیشابوری بوده‌است.[۹۶]

دین[ویرایش]

مکان‌های دین‌پایهٔ برجسته در نیشابور امروزی

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

اسلام از ۶۴۳م، دین یکم در نیشابور است و از سدهٔ شانزدهم م، فقه شیعهٔ دوازده‌امامی مهدی‌باور، بیشترین پیروان در نیشابور را دارد؛ همچنین شیعهٔ اسماعیلی، مذهب اسلامی دوم است که از سوی حکومت رسمیّت ندارد.
برپایهٔ سخن مقدسی در احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم نوشتهٔ ۹۸۵م؛ در نیشابور معتزلیان آشکارند، ولی تسلط ندارند؛ شیعیان و کرامیان در آنجا جاذبیت دارند؛ اکثریت از آن پیروان ابوحنیفه است، مگر در خورهٔ چاچ، طوس، ابیورد، حومهٔ بخارا. چاچ، طوس، ابیورد، اسفراین و حومهٔ آن شافعی مذهب‌اند و آیین ایشان به کار بسته می‌شود. خطیب‌های شهر، همه شافعی مذهب‌اند.[۹۷]
در سده دهم میلادی، نیشابور یکی از مراکز تبلیغ اسماعیلیه در ایران و خراسان بزرگ بوده‌است.[۹۸] اکنون اسماعیلیان نیشابور در دیزباد و گروهی نیز در شهر نیشابور زندگی می‌کنند.[۹۹]جماعت‌خانه دیزباد مهم‌ترین مرکز اسماعیلیان در نیشابور امروزین است.
از سدهٔ سوم تا ششم قمری نیشابور از مراکز تصوف بوده است. بیشتر صوفیان و مشایخ صوفیه در نیشابور اهل سنت و پیروی مذهب شافعی بودند.[۱۰۰]
در تاریخ نیشابور وجود اقلیت مسیحیان، زرتشتیان و یهودیان ذکر شده‌است. زرتشتیان در نیشابور کهن در روستای گرینه و مسیحیان در باغک و یهودیان در دیه یهودیه ساکن بودند.[۱۰۱]
از سده پنجم میلادی تا سده سیزدهم میلادی، مسیحیان نسطوری در نیشابور شمار برجسته‌ای داشته‌اند. تئودور نیشابوری پزشک مسیحی در سده چهارم میلادی بود که به سفارش وی شاهپور دوم کلیسایی در نیشابور در سده چهارم میلادی بنا نهاد.[۱۰۲] گزارش‌های از نویسندگان مسلمان، دربارهٔ گرایش‌ها و گرویدن‌های مسیحیان به اسلام در نیشابور در دست است. ابوعبدالله حاکم در تاریخ نیشابور از ابوعلی حسن بن عیسی نام می‌برد که از خاندانی اصیل و ثروتمند مسیحی بوده که با راهنمایی عبدالله بن مبارک مسلمان شد و از میان فرزندانش، فقها و محدثان بنامی در نیشابور برخاستند. کلیسای جامع نیشابور در جنگ‌ها و زلزله‌های سدهٔ ۱۳ میلادی نابوده شده است و بازسازی نشد.[۱۰۳]
در اسرار التوحید، سخنانی دربارهٔ روابط ابو سعید ابوالخیر با مسیحیان در نیشابور ذکر شده‌است:

آورده‌اند کی روزی شیخ قدس اللّه روحه العزیز در نشابور برنشسته می‌رفت. به در کلیسایی رسید، اتفاق را روز یکشنبه بود جمله با شیخ گفتند: «ای شیخ می‌باید کی ایشان را ببینیم،» شیخ پای از رکاب بگردانید. چون شیخ دررفت ترسایان پیش شیخ آمدند و خدمت کردند و همه به حرمت پیش شیخ بیستادند و حالت‌ها برفت. مقریان با شیخ بودند، یکی گفت «ای شیخ دستوری هست تا آیتی بخوانند؟» شیخ گفت روا باشد. مقریان آیتی خواندند، ایشان را وقت خوش گشت و بگریستند، شیخ برخاست و بیرون آمد. یکی گفت: اگر شیخ اشارت کردی همه زنارها بازکردندی. شیخ گفت «ما ایشان را زنار برنبسته بودیم تا بازگشاییم».[۱۰۴]

مهاجرت ارمنی‌ها به نیشابور در سدهٔ بیستم، به نوزایی مسیحیت در نیشابور انجامید. آنان را پایه‌گذار صنعت سینما در نیشابور می‌دانند که از ارمنی‌های ایران یا از مهاجرین روسی پس از انقلاب ۱۹۱۷ بوده‌اند.[۱۰۵] شمار ارمنی‌های نیشابور از دهه ۱۹۸۰ کاسته شد و امروزه اقلیتی ناچیز هستند.[۱۰۶] مسیحیان ارمنی در سدهٔ بیستم در نیشابور، یک خیابان به نامشان بود (خیابان ارامنه) که پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران در شورای نامگذاری، به «خیابان مسیح» تغییر نام داد. کلیسایی کوچک و آرامگاه خانوادگی (هاروتونیان) در این خیابان بوده است که سرنوشتی ناروشن دارند.[۱۰۶] مسیحیت در نیشابور در سدهٔ بیست و یکم با فعالیت‌های مسلمانانی مسیحی‌شده آشکار شد. در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۲، روزنامه خراسان دربارهٔ مسیحی‌شدن بیش از ۶۰۰ مسلمان در نیشابور به‌دست آنچه «مبشرین مسیحی» نامید، خبر داد.[۱۰۷]

برجستگان[ویرایش]

سده‌های میانه

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

نوین اولیه

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

نوین هم‌روزگار

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

دورهٔ میان ۷۰۰م-۱۲۲۵ عصر زرّین دانش در نیشابور بوده است. نیشابور زادگاه، جایگاه و کوچگاه شمار بسیاری از برجستگان می‌باشد، طوری که ابواسحاق اصطخری جغرافیدان برجستهٔ ایرانی در سدهٔ ۴ق/۱۰م گفته: «ازین شهر دبیران و ادیبانِ معروف برخاسته‌اند، چندان که عُلمایِ این سامان را شمار نتوان کرد.»[۱۰۸] علم حدیث بس‌دانش‌آموخته‌ترین دانش در نیشابورِ سده‌های میانه بوده است. سپس، بیشتر این برجستگان به ادبیات فارسی و عربی گرایش داشته‌اند.
مهم‌ترین برجستگانی که نیشابورزاده‌اند، از گذشته تا کنون:

داوود، مزدک، کنارنگ و تئودور در دروهٔ ساسانیان؛ مسلم بن حَجّاج، ابوعبدالله حاکم و ابن راهویه در علم حدیث؛ ابن خزیمه، ثعلبی، ابوبکر عتیق، ابن منذر و ابن ابی‌طیّب در قرآن‌شناسی؛ ابوالحسن عامری، ابو رشید و عبدالکریم قشیری در فلسفه؛ ابوالفضل میکالی و ابوالحسن باخرزی در شعر عربی؛ واحدی، ثعالبی و ابوالفضل میدانی در زبان‌شناسی عربی؛ شطیطه، احمد حرب، فاطمه نیشابوری، حمدون قصار، ابوعبدالرحمان سُلَمی و حاجی بکتاش در تصوف و عرفان؛ بوزجانی، عمر خیام و منجمه در ریاضیات و اخترشناسی؛ ابن ابی‌صادق و حسین صادقی در پزشکی؛ میرمعزّی، عطّار، محمدیحیی سیبک، عبدالجواد ادیب، محمدتقی ادیب، شفیعی کدکنی و حیدر یغما در شعر فارسی؛ عبدالملک جوینی، محمد مهران، عبدالله منازل و حسین وحید خراسانی در فقه مذاهب گوناگون اسلامی؛ فریدون گرایلی و فریدون جنیدی در تاریخ‌نویسی؛ یعقوب‌علی شورورزی در ورزش پهلوانی و سعید خانی، یونس شاکری در فوتبال؛ پرویز مشکاتیان، آرش کامور و حجت اشرف‌زاده در موسیقی؛ محمد قاسم اخویان در معماری؛ عبدالرضا کاهانی، فرهاد نجفی و ابوالحسن داوودی در سینماگری؛ حسین لطف‌آبادی در روان‌شناسی؛ عبدالحسین برونسی در نظامی‌گری و شبه‌نظامی‌گری؛

نامدارانی که در نیشابور زیسته‌اند یا درگذشته‌اند:

ابوسعید ابوالخیر (مرو)، ابوبکر خوارزمی (خوارزم)، محمد محروق (بغداد)، عبدالقاهر بغدادی (بغداد)، ابوعثمان مغربی (سیسیل)، فضل بن شاذان (بغداد) و کمال الملک (کاشان)

مهم‌ترین برجستگانی که از نیشابور برای همیشه کوچ کردند:

سعادت‌علی‌خان و صفدرجنگ (هند)، شریف نیشابوری (شام و مصر)،

از پدر-و-مادری نیشابوری‌اند:

اسد بن فرات (تونس)، ناصر فکوهی (تهران)، حامد بهداد (مشهد)

شهروند افتخاری نیشابوراند:

رضا اشرف‌زاده،[۱۰۹] محمود فرشچیان، یدالله کابلی خوانساری، اسماعیل تهرانی،[۱۱۰] حسن قاضی‌زاده هاشمی،

جمعیت و مهاجرت[ویرایش]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت
  • ۱۰۰۰ م
۱۲۵٬۰۰۰
  • ۱۲۲۱
۱٬۷۴۸٬۰۰۰
۱۹۱۱ ۶٫۳۱۲
۱۹۷۱ ۳۵٫۰۰۰
۱۹۹۱ ۱۳۵٫۶۸۱
۱۹۹۶ ۱۵۸٫۸۴۷
۲۰۰۵ ۲۱۵٬۹۴۰
۲۰۰۶ ۲۰۵٫۹۷۲
۲۰۰۷ ۲۷۰٬۹۷۲
۲۰۱۰ ۲۲۳٫۷۲۴
۲۰۱۱ ۲۷۶٬۰۸۹
*توضیح: ۱. هشتمین شهر پرجمعیت جهان و هم جعمیت با بغداد در همان دوره. ۲. جمعیت ربع نیشابور
منابع: [۱].[۲].[۳].[۴]

در نیمهٔ اول سده هفتم میلادی، جمیعت نیشابور ۵ هزار نفر بوده.[۱۱۱]
در ۲۰۱۱، شهر نیشابور برپایهٔ سرشماری همگانی ۱۳۹۰، ۲۳۹٬۱۸۵ نفر؛[۱۱۲]
بخش مرکزی‌اش، ۳۱۹٬۵۷۶ نفر؛[۱۳] همهٔ شهرستان، ۴۳۳٬۱۰۵ نفر جمعیت دارد.[۱۱۳]
یک سوم باشندگانش، نوجوان بیان شده و میزان جمعیت آن نسبت به استان ۷ درصد است.[۱۵]

خاندان‌ها و قومیت‌ها[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

پیرمردی در بازار نیشابور
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
نوجوانی اهل نیشابور.

ترکیب قومیتی شهرستان نیشابور اکنون به‌ترتیب شمار فارس، ترک، کرد، بلوچ،[۱۱۴] عرب، ازبک و ارمن می‌باشد که فارسی زبان مشترک همهٔ این‌هاست و قوم‌گرایی غیر فارسی‌زبانان، بسته به جمیعت‌شان دگرگون است. مردم فارسی‌زبان، بزرگترین گروه قومی در نیشابور می‌باشند. کارِن، میکالی و طاهری از خاندان‌های برجستهٔ فارسی در نیشابور کهن بوده‌اند. مردم کرد در شهرستان نیشابور را ایل عمارلو و مژدگانلو تشکیل می‌دهند. عمارلوها در دشت ماروش Maarus یا ماروسک Maaruzsk و مژدگانلو در قالیباف و سبیان شهرستان نیشابور می‌باشد. در سده‌های میانهٔ نیشابور، عرب‌ها، عرب‌زبان‌ها و مستعرب‌ها از بزرگترین گروه قومی بوده‌اند و دربرگیرندهٔ خاندان‌های مانند سُلَمی، قُشَیری و خُزاعی بوده‌اند. امروزه مردم عرب در شهرستان نیشابور شامل خاندان‌های عربخانی، ایرانی-عراقی‌ها، هاشمی‌تبارها(موسوی، حسینی، قاضی و غیره) هستند. حدود ۴۵ روستای شهرستان نیشابور به لهجه‌های گوناگون ترکی سخن می‌گویند.[۱۱۵] بیات‌ها از قوم‌های برجستهٔ تُرک‌تبار در نیشابور امروزین اند که مرکزشان روستای عبدالله گیو می‌باشد. افشار، تیموری و جلایر از دیگر ایل‌های ترک‌تبار در نیشابور است. گروهی کوچک از بلوچ‌های خراسان در روستای سگزآباد شهرستان نیشابور ساکن‌اند.[۱۱۶][۱۱۷] خاندان‌های «مهاجر»، «جلیلی»، «تاراش»، «اُرمُز»، «آبک»، «نبی‌زاده»، «حامد حیدری» «آزاده»، «اندوختی»، «غفورزاده»، «آسیایی»، «راهی»، «ظفر»، «خاکی»، اصالتاً از مهاجران سدهٔ بیستم از ازبکستان کنونی (سمرقند و بخارا) به نیشابور بوده‌اند.[۱۱۸] خاندان‌های موسوی‌های اَوَدْهْ و عبقاتی در سدهٔ شانزدهم و هفدهم میلادی از نیشابور به هند مهاجرت کردند.

فرهنگ[ویرایش]

نیشابور شهری است که در تاریخ ستم‌های بزرگی بر آن وارد شده، در چند دوره با ویرانگری و قتل-و-غارت روبرو شده و باز دوباره سربرآورده. نیشابور مردمان بزرگ و دانشمندان بزرگواری داشته است که هر بار با درخشش بی‌نظیر خود، صفحهٔ ویران‌شدهٔ آن را پر کرده‌اند و اکنون همهٔ آن‌ها به باد فراموشی سپرده شده‌اند... گمان مبرید که دست‌کم پس از اسلام، شهر دیگری در ایران بوده که برتر از نیشابور باشد. بله، در زمان‌های باستان، احتمالاً همدان یا شوش بزرگتر بوده اما در دورهٔ اسلامی، بی‌شک شهری بزرگتر از نیشابور در ایران نبوده است...

«
»
فریدون جنیدی

پس از ترجمهٔ ادوارد فیتزجرالد از گزیدهٔ شعرهای عمر خیام که «رباعیات خیام» نامیدش و چاپ نخست آن در دهه ۱۸۶۰، همچنین کاوش‌های باستان‌شناسی در نیشابور به‌دست موزهٔ هنر کلان‌شهر نیویورک (از ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۸م[۷۱] فرهنگِ کهنِ نیشابور در جهان بازشناخته شد و اکنون نیشابور کهن به‌عنوان یک کانون تمدن و فرهنگ اسلامی (همچنین: ایرانی و میانی) گرامی داشته می‌شود. ریچارد بولیت در دهه ۱۹۷۰ چند بار به نیشابور گام گذاشت تا پژوهش‌های آکادمیک خود را پایان بخشد.[۱۱۹]؛ اشراف نیشابور را در سال ۱۹۷۲ به انتشارات دانشگاه هاروارد سپرد و چاپ کرد.
کمیسیون ملی یونسکو در ایران، پیشنهاد برگزاری همایش «نیشابور، شهر پایدار ایرانی» را مطرح کرد که هدف از آن بررسی و تحلیل جایگاه علمی و ادبی نیشابور و کمک به توسعهٔ آن و تقویت پیوند آن با سازمان یونسکو است و تصمیم گرفت میان نیشابور امروزین و تاریخ آن، پیوندی پایدار برقرار کند.[۱۲۰][۱۲۱] همچنین از سوی یونسکو نیشابور پایتختِ علوم زمینِ ایران (دوره پنج ساله از ۲۰۰۵ میلادی) معرفی شد و وظیفهٔ ارزیابی بین‌المللی علوم زمین کشور ایران را به این شهرستان سپرده شده‌است.[۱۲۲] یونسکو در سال ۲۰۱۰ (۸تیرماه۸۹) همایش «نیشابور شهر پایدار ایرانی» را در نیشابور برگزاری کرد و بیان شد که نیشابور «پایدارترین شهر تاریخ ایران» است.[۱۲۳][۱۲۴]

در سفرنامه‌ها و گفتارها[ویرایش]

نیشابور در آثار سفرنامه‌نویسی و روزانه‌نویسی بسیاری یاد شده است؛ ابن بطوطه،[۱۲۵] ابن فضلان،[۱۲۶] کلاویخو در ۲۶ ژوئیه ۱۴۰۴،[۱۲۷] ناصرخسرو در ۱۱ مارس ۱۰۴۶،[۱۲۸] محمدعلی اسلامی ندوشن در ۱۹۶۳ و ۱۹۷،[۱۲۹] هانری دالمانی در سپتامبر ۱۹۰۷،[۱۳۰] جرج کرزن در ۱۸۵۶ ای. ویلیامز جکسون در ۱۸۷۶، سر چارلز ادوارد ییت،[۱۳۱] ناصرالدین شاه قاجار در ۱۹ ژوئن ۱۸۸۶، سید ابوالفضل برقعی قمی[۷۹] و دیگران از نیشابور نوشته‌اند. شهرام ناظری[۱۳۲] محمد خاتمی[۱۳۳] محمود دولت‌آبادی[۱۳۴] فریدون جنیدی[۱۳۵] محمدرضا شفیعی کدکنی[۱۳۶] نیز دربارهٔ نیشابور گفته‌اند.

فرهنگ رسمی[ویرایش]

فرهنگ رسمی در نیشابور

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
کاشی‌کاری حدیث سلسلة الذهب بر دیوار مسجدی در نیشابور.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
مراسم نمادین «روز ملّی خراسان» ۱۰ تیر ۱۳۹۲

از سدهٔ شانزدهم م، فرهنگ دینی برگرفته از فقه شیعه در نیشابور نیرو گرفت؛ همچنین در دهه ۱۹۸۰ و پس از انقلاب فرهنگی ایران، به‌طور ویژه به بازسازی حدیث سلسلة الذهب و بازمانده‌های رضوی در نیشابور پرداخته شد. این فرهنگ دینی، پیشینه‌ای در تاریخ نیشابور داشته؛ در غربِ ربعِ نیشابور، ولایت بیهق از پایگاه‌های برجستهٔ شیعیان خراسان قرار گرفته بود. در شرقِ آن، ولایت طوس بود که در حومهٔ آن امام هشتم شیعیان در سال ۸۱۸م /۲۰۲ق دفن شد که پیرامون آن، شهر مشهدِ (مرکز خراسان از صفویان) پدید آمد.[۱۳۷] به‌نقل از تاریخ نیشابور نوشتهٔ حاکم، علی بن موسی الرضا به‌هنگام سفر از مدینه به مرو به سال ۲۰۰ق/ ۸۱۶م، محدثان و مردمان بسیاری در نیشابور از او پیشوازی بزرگ به‌جای آوردند. پیشتر نیز محمد محروق از پیشوایان شیعهٔ زیدی در نیشابور قیام کرد و به‌خاک‌سپرده شد.
از سال ۱۳۸۵/ ۲۰۰۶، طبق مصوبه ۶۳ شورای عمومی فرهنگ استان خراسان رضوی، ۱۰ تیر/ ۱ جولای یا ۳۰ ژوئن «روز ملی خراسان» نام گرفته است که یادبودی برای ورود امام رضا به نیشابور کهن است.[۱۳۸] دبیر شورای جامع فرهنگی ایران در اردیبهشت ۱۳۹۵ بیان داشت که پیگیر ثبت ۱۰ تیر در تقویم ملی ایران است.[۱۳۹] ستونی در صفحهٔ آخر روزنامهٔ خراسان به تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۹۵ با عنوان «غدیرِ خمِ نیشابور را دریابید» چاپ شد که اشاره دارد به بازسازی روستای طرب‌آباد به مکانی زیارتی؛ جایی که از دید نویسنده بیانگاه حدیث سلسلة الذهب بوده است.[۱۴۰]سید علی حسینی (نمایندهٔ نیشابور در دورهٔ هشتم) با اشاره به همین رویداد، در ۲۷ بهمن ۱۳۹۳ نیشابور را «به‌حق مدینة الرضا» توصیف کرد.[۱۴۱] دو مصرع از سرودِ ویژهٔ نیشابور بر این فرهنگ تأکید دارد: «گل‌کرده در چشمان تو نام قدمگاه» و «ای شهر ایثار و شهادت ای نشابور»[۱۴۲] در ۲۶ آذر ۱۳۹۴ همایشی ملّی برای فضل بن شاذان (عالم شیعهٔ خاک‌سپردهٔ نیشابور) برگزار شد که در آن بیان شد که «احیای مقام فضل بن شاذان، خدمت به امام هشتم است.».[۱۴۳] در ۱۳ تیر ۱۳۹۴ دفتر «حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس» در نیشابور فعال شد.[۱۴۴]

فرهنگ همگانی[ویرایش]

یک خانوادهٔ ایرانی با پوشاک سنتی؛ نوروز ۱۳۹۳، آرامگاه خیام.
بالماسکهٔ دان‍ش‌آم‍وزان در ج‍ش‍ن ف‍ره‍ن‍گ و ه‍ن‍ر ن‍ی‍ش‍اب‍ور؛ آبان ۱۳۴۷

مقدسی ذکر می‌کند که میان دو بخش شهر نیشابور در سده چهارم هجری، تنش و درگیری است؛ نیمهٔ غربی که بالاتر است و منشک نامیده می‌شود با نیمه دیگر شهر که حیره نام داشته است. پایهٔ این تنش‌ها، گه‌گاه مذهب یا نگرش مذهبی بوده اما بیشتر به طبقهٔ اجتماعی وابسته بوده است. سپس می‌گوید که رفتار اهالی، دگرگون‌شونده است و نمونه‌ای از روش تدفین ذکر می‌کند:ایشان چه خردگرا باشند چه حکمت‌گرا، مردگان را هنگام دفن، رو به قبله از پهلو به درون گور کنند.[۱۴۵]
از رسم‌های نیشابور در آن زمان، به داوری نشستن سپهسالار با وزیر است که با کمک قاضی، رئیس و چند تن از دانشمندان و بزرگان فقه در روزهای یکشنبه و چهارشنبه، دادخواهی ستمدیدگان را می‌پذیرند و روزهای پنجشنبه در مسجدها حکم صادر می‌کنند؛ از نگاه مقدسی، این یک رسمِ نیکو بوده و «این در کشور اسلام بی‌مانند است». بزرگان دیگر نیز به نوبت هفتگی، نشست‌های شبانه برگزار می‌کنند که «قاریان تا بامدادان در آنجا نماز می‌خوانند»[۱۴۶] سپس او به جزئی‌ترین رسم‌ها می‌پردازد. دربارهٔ اذان گفتن، هیچ‌گاه امام در آنجا هنگام فرستادن درود بر پیامبر در خطبه، روی خود را به چپ و راست برنمی‌گرداند و در نیشابور با آواز خوش اذان می‌گویند.[۱۴۷] دربارهٔ آیین‌های داوری (قضاوت)؛ هر کس حق دارد دربارهٔ هر چیزی گواهی دهد (شهادت) ولی در هر محله چند مزکّی هست تا هرگاه دشمن در پاکی گواه خدشه آورد، از تزکیه‌گران نظر بخواهند و «بر این کار، جز فقیه یا بزرگواری، کسی دیگر را نگمارند».[۱۴۸]
فرهنگ همگانی در نیشابور امروزی، تفاوت‌های کمی با فرهنگ ایرانی در اجرا دارد و وابسته به سیزده بدر، ازدواج، شب یلدا، سوگواری محرم، خاک‌سپاری، چهارشنبه‌سوری، تولد و جشن سده است و خاستگاه اغلب آن‌ها روستاهای شهرستان نیشابور می‌باشد.[۱۴۹] بسیاری از آیینگان مردم اراک و مردم نیشابور همانند است که به دلیل حضور بیات‌ها در این دو شهرستان است.[۱۵۰] از آیین‌های باران‌خواهی نیشابور به‌ویژه در میان کشاورزان و روستائیان، «چوله‌قزک» [čōw-la-qƏzak] (همچنین: «شوله‌کیشک» یا «چوله‌قیشک») می‌باشد که خود عروسکی برای باران است و کودکان اجراگر اصلی آن هستند.[۱۵۱]

سرود ویژه[ویرایش]

سرود ویژهٔ نیشابور در ۲۵ فروردین ۱۳۹۰ برای بار نخست خوانده شد. ز یک مقدمه و سه بخش دارد؛ درآمد آن، صدای زنگ‌های بیم‌آور است که اشاره به ویرانی‌ها و جنگ‌ها در تاریخ نیشابور دارد. صدای سازهای کوبه‌ای و شیونِ زنان نمایان‌گر مصیبت‌های برخاسته از آن نبردها و زلزله‌هاست. مقام بخش نخست سرود، مینور است که اشاراتی به همایون نیز شده و بخش دوم در شور، بخش سوم در مقام ماژور نوشته شده‌است. ساخت سرود از «خدابخش صفادل» و با آهنگ‌سازی «احمد بیان» است.[۱۴۲][۱۵۲]

ای پایتخت اول ایرانی من ای آسمانت فرصت بارانی من
ای پیشتاز علم و دانشگاه و فرهنگ در دفتر ایران من شعری خوش‌آهنگ
فیروزه‌ات نقشِ نگین مهربانی اندیشه‌های مردمانت آسمانی
روییده در هر گوشه‌ات گل‌های احساس خرداد بینالودِ تو سرشار ریواس
شرمنده از کردارِ خود تاتار و چنگیز پاینده باشی ای ابرشهر هنرخیز
در کوچه‌باغت مانده رد پایی از ماه گل‌کرده در چشمان تو نام قدمگاه
از آسمانت آمد و آرام رد شد خورشید در چشم قلمدان‌ها رصد شد
خوابیده در دامان تو مردانی آرام چون فضل و عطار و کمال الملک و خیام
بارانی از امید صبح روشن تو سرشار گل اردیبهشت دامن تو
ای باغ‌هایت تا همیشه غرق انگور ای شهر ایثار و شهادت ای نشابور
ای باغ‌هایت تا همیشه غرق انگور ای شهر سرشار از کبوتر ای نشابور

هنر[ویرایش]

سفال‌گری[ویرایش]

نوشتار اصلی: سفالگری در نیشابور
از معروفترین آثار یافت‌شدهٔ سفال نیشابور کهن؛ ظرفی نقش‌دار به خط کوفی است؛ ساختهٔ سده ۱۰ یا ۱۱م. در موزهٔ متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود؛ نشان مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن از نقش این اثر برداشت شده.

نیشابور در دوران طلایی اسلام یکی از مراکز بزرگ صنعت سفالگری، کوزه‌گری و صنایع وابسته نیز به شمار می‌رفته‌است. سده سوم و چهرم هجری را اوج هنر سفالگری در نیشابور بوده‌است و نیشابور مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال‌گری در ایران و خراسان در این دوره بوده‌است.[۱۵۳] درسال ۱۹۸۸ میلادی- سال ۱۳۶۷ شمسی طی پژوهش‌های باستان‌شناسی در نیشابور پیشینه سفال‌گری در نیشابور مشخص شد. آثار سفالین کشف شده از نیشابور در موزه‌هایی موزه آبگینه و سفالینه و موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. پژوهشگران، بر این باورند که هنر برجای مانده در سفالینه‌های نیشابور، در ادامهٔ روند هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که بررسی در مهارت ساخت و به کار بردن تزیینات و عبارات مختلف و تحول خط را بر روی سفالینه‌ها ممکن می‌سازد. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تنوع در تکنیک‌های ساخت، دارای تنوع‌های تازه طراحی نقوش و خوشنویسی روی آن نیز هست که بیانگر قدرت و تسلط هنرمندان این هنر است. شکل لعاب‌دهی، کتیبه‌های زیبای ظروف به خط کوفی، تزیینات نقوش گیاهی، حیوانات و انسان و نیز توانایی در ترکیب‌بندی تصویری هر یک از این عناصر در ظروف، این بخش از هنر اسلامی را دارای برتری کرده‌است. علاوه بر این، رابطه معنوی کلمات و جملات که شامل احادیث می‌شود-نیشابور یکی از مراکز نشر علم حدیث در دوران طلایی اسلام به شمار می‌رفته است- از جمله ویژگیهای هنر این دوره‌است که به تزیینات صرف اکتفا نکرده و همسویی و معنادار بودن این هنر را دربر دارد. به سبب ویژگی‌های موجود در سفالینه‌های سدهٔ سوم و چهارم معروف به سفال سامانی، این نوع سفال به لعاب «گِلی» معروف شده‌است که بیش‌تر در شرق ایران، به‌ویژه نیشابور، ساخته می‌شده. صنعتگرانِ حوزه سفال سازی در نیشابور با ترکیب نقوش ساسانی و هنر خوشنویسی اسلامی سفالینه‌هایی را به وجود آوردند که در تاریخ بی نظیر است.

فرش‌بافی[ویرایش]

نوشتار اصلی: قالی نیشابور
قالیچه دست‌باف، شهرک خرو نیشابور.

صنعت قالی بافی در بیش از ۴۷۰ روستای شهرستان نیشابور و شهر نیشابور رواج دارد مهمترین مناطق قالیبافی حومه نیشابور در روستاهای شفیع‌آباد، گرینه، دررود، باغشن، خرو، بزغان، سیدآباد، سرچاه، معدن و سلیمانی، اسحاق‌آباد و سلطان آباد از مهمترین مراکز قالیبافی نیشابور هستند. آمادگی و توانمندی نیشابور در بخش صنعت قالی بافی به گونه‌ای است که اقدام به بافتن قالی‌هایی با متراژ چند هزار متری و در نوع خود بزرگ‌ترین در سطح جهان می‌نماید.[۱۵۴]

در کارگاه‌های این شهرستان بافته‌اند.[۱۵۶]

  • سومین فرش بزرگ جهان با مساحت تقریبی ۲ هزار و ۴۰۰ متر مربع که به سفارش سلطان عمان برای استفاده در مسجد امین این کشور سفارش داده شده است.[۱۵۷]

نام چند طرح که در میان قالیبافان از عمومیت برخوردار است طرح‌های خراسانی، برگ بیدی، دهانه اژدر، شاه عباسی، لچک ترنج است.

فیروزه تراشی[ویرایش]

نوشتار اصلی: فیروزه
سنگ‌های فیروزه از روستای معدن بالای نیشابور

با توجه به شهرت سنگ فیروزه نیشابور استخراج سنگ فیروزه یکی از صنعت‌های قدیمی و تراشیدن آن از هنرهای قدیمی اهالی این شهر به حساب می‌آید. شهرستان نیشابور که به شهر فیروزه شهرت دارد، دارای کانی‌های ارزشمندی از فیروزه می‌باشد که از بیش از ۲۰۰۰ سال پیش بهره‌برداری می‌شده‌است. فیروزه تراشی یکی از پیشه‌های قدیمی در استان خراسان و نیشابور است؛ و مراکز تراش فیروزه به فراوانی در بخش‌های گردشگری نیشابور و مشهد دیده می‌شود. اشکال پیکانی و مسطح از جمله تراش‌هایی است که طرفداران فراوان دارد. فیروزه یکی از ره‌آوردهای مهم نیشابور است و بازار پررونقی در استان‌های خراسان، و ایران دارد.

معدن فیروزه در نزدیکی روستای معدن نیشابور است و از سطح زمین ۲۰۱۲ متر بلندی دارد. فیروزه یکی از ره‌آوردهای نیشابور به شمار آمده و فروشگاه‌های فراوانی در بخش‌های سیاحتی شهر نیشابور و مشهد این فیروزه را به شکل‌های گوناگون عرضه می‌کنند. افزون بر آن‌ها رنگ فیروزه‌ای یک رنگ نمادین برای نیشابور تلقی شده‌است و در دهه ۱۳۷۷ هجری از سوی شهرداری نیشابور تلاش‌هایی برای فیروزه‌ای کردن رنگ دیوارها و مغازه‌های خیابان‌های اصلی شهر نیز انجام گرفت.

کاشی‌کاری[ویرایش]

کاشی‌کاری‌های ایوان مسجد محروق

هنر کاشی‌کاری در نیشابور کاربردی وسیع دارد. در بسیاری از بناهای مهم نیشابور از این هنر استفاده شده‌است. در این خط کاشی‌کاری‌ها از خط بنایی استفاده شده‌است. خط بنایی الهام گرفته از خط کوفی است و در کاشی‌کاری و معماری اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد و در بناها و مساجد استفاده شده‌است. این نوع خط کاربرد زیادی در کاشی‌کاری و آجرکاری در نیشابور دارد. البته این هنر در نیشابور پیش از حمله مغول رواج داشته و امروزه دوباره رواج پیدا کرده‌است. نمونه ساختمان بدون تزیین کاشی‌کاری در نیشابور مسجد جامع این شهر است. در این بنا از هنر سنگ‌تراشی و آجرکاری استفاده شده‌است.

استادان کاشی کار نیشابوری فقط به مرمت بناهای نیشابور اکتفا نکردند. در سال ۲۰۰۸ (میلادی) به دعوت وزارت فرهنگ تاجیکستان چند تن از استادان کاشی کار نیشابوری به نمایندگی از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان خراسان رضوی برای مرمت آرامگاه رودکی سمرقندی به تاجیکستان اعزام گشتند. کار گروه ایرانی در این مرمت بازسازی گنبد آرامگاه رودکی به مساحت یکصد متر مربع به سبک افلاک نما، با بهره‌گیری از کاشی فیروزه‌ای نیشابور بوده‌است.[۱۵۸][۱۵۹][۱۶۰]

نمدمالی[ویرایش]

نمدمالی و نمد بافی که از هنرهایِ صنعتی و دستی پُررونق در استان‌های خراسان است در نیشابور و شهرستان نیشابور نیز رواج دارد. ۴ کارگاه صنایع نمدمالی در شهرستان نیشابور فعال است. این هنر از گذشته در این منطقه رواج داشته که نقش نیشابوری بر روی نمدهای ایرانی گویای این موضوع است.[نیازمند منبع] به جز کارگاه‌ها نمدمالی در روستاهای شهرستان نیشابور به شکل سنتی رونق دارد.

فرت‌بافی[ویرایش]

یکی از صنایع دستی نیشابور امروز و روستای بوژان فرت بافی (در گویش نیشابوری= فردبافی f,rad bāfi) است. فَرد تغییر یافته واژه بَرد است. هنر فرت بافی که از صنایع دستی با قدمت دیرینه در نزد نیشابوریان شناخته شده مرکز آن روستای بیشتر بوژان می‌باشد. فرت بافی شامل حوله‌های دستی، حمام، لباس، روانداز و... می‌باشد. این هنر بیشتر در بین زنان رواج دارد. فرت بافی یک هنر روستایی است که در شهرستانهای خراسان رضوی از جمله کاشمر، گناباد، سبزوار، نیشابور وتربت جام رایج بوده‌است و اکنون در حال فراموشی است. فرت در بین اهالی نیشابور قدیم به بَرد معروف بوده‌است و بَرد نیشابوری یکی از محصولات مشهور این هنر به شمار می‌رفته‌است. هنر «فرت‌بافی نیشابوری» (بَرد نیشابوری) به دست صنعت‌گران بافندهٔ نیشابور، که در آن زمان‌ها در اوج شکوفایی و مرکز صنعتی، هنری و تجاری خراسان بود- به سایر نواحی خراسان بزرگ، گسترش یافته و پس از گذر از سده‌ها، امروز نیز در جای جای خراسان بزرگ به زندگی خود ادامه می‌دهد.

پارچه‌بافی[ویرایش]

نیشابور یکی از مراکز سنتی پارچه بافی ایران است. اکنون در نیشابور ۲ کارگاه صنایع پارچه بافی فعال است. پیشینه پارچه بافی نیشابور در دوره اسلامی به اوج می‌رسد. در دوره ایلخانیان کارخانه متعدد پارچه بافی در نیشابور همانند دیگر شهرهای بزرگ ایران در آن زمان فعال بوده. پارچه‌های ابریشمی نیشابور در این دوره گرانبها بوده‌است تا حدی که در شهرهای مصر (سده هشتم میلادی/از جمله تنیس و دمیاط) گرانترین پارچه نوع نیشابوری بوده‌است. در زمینه هنر بافت پارچه در ایران سده‌های نهم و دهم هجری را عصر طلایی این هنر نامیده‌اند که نیشابور یکی از مراکز مهم و بزرگ بافت پارچه در این دوران بوده‌است.[نیازمند منبع]

در سده‌های چهارم و پنجم قمری در نیشابور و مرو بهترین پنبه و پارچه با تارهای نخی تولید می‌شد. نیشابور در دورة ساسانی بازاری بزرگ برای تجارت پارچه ابریشمی بود.[نیازمند منبع]در دوره سلجوقیان مورخان شهرهای نیشابور، ری، یزد و کاشان را به عنوان مراکز عمده پارچه بافی در ایران ذکر کرده‌اند.[نیازمند منبع]با حمله مغول به ایران در سده هفتم و به دنبال آن برپایی حکومت ایلخانان، مراکز مهم بافندگی چون ری و نیشابور از بین رفت.[نیازمند منبع]از دوره تیموری بندرت منسوجی باقی مانده‌است. در این دوره، و پیش از آن، بسیاری از مراکز سنتی پارچه بافی ایران از جمله نیشابور، در یورش مغولان به نابودی کشیده شدند.[۱۶۱]

آموزش[ویرایش]

شمار علم‌آموزان در نیشابور
سال آمار مرکز شمار
۱۳۹۳ دانشگاه آزاد ۶٬۴۰۰
۱۳۹۰ دانشگاه پیام نور ۵٬۳۰۰
۱۳۹۴ دانشگاه نیشابور ۱٬۳۰۰
۱۳۹۴ دانشکدهٔ فنی و حرفه‌ای ۱٬۱۰۰
۱۳۹۴ دانشکدهٔ پزشکی ۶۰۰
۱۳۸۵ گلشن و نرجسیه ۲۰۰[۱۶۲]
۱۳۹۴ کل مدارس ۶۳٬۰۰۰[۱۶۳]

نیشابور از قطب‌های دانشگاهی استان است و در سال ۱۳۹۲ حدود ۲۵ هزار نفر دانشجو در آن در حال آموزش بوده‌اند.[۱۶۴] خانه ریاضیات نیشابور در سال ۱۳۷۸ افتتاح شد و احداث افلاک‌نمای خیام نیز از همین سال آغاز شده است.

اخترشناسی در نیشابور ریشه‌ای کهن دارد و امروزه نیز رصدخانه‌ای در اردوگاه باغرود برپاست.[۱۶۵] یک موزهٔ نجوم در سال ۱۳۸۵ و یک مرکز اخترشناسی به نام خواجه نصیرالدین طوسی در سال ۱۳۸۸ در این شهر افتتاح شد.[۱۶۶][۱۶۷]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

مدرسه‌ها[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

دبیرستان عمر خیام؛ کهن‌ترین آموزشگاه نوین نیشابور، تأسیس ۱۹۴۰.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
صحن مدرسه گلشن؛ کهن‌ترین مدرسهٔ سنتی نیشابور که اکنون حوزهٔ علمیه است.
نوشتار اصلی: مدرسه‌های نیشابور

نیشابور را کهن‌ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران می‌دانند.[۱۷۷] تقی‌الدین مقریزی در «الخُطَط» می‌نویسد: «مدرسه‌هایی که در سرزمین‌های اسلامی برپا شده‌اند، به هنگام صحابه و تابعین این چنین شناخته نشده بودند، این‌ها نوبنیادند و چهارصد سال پس از هجرت ساخته شدند. نخستین کسانی که در سرزمین اسلامی بدین کار همت گماشتند، مردم نیشابور بودند؛ مدرسهٔ بیقهیه را آنجا بنیان نهادند.»[۱۷۸] مهاجرت‌های دانشمندان از سراسر جهان اسلام در سده‌های میانه به نیشابور، سبب شد که مدرسه‌های آن «کانون گسترش ایده‌ها» و «قطب علمی دنیای اسلامی» شود.[۱۷۹] پیش از ساخت نظامیه در نیشابور، مدرسه‌هایی در آن برپا بوده است:[۱۸۰]

در پی بررسی‌ها بر من روشن شد که «نظامیه» و «مدرسهٔ ابوحنیفه» هرگز نخستین مدرسه‌های اسلامی نبوده‌اند. مدت‌ها پیش از ساخت آن‌ها در ماوراءالنهر و خراسان مدرسه‌هایی ساخته شده بود... چیزی که باید با گونه‌ای از شگفتی بدان برخورد کرد، آن است که تاریخ‌نگاران بزرگ عراق با وجود پیوستگی‌های علمی بغداد با ماوراءالنهر و خراسان، ذکری از مدرسه‌های شرق اسلامی به میان نیاورده‌اند... در این منطقه‌ها، مدرسه‌های مستقل بسیاری بودند که در دهه‌های آغازین سدهٔ چهارم هجری بنیان‌گذاری شدند. به سخن دیگر، این مدرسه‌ها همگی بیش از یک سده و نیم ورای ساخت نظامیهٔ بغداد، برپا شده بودند.

«
»
ناجی معروف در «مدرسه‌های علمیه پیش از نظامیه»

کتابخانه‌ها[ویرایش]

سالن کتابخانه‌ای در رباط عباسی نیشابور.
کتابخانه‌های برجستهٔ نیشابور
ساخت نام گونه وابستگی شمار موارد
۱۹۵۹ علی شریعتی همگانی (درجه ۳) نهاد کتابخانه‌ها
۱۹۶۲ عمر خیام همگانی (درجه ۹) نهاد کتابخانه‌ها [۱۸۶]
۱۹۸۵ امام خمینی همگانی مسجد جامع نیشابور
۱۹۹۳ نظیری همگانی (درجه ۷) نهاد کتابخانه‌ها ۱۸٬۶۴۷[۱۸۷]
۱۹۹۳ مرتضی مطهری زندان (درجه ۸) سازمان زندان‌ها ۶٬۹۹۰[۱۸۸][۱۸۹]
۱۹۹۵ غدیر همگانی (درجه ۵) نهاد کتابخانه‌ها ۲۵٬۰۰۰[۱۸۸][۱۹۰]
۲۰۰۰ مرکزی دانشگاه نیشابور دانشگاهی دانشگاه نیشابور ۷٬۷۱۵[۱۹۱]
۲۰۰۰ وکیلی همگانی (درجه ۵) نهاد کتابخانه‌ها ۲۴٬۰۰۰[۱۸۶]
۲۰۰۰ ریاضیات ویژه خانه ریاضیات نیشابور ۴٬۸۰۰[۱۹۲]
۲۰۰۵ مرجان دوستی دانشگاهی دانشگاه آزاد نیشابور [۱۹۳]
گلشن حوزوی مدرسه گلشن ۱۰٬۰۰۰[۱۹۴]

کتابخانه‌های نیشابور، وابستگی به مدرسه‌ها، مسجدها، نهادها یا افراد برجسته داشته‌اند یا دارند. در تاریخ یمینی آمده که خلف بن احمد از دانشمندان ایران خواست که همهٔ کتاب‌ها و نسخه‌ها دربارهٔ علوم قرآنی (به‌ویژه تفسیر) را جمع‌آوری و دسته‌بندی کنند. او ۲۰ هزار دینار برای این کار که مقدمهٔ تأسیس «کتابخانهٔ صابونی» در نیشابور بوده، هزینه کرد. همهٔ این کتاب‌ها در کتابخانه صابونی نگهداری می‌شد. در شرح حال بسیاری از دانشمندان علوم قرآنی ذکر شده‌است که از کتاب‌های این کتابخانه بهره‌مند شده‌اند. ابونصر محمد عتبی سپس یادآور می‌شود که پس از واقعهٔ غزان در نیشابور و ویرانی مدرسه‌ها و مسجدها، تفسیر معروفی را که با تلاش خلف بن احمد فراهم آمده بود و در این کتابخانه نگهداری می‌شد، از آنجا خارج گردید و در اصفهان به کتابخانهٔ خجندیان انتقال یافت.[۱۹۵]

دیگر کتابخانه‌های تاریخی نیشابور شامل «کتابخانهٔ شجری»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ سعدیه»، «کتابخانهٔ أبی سعید»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ بیهقیه»، «کتابخانهٔ مدرسهٔ شافعی‌ها» و هشت کتابخانهٔ دیگر بوده است.[۱۹۶] کتابخانه‌های دانشگاهی در نیشابور دربرگیرندهٔ «کتابخانهٔ مرجان دوستی» وابستهٔ دانشگاه آزاد نیشابور[۱۹۷] و «کتابخانهٔ دانشگاه نیشابور» است. «کتابخانهٔ دکتر علی شریعتی» کهن‌ترین کتابخانهٔ همگانی نیشابور است که دگرگون‌یافتهٔ کتابخانهٔ ویژهٔ آموزش و پرورش (تأسیس ۱۹۵۹) است.[۱۹۸]

در سال ۱۳۹۴ نیشابور پس از اهواز به عنوان دومین پایتخت کتاب ایران برگزیده شد.[۱۹۹][۲۰۰]
نیشابور نیازمند ۳۳۰ هزار متر مربع فضای کتابخانه‌ای است، اما تنها ۳ هزار و ۱۴۰ مترمربع فضا دارد.[۲۰۱]
از سال ۲۰۱۱ طرح ساخت «کتابخانهٔ مرکزی نیشابور» آغاز شده است.[۲۰۲][۲۰۳][۲۰۴]

ورزش[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
بازیکنی جوان در یک باشگاه بیلیارد در نیشابور.

فوتبال محبوب‌ترین ورزش در نیشابور است و باشگاه کیان یک شاخه در این شهر دارد.[۲۰۵] کشتی و کشتی با چوخه،[۲۰۶] کوهنوردی و سنگ‌نوردی،[۲۰۷] والیبال، دوچرخه‌سواری، بیلیارد، بدن‌سازی، شطرنج و پاراگلایدر از سرگرمی‌های ورزشی محبوب در نیشابور است. همچنین ورزش زورخانه‌ای ریشه‌ای کهن در این شهر دارد و یعقوبعلی شورورزی، نامدارترین ورزشکار نیشابوری در این رشته بوده است.[۲۰۸]

مراکز برجستهٔ ورزشی در نیشابور:

بهداشت[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

پرستاران اتاق عمل در بیمارستان حکیم نیشابور؛ آذرماه ۱۳۹۰.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
پلی‌کلینیک تخصصی سازمان تأمین اجتماعی نیشابور.

«مهدی ملک‌افضلی» نخستین پزشک نوآموختهٔ ایرانی بود که پزشکی نوین را در نیشابور پایه‌گذاری کرد. وی در سال ۱۹۰۸ به ریاست بهداری نیشابور (صحیّه) از سوی والی وقت خراسان –حسین قزوینی– منصوب گشت و در ۱۹۳۶ مدیر عامل بیمارستان شیر و خورشید شد.[۲۱۲]

نیشابور دارای ۱۱ مرکز اورژانس ۱۱۵ است. این شهر دو بیمارستان دولتی به نام‌های «حکیم» و «۲۲ بهمن» (از تجمیع بیمارستان‌های «عطار» و «امدادی» در سال ۱۹۸۰)[۲۱۳][۲۱۴][۲۱۵] و یک بیمارستان خصوصی به نام «قمر بنی‌هاشم» دارد.[۲۱۶] «بیمارستان حکیم» نیز در سال ۲۰۰۱ با گنجایش ۱۷۲ تخت افتتاح شد.[۲۱۷] بیمارستان‌های نیشابور جمعاً ۳۵۰ تخت درمانی دارند و این شهر به ۴۵۰ تخت دیگر (به گفتهٔ قاضی‌زادهٔ هاشمی: ۹۵۰ تخت دیگر) نیاز دارد.[۲۱۸][۲۱۹]

در تابستان، سالک و در زمستان، آنفلوآنزا در نیشابور گسترش می‌یابد، یا احتمال گسترش آن بالا می‌رود. در مهٔ ۲۰۱۶، تعداد ۱۶۹ نفر مشکوک به بیماری سالک در این شهر شناسایی شدند.[۲۲۰] در دسامبر ۲۰۱۵ برای پیشگیری از گسترش بیماری آنفلوانزا، همهٔ آموزشگاه‌های نیشابور بسته شدند؛[۲۲۱] یک پرستار نیز که خود به هنگام احیای بیمار به آنفلوانزای N1H1 دچار شد، درگذشت.[۲۲۲] سرطان معده نیز در این شهر سلامت مردم را تهدید می‌کند و نیشابور پیشتاز این بیماری پس از اردبیل است.[۲۲۳]

دانشکده علوم پزشکی نیشابور در سال ۲۰۰۹ گشایش یافت. این دانشکده در سال ۲۰۱۵ حدود ۶۰۰ نفر دانشجو در ۸ رشتهٔ مختلف داشته است.[۲۲۴] به گفتهٔ حسین صادقی سلامت‌بانی نیشابور در درمان بیماری‌های قلبی پیشرفت خوبی داشته و شهروندان می‌توانند اکثر بیماری‌های قلبی را در همین شهر درمان کنند.[۲۲۵]

ترابری[ویرایش]

برون‌شهری[ویرایش]

نوشتار اصلی: ترابری در نیشابور

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

اتوبوسی مسافربری در بزرگراه ۴۴ شرق ایران که از داخل نیشابور می‌گذرد.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
قطاری در ایستگاه راه‌آهن نیشابور، آذرماه ۱۳۸۸.

نیشابور در مسیر ترابری مشهدتهران جای گرفته و همین امر در رشد ترابری و شمار گذرهایش تأثیرگذار بوده است.[۲۲۶] بزرگراه ۴۴ شرق ایران از داخل این شهر می‌گذرد و مسافت نیشابور از طریق این جادهٔ بزرگراهی تا مشهد ۱۰۶ کیلومتر و تا تهران ۷۳۰ کیلومتر است. باجگیران با فاصلهٔ ۲۲۱ کیلومتر، نزدیک‌ترین گذرگاه مرزی و عشق‌آباد با فاصلهٔ ۲۵۵ کیلومتر، نزدیکترین پایتخت به نیشابور است.[۳۰]

یک پایانهٔ مرکزی برون‌شهری در نیشابور فعال است[۲۲۷][۲۲۸] و یک پایانهٔ روستایی نیز در این شهر فعالت می‌کند.[۲۲۹] حداقل ۱۵۰ تاکسی کرایه‌ای در مسیرهای برون‌شهری نیشابور فعال‌اند.[۲۳۰]

۴۰ درصد کشته‌ها و مجروحان تصادفات در نیشابور، راکبان و ترک‌نشینان موتورسیکلت‌ها و ۵۰ درصد نیز عابران پیاده هستند. بیشترین آمار تخلفات موتورسیکلت‌ها هم در بخش مرکزی شهر است.[۲۳۱]

درون‌شهری[ویرایش]

نسبت درصدی مناسب‌­ترین ترکیب ترابری پایدار برای نیشابور
برپایهٔ تحلیل پایگانی
وسیله/گونه درصد
پیاده‌روی
  
۳۳٫۸٪
دوچرخه
  
۲۲٪
اتوبوس و مینی‌بوس
  
۱۴٫۵٪
تاکسی
  
۱۲٫۵٪
خودروی شخصی
  
۹٫۶٪
موتورسیکلت
  
۷٫۷٪

طولانی‌ترین خیابان نیشابور، «خیابان امام خمینی» (خیابان مرکزی شهر) به طول ۳٫۷ کیلومتر و طولانی‌ترین بلوار، «بلوار طالقانی» به طول ۶٫۵ کیلومتر است.[۲۳۲] این شهر ۱۰ میدان دارد که میدان خیام (ساختهٔ ۱۹۴۰) از برجسته‌ترین آن‌هاست. «میدان ایران» میدان مرکزی شهر است که پیش از انقلاب اسلامی «میدان شهناز» و سپس «میدان امام خمینی» نامیده شده است. سامانهٔ هوشمندسازی تقاطع‌های نیشابور در فروردین ۱۳۹۴ راه‌اندازی شد.[۲۳۳]

نیشابور در زمینهٔ پیاده‌روی با محدودیت‌هایی روبه‌روست[۲۳۴] و در ترکیب ترابری درون‌شهری آن، سهم خودروی شخصی و موتورسیکلت بیش از ۶۰ درصد و سهم پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری بسیار ناچیز است؛ در حالی که مناسب‌­ترین ترکیب ترابری برای نیشابور شامل ۳۳٫۸٪ پیاده‌روی، ۲۲٪ دوچرخه‌­سواری، ۱۴٫۵٪ اتوبوس و مینی‌­بوس، ۱۲٫۵٪ تاکسی، ۹٫۶٪ اتومبیل شخصی و ۷٫۷٪ موتورسیکلت است.[۲۳۵]

راه‌آهن[ویرایش]

ایستگاه راه‌آهن نیشابور در ۱ مرداد ۱۳۳۵ افتتاح شد[۲۳۶] و از ایستگاه‌های مهم راه‌آهن خراسان به شمار می‌رود.[۲۳۷] در دی ماه ۱۳۸۸ تقاطع غیرهمسطح این ایستگاه افتتاح شد که شرکت رجا این طرح را «بزرگ‌ترین تقاطع غیرهمسطح راه و راه‌آهن در ایران» معرفی کرده‌است.[۲۳۸] روزانه حدود ۵ هزار نفر مسافر از ایستگاه راه‌آهن نیشابور جابه‌جا می‌شوند.[۲۳۹]

گردشگری[ویرایش]

نوشتار اصلی: گردشگری نیشابور
جای‌های بس‌بازدیدشدهٔ نیشابور در نوروز ۱۳۹۵
مکان شمار
قدمگاه ۷۱۸٬۰۰۰
امامزاده محروق ۳۵۰٬۰۰۰
شادیاخ ۱۵۰٬۰۰۰
کاروانسرای شاه‌عباسی ۸۰٬۰۰۰
آرامگاه خیام ۳۳٬۰۰۰
آرامگاه عطار نیشابوری ۲۹٬۰۰۰

میانگین اقامت گردشگران در نیشابور، بسیار کم است و تأثیر برجسته‌ای بر توسعهٔ صنعت گردشگری این شهر نمی‌گذارند.[۲۴۰] با اینکه سالانه بیش از هشت میلیون نفر از نیشابور می‌گذرند، اما صنعت گردشگری این شهر ناتوان است.[۲۴۱] به گردشگری نیشابور به‌عنوان کامل‌کنندهٔ گردشگری مذهبی مشهد (زیارتی) نگریسته می‌شود.[۲۴۲] به ازای ورود گردشگران داخلی به نیشابور در سال ۱۳۹۰، تولید این شهر ۹۰۸۳ میلیارد ریال و اشتغال آن ۱۷۳۱ نفر (برابر ۱٫۱۴ درصد کل اشتغال شهر) افزایش یافته است.[۲۴۳]

در نوروز ۱۳۹۵، یک و نیم میلیون نفر از نیشابور بازدید کردند که قدمگاه، امامزاده محروق، شادیاخ، کاروانسرای شاه‌عباسی، آرامگاه خیام و آرامگاه عطار از جای‌های بس‌بازدیدشده بودند.[۲۴۴] در بهار و تابستان، پدیده‌های طبیعی در دیزباد، خرو، بار، دررود، گرینه و بوژان بسیار بازدید می‌شود.[۲۴۵] به‌سبب نزدیکی این شهر به مشهد، گروهی از گردشگران مذهبی از نیشابور نیز بازدید می‌کنند. سالانه حدود ۲۰۰ هزار گردشگر غیرایرانی از نیشابور بازدید می‌کنند که بیشترین آنان از کشورهای عربی‌اند (به‌ویژه زائران شیعه).[۲۴۶]

نیشابور در نوروز ۱۳۹۵ «شهر نمونهٔ گردشگری» خوانده شد[۲۴۷] و دارای طرح جامع گردشگری است؛[۲۴۸] ولی امکانات گردشگری این شهر متناسب با جایگاه تاریخی آن نیست.[۲۴۹] نیشابور همچنین از مقاصد میهمانان رسمی خارجی است؛ به طوری که ابوعبدالله غلام در ۱۱ آوریل ۲۰۱۰،[۲۵۰] نورمحمد جدمانی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۵،[۲۵۱] ریچارد بولیت در ۲۷ آوریل ۲۰۱۶[۲۵۲] و لورنزو ویلورسی در ۱۲ مهٔ ۲۰۱۶ از این شهر بازدید کردند.[۲۵۳]

صنعت[ویرایش]

کارگری در کارخانهٔ «ایران شرق».

کارخانه‌هایی در حوزه‌های لبنیات، بافندگی، لوازم خانگی، خودروسازی، مصالح ساختمانی و صنایع غذایی در نیشابور فعال است:[۲۵۴]

  • «ایران شرق»: (تأسیس ۱۹۷۷ – کهن‌ترین کارخانهٔ پابرجای نیشابور) سازندهٔ وسایل گازسوز خانگی که روزانه ۳۰۰۰ دستگاه می‌سازد.[۲۵۵][۲۵۶]
  • فولاد خراسان: (تأسیس ۱۹۸۹) یکی از ۳ شرکت بزرگ تولیدکنندهٔ فولاد در ایران.[۲۵۷]
  • «اگزوزخودرو خراسان»: (تأسیس ۱۹۹۴) تولید سیستم‌های اگزوز برای صنایع خودورسازی.[۲۵۸]
  • ایران خودرو خراسان: (تأسیس ۲۰۰۰) سازندهٔ خودرو.[۲۵۹]
  • نخریسی و نساجی خسروی خراسان: (تأسیس ۱۹۳۵ – انتقال به نیشابور در ۲۰۰۷).[۲۶۰]

سیاست[ویرایش]

فرمانداری نیشابور یکی از فرمانداری‌های ویژه در ایران است و معاونت استانداری خراسان رضوی شمرده می‌شود. مقامِ فرمانداری نیشابور، بالاترین مقام اجرایی در این شهر است.[۲۶۱]

حدود ۵۰ سازمان مردم‌نهاد در نیشابور فعال است.[۲۶۲]
نیشابور یکی از ۱۰ شهر استان خراسان رضوی است که طرح بهسازی و نوسازی بافت فرسوده در آن‌ها تهیه شده[۲۶۳] و ۹۲۰ سکونتگاه غیررسمی در بافت فرسودهٔ آن وجود دارد.[۲۶۴]

شهرداری[ویرایش]

شهرداری نیشابور در سال ۱۳۱۰ جایگزین «دارالإمارة» شد و دارای ۲ اداره (سازمان آتش‌نشانی نیشابور و سازمان فضای سبز)[۲۶۵] و ۳ منطقهٔ شهری است.[۲۶۶] این نهاد دارای چهار معاونت «امور مالی-اداری»، «عمران»، «خدمات شهری» و «امور اجتماعی و محلات» است[۲۶۷] و بودجهٔ آن در سال ۱۳۹۴ بالغ بر ۱۳۴ میلیارد تومان بوده است.[۲۶۸]

برنامه‌ریزی ترابری در نیشابور هوشمند است.[۲۶۹]
شهرداری نیشابور در ۱۳۹۰ به‌عنوان «پاک‌ترین شهرداری استان» برگزیده شد.[۲۷۰]
«سید عباس حسینی» در ۱۱ خرداد ۱۳۹۵ محکوم شد و از سمت شهرداری نیشابور عزل گردید.[۲۷۱]

شورای شهر[ویرایش]

باغ ملی؛ ساختمان شورای اسلامی نیشابور.
دفتر مرکزی شورای اسلامی نیشابور در باغ ملی قرار گرفته است. این دفتر در ۲۴ دی ۱۳۸۴ به دست افراد ناشناس سوزانده شد.[۲۷۲]
شورای اسلامی نیشابور دارای ۸ کمیسیون «مشارکت‌های اقتصادی و گردشگری»، «امور مالی، برنامه و بودجه»، «بانوان»، «حمل و نقل و خدمات شهری»، «ورزش و جوانان»، «فرهنگی و اجتماعی»، «امور فنی و عمران شهری» و «حقوقی و املاک» است. دورهٔ چهارم این شورا، ۱۳ عضو اصلی و ۶ عضو علی‌البدل دارد.[۲۷۳]

امنیت[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

ساختمان دادگستری نیشابور.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
تأمین امنیت سوگواری محرم ۱۴۳۵ در نیشابور.

در سال ۱۳۱۶ دادگاه به شیوهٔ نوین در نیشابور بنیان‌گذاری شد و از سال ۱۳۸۷ مشاورهٔ قضایی تلفنی‌اش نیز راه‌اندازی گردید.[۲۷۴] دادگستری مرکزی نیشابور، دادگاه عمومی با ۷ شعبه دادگاه حقوقی و ۴ شعبه دادگاه جزایی دارد. دادسرای نیشابور نیز با ۳ شعبه بازپرسی و ۷ شعبه دادیاری فعالیت می‌کند.[۲۷۵]

رئیس دادگستری نیشابور، امنیت نیشابور را «مطلوب» خوانده[۲۷۶] و جایگاه امنیتی نیشابور از جانب ناجا نیز «بسیار خوب» توصیف شده است.[۲۷۷]

درگیری، دزدی و مواد مخدر، جرم‌های سه گانهٔ بزرگ در نیشابور بیان شده است. رئیس پلیس نیشابور دربارهٔ اجرای موسیقی همگانی گفته است: «اگر فرایند کسب مجوز، مراحل قانونی خود را بگذراند، پلیس هم تأمین امنیت آن را وظیفهٔ خود می‌داند؛ کنسرتی که مغایر با شئون اسلامی یا هنجارشکن باشد، اجازهٔ برگزاری آن داده نمی‌شود.»[۲۷۸]

مشکلات[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

ناهمسازی‌ها در نیشابور.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
چهرهٔ فقر در نیشابور.

نیشابور مشکلاتی در بخش‌هایی از حوزه‌های مدیریتی،[۲۷۹] بانکی و اعتباری،[۲۸۰] ترابری شهری،[۲۸۱] گردشگری،[۲۸۲] صنعتی و اقتصادی،[۲۸۳] کشاورزی، طبیعتی، منابع آبی،[۲۸۴][۲۸۵] بیابان‌زایی، بهداشت و درمان،[۲۸۶] امنیتی و اجتماعی، فرهنگی و آموزشی،[۲۸۷] مخابراتی و ارتباطی و مدیریت حوادث[۲۸۸] دارد یا داشته است.

در دهه‌های ۱۹۸۰، ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، چهار بار طرح جامع نیشابور با رویکرد افزایش جمعیت بازنگری شده؛ اما شهرداری نیشابور تنها ۴۰٪ آن را اجرایی کرده است.[۲۸۹]
۳۲ هکتار از زمین‌های جنوب نیشابور، آلودهٔ پسماندهاست.[۲۹۰]
فرماندار نیشابور خواستار این است که به این شهر مثل یک مرکز شهرستان نگاه نشود و فراتر از آن دانسته شود. به گفتهٔ وی، نیشابور می‌تواند پذیرای سرریز جمعیت مشهد باشد.[۲۹۱]
به دلیل عدم تخصیص بودجهٔ کافی برای شبکهٔ فاضلاب، نیشابور در سال‌های آینده حتماً دچار بحران زیست‌محیطی خواهد شد.[۲۸۵]
به جهت برداشت بی‌رویه از معادن و خام‌فروشی سنگ‌های قیمتی، فیروزه نیشابور به تاریخ پیوسته است.[۲۹۲]

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت[ویرایش]

نیشابور در ۷۷۰ کیلومتری شرق تهران و ۱۲۷ کیلومتری غرب مشهد واقع شده و مسیر بین‌المللی ریلی و جاده‌ای از این شهر عبور می‌کند. نیشابور همچنین از طریق جاده‌های محلی با شهرهای کاشمر، فیروزه، قوچان، کدکن، عشق‌آباد و تربت حیدریه ارتباط دارد.

نیشابور
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژ ف م آ م ژ ژ آ س اُ ن د
 
 
۲۷
 
۱۰
۳−
 
 
۱۶
 
۱۶
۱
 
 
۱۱
 
۲۲
۵
 
 
۱
 
۲۹
۱۰
 
 
۱
 
۳۳
۱۵
 
 
۱
 
۳۴
۱۸
 
 
۳
 
۳۲
۱۶
 
 
۲۶
 
۲۷
۱۲
 
 
۴۹
 
۲۱
۸
 
 
۵۲
 
۱۴
۲
 
 
۳۶
 
۹
۳−
 
 
۳۳
 
۷
۵−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر


زمین‌لرزه‌ها[ویرایش]

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

در طول تاریخ، زمین‌لرزه‌های ویرانگری در نیشابور رخ داده که بیشرشان ثبت نشده‌اند؛ ولی به طور میانگین، این شهر هر ۶۳ سال یک‌بار بر اثر زمین‌لرزه تا حد زیادی ویران شده و زمین‌لرزه‌های بزرگ‌سال‌های ۶۶۸ و ۷۰۸ هجری نیز نیشابور را به طور کامل با خاک یکسان کردند.[۲۹۳] به دلیل بالابودن میزان خطر زمین‌لرزه در این شهر، احداث اردوگاه‌های اسکان موقت مورد توجه قرار گرفته است.[۲۹۴]

آب و هوا[ویرایش]

آب و هوای نیشابور توسط دو عامل تعیین می‌شود:[۲۹۵][۲۹۶]

  • توده‌های مهم هوا (جریان‌های هوایی سیبری، مدیترانه‌ای، شمالی و غربی اقیانوس اطلس، موسمی اقیانوس هند و صحرایی عربستان) که شمال شرق کشور را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.
  • ارتفاع و جهت رشته کوه‌های بینالود و کوه سرخ که دشت نیشابور را احاطه کرده‌اند.

تابستان‌های خشک و گرم و زمستان‌های سرد و کوتاه از خصوصیات آب و هوایی نیشابور است. با توجه به اختلاف زیاد ارتفاع (حدود ۲۳۰۰ متر) بین دشت نیشابور و کوه‌های منطقه، شرایط خاص آب و هوایی در این شهر حاکم است.[۲۹۷]

رسانه‌ها[ویرایش]

ماهنامه‌ای با عنوان «سروش جوانان نیشابور» از سال ۱۳۴۰ در نیشابور چاپ می‌شد.[۲۹۸] روزنامهٔ «خراسان رضوی» (ضمیمهٔ روزنامهٔ خراسان) اخبار نیشابور را پوشش می‌دهد و گه‌گاه برای این شهر، شمارهٔ ویژه و جداگانه چاپ می‌نماید.

هفته‌نامهٔ صبح نیشابور از سال ۱۳۶۷ چاپ می‌شود که در سال‌های ابتدایی، نخستین نشریهٔ محلی استان خراسان لقب گرفت. «نشریهٔ شادیاخ» از سال ۱۳۷۹، هفته‌نامهٔ خیام‌نامه از سال ۱۳۸۴، «هفته‌نامهٔ نسیم نیشابور» از سال ۱۳۸۵، «هفته‌نامهٔ فر سیمرغ» از ۱۳۸۹، «نشریهٔ مهر نیشابور» از سال ۱۳۹۱ و «نشریهٔ آفتاب صبح نیشابور» از سال ۱۳۹۵ به نشریات نیشابور اضافه شدند.[۲۹۹][۳۰۰][۳۰۱][۳۰۲]

ارتباطات بین‌المللی[ویرایش]

خواهرخواندگان[ویرایش]

<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">

تولوز؛ از خواهرخواندگان نیشابور.
<div style="float: left; margin: 1px; width: خطای عبارت: نویسه نقطه‌گذاری شناخته نشده «�»px">
قونیه؛ از خواهرخواندگان نیشابور.

نیشابور با ۹ شهر پیمان خواهرخواندگی بسته است:

جستارهای وابسته[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد نیشابور اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار

پی‌نوشت[ویرایش]

  1. در بعضی گویش‌های فارسی:نیشاپور (بدون سکون در ی، کاربرد پ به‌جای ب)؛ در شعر، نِشابور نوشته و آوایش می‌شود. استاندارد پذیرفتهٔ آن در الفبای لاتین، Nishapur است و بهتر است که املاهای دیگر به‌کار نرود.

یادکرد منابع[ویرایش]

  1. DARYOUSH KARGAR. «دانشنامه ایرانیکا (برخط)»(انگلیسی)‎ (مقاله). ۲۰۰۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۲ مه ۲۰۱۱ میلادی. «Nišāpur, the city known also as Irānšahr (Moqaddasi, pp. 299-300; Ebn Faqih, p. 321)» 
  2. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  3. «فصل ۲ - جمعیت». در سالنامه آماری ۱۳۸۸ استانداری خراسان رضوی. مشهد: وزارت کشور. 
  4. «مرکز آمار ایران». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. 
  5. پیدا کردن x از معادلهٔ ‎P(n2)=P(n1)*(۱+x)^(n2-n1) ‏ که n۱ و n۲ شمارهٔ سال هستند. این کار برای سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ بنا به آمار سرشماری انجام شد. جمعیت سال ۱۳۷۵َ، ۱۶۹۱۴۱ بوده‌است.
  6. فریدون گرایلی. «فصل آخر». در نیشابور شهر فیروزه. چاپ اول. نیشابور. مشهد، ۱۳۷۵. 
  7. عباسعلی مدیح. «جلد اول صفحه‌های ۴۷». در نیشابور و استراتژی توسعه. ترجمهٔ نام مترجم. نیشابور، ۲۰۰۵. صفحه.  علی طاهری. «بخش اول». در درآمدی بر جغرافیا و تاریخ شهرستان نیشابور. ترجمهٔ جمال‌الدین شیرازیان. نیشابور: نشر شادیاخ، ۲۰۰۲. صفحه. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ عباسعلی مدیح. نیشابور و استراتژی توسعه (جلد اول)،. تهران. نیشابور. صفحهٔ ۶۵. 
  9. http://www.yjc.ir/fa/news/4787175/افزایش-وسعت-جغرافیایی-نیشابور
  10. مدیح، عباسعلی، نیشابور و استراتژی توسعه (جلد اول)، صفحهٔ ۱۰، به گزارش ادارهٔ کل هواشناسی، میانگین دمای روزانه در دورهٔ ۳۰ ساله
  11. «نیشابور نماد ایران و تاریخ و فرهنگ آن است». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. 
  12. http://www.bultannews.com/fa/news/151258/شهرهای-ایران-هر-کدام-چقدر-جمعیت-دارند
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ مارس ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در ۲ مارس ۲۰۱۶. 
  14. http://www.amar.khorasan.ir/
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «خبرگزاری مهر». 
  16. «نیشابور به شبکه بین شهری میراث فرهنگی و معنوی جهان ملحق شد». بازبینی‌شده در ژوئیه ۲۰۱۶. 
  17. «همه اعضای ICCN». بازبینی‌شده در جولای ۲۰۱۶. 
  18. «شهرهای عضو». بازبینی‌شده در جولای ۲۰۱۶. 
  19. «وبگاه شورای اسلامی شهر نیشابور، فهرست اعضای دوره چهارم». بازبینی‌شده در جولای ۲۰۱۶. 
  20. عمران گاراژیان. «چشم‌انداز خراسان و فرهنگ آن: خراسان از نظر سرزمینی»(فارسی)‎. انسان‌شناسی و فرهنگ، ۳۰ مهر ۱۳۸۹. 
  21. رجبعلی لباف خانیکی. «اثبات فرضیات مربوط به پایتخت فرهنگی ایران در دوره اسلامی». . پارسه. پایگاه خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۱ آبان ۱۳۸۳. 
  22. «Top 10 Cities of the Year ۱۰۰۰»(انگلیسی)‎. 
  23. Pop - History.pdf «CITY POPULATIONS THROUGH HISTORY». 
  24. عبدالحسین زرین کوب. «دوم». در تاریخ مردم ایران، قبل از اسلام. چاپ اول. تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۴. 
  25. الحاکم نیشابوری/ویرایش شفیعی کدکنی. ««ذکر فتح نیشابور بر دست صحابه و تابعین رضوان الله علیهم» و «روایة آخری»». در تاریخ نیشابور (الحاکم). تهران: چاپ آگه، ۱۳۸۸. 
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ Hammuda, Abdul Hamid, H. «فصل کتاب». در The History of Independent Islamic States:Tarikh Adduwal Al-Islamiyyah Al-Mustaqillah,. قاهره: دار الثقافة للنشر، ۲۰۱۰. p.۳۰–۴۰. 
  27. لسترنج، گای. «خراسان». در جغرافیای تاریخ سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمهٔ محمود عرفان. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷. 
  28. ریچارد بولیت. بازشناسی و جمعیت شناسی نیشابور قرون وسطایی. . ماهنامه یغما. ترجمهٔ علی انوری، ش. شماره ۸٫۹ (سال ۱۳۶۰ سال هشتم، آبان ۱۳۶۱): از ۵۱۲ تا ۵۲۰. 
  29. James W. Allan. Nishapur: metalwork of the early Islamic period. نیویورک: Metropolitan Museum of Art (New York, N.Y.)، ۱۹۸۲. ۱۳. شمارهٔ شابک. 
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ علی طاهری. «دوم». در نگاهی به تاریخ و جغرافیای نیشابور. چاپ دوم. نیشابور: ابرشهر، ۱۳۸۴. شابک ‎۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵. 
  31. علی طاهری. «فصل سوم. ترابری». در نگاهی به تاریخ و جغرافیای نیشابور. چاپ دوم. نیشابور: ابرشهر، ۱۳۸۴. شابک ‎۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵. 
  32. خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی میراث آریا. «داش‌خانه‌های نیشابور بررسی شدند»(فارسی)‎ (وبگاه). خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی میراث آریا، ۳۰ شهریور. 
  33. «۲۸ اردیبهشت. روز بزرگداشت حکیم عمر خیام».  «۲۵ فروردین. روزبزرگداشت عطارنیشابور». 
  34. «سفر خسرو سینایی به تاریخ نیشابور». گزارش. عصر ایران، ۱۲ آبان ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  35. فرنبغ دادگی. بندهش. ترجمهٔ گزارنده مهرداد بهار. تهران: انتشارات توس، 1390. ص172. 
  36. خسرو قلی‌زاده. فرهنگ اساطیر ایرانی، بر پایهٔ متون پهلوی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه، 1392. ص231. 
  37. یشت‌ها. ترجمهٔ تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود. تهران: انتشارات اساطیر، 1377. ج2، ص330. 
  38. پایتخت‌های ایران. ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374. ص327. 
  39. علی طاهری. درآمدی بر جغرافیا و تاریخ نیشابور. نیشابور: انتشارات ابرشهر، 1384. ص49. 
  40. فریدون جنیدی. زندگی و مهاجرت نژاد آریا. تهران: نشر بلخ، 1358. ص97. 
  41. سیدحسن مجتبوی. فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور. نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392. ص119. 
  42. اوستا؛ کهن‌ترین سرودها و متنهای ایرانی. ترجمهٔ گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. تهران: انتشارات مروارید، 1375. ج2، ص990. 
  43. پایتخت‌های ایران. ترجمهٔ به کوشش محمدیوسف کیانی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1374. ص327-328. 
  44. سیدحسن مجتبوی. فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور. نیشابور: دانشگاه آزاد اسلامی، 1392. ص119. 
  45. کارنامک ریوند نیشابور. «شهر ریوند کجاست؟». Karnamak-e Reyvand-e Neyshabur، 21،04،1394. ص2. 
  46. The city in the Islamic world, Volume 1. By Salma Khadra Jayyusi, Renata Holod, Attilio Petruccioli, André Raymond
  47. الحاکم نیشابوری/ویرایش شفیعی کدکنی. ««ذکر فتح نیشابور بر دست صحابه و تابعین رضوان الله علیهم» و «روایة آخری»». در تاریخ نیشابور (الحاکم). تهران: چاپ آگه، ۱۳۸۸. 
  48. الکامل فی التاریخ. ج. ۳. ۳۷. 
  49. ابن رسته. الأعلاق النفیسة. ترجمهٔ حسین قره چانلو. امیر کبیر، ۱۳۶۵. 
  50. معجم الأدبا، ۱۳ / ۷۳
  51. تاریخ سیستان، 1381: 225
  52. http://www.cgie.org.ir/fa/news/4131
  53. http://www.cgie.org.ir/fa/news/128582
  54. ؛ ابن راوندی در راحة الصدور.
  55. ساندرا ماکی. The Iranians: Persia, Islam, and the soul of a nation. بخش اشغال نیشابور. 
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ ۵۶٫۳ ۵۶٫۴ ۵۶٫۵ ۵۶٫۶ ۵۶٫۷ ۵۶٫۸ تاریخ جهانگشای. ج. ۲، تاریخ جهانگشای جوینی. به کوشش محمد قزوینی. ارغوان، ۱۳۶۷. 
  57. سیرت جلال‌الدین منکبرنی. به کوشش مجتبی مینوی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵. 
  58. سید انورالحق حقانی. Chingiz Khan: The Life and Legacy of an Empire Builder. Primus Books، ۲۰۱۰. ۱۱۵. 
  59. - تاریخ نیشابور، ثابتی، ص۲۱۱;
  60. تاریخ نیشابور، لاکهارت، مجله دانشکده ادبیات، ص ۳۴۸.
  61. سفرنامه کلاویخو، ترجمه فارسی، ص ۱۸۹ و ۱۹۰
  62. «سفرنامه کلاویخو»، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴. ص ۱۸۸–۱۹۱
  63. http://shamela.ws/browse.php/book-12009/page-340
  64. جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان صفحه = ۱۷۷. 
  65. Seibel، George. The Gazette Times. Jeff Precourt، ۱۱ دسامبر۱۹۱۱م. ۴. بازبینی‌شده در جولای ۲۰۱۶. 
  66. «همهٔ وکلای نیشابور در ۳۴ دوره پارلمان». خیام‌نامه، فروردین ۱۲, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  67. «همهٔ وکلای نیشابور در ۳۴ دوره پارلمان». خیام‌نامه، فروردین ۱۲, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  68. «نگاهی به ورود و حضور ارامنه در نیشابور: مهمانان ارمنی در نیشابور». خیام‌نامه، تیر ۱۰, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  69. «اولین دستگاه چاپ را چه کسی به نیشابور آورد؟». خیام‌نامه، دی ۲, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  70. «گفتگوباخانم دکترفهیمه بقراط نوه دکترمهدی بقراط». خیام‌نامه. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  71. ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ ۷۱٫۲ «The Metropolitan Museum’s Excavations at Nishapur»(انگلیسی)‎. موزه متروپولیتن نیویورک، اکتبر ۲۰۰۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  72. «نگاهی به ورود و حضور ارامنه در نیشابور: مهمانان ارمنی در نیشابور». خیام‌نامه، تیر ۱۰, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  73. «اولین دستگاه چاپ را چه کسی به نیشابور آورد؟». خیام‌نامه، دی ۲, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  74. «درگذشت "کمال الملک" نقاش معروف ایرانی در نیشابور (1319ش)». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۵/۵/۲۷. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  75. «ورود اولین اتوبوس به نیشابور». خیام‌نامه، دی ۵, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  76. http://www.irimo.ir/far/services/climate/802-اقلیم-استان-خراسان-رضوی.html?t=وضع-هوای
  77. علی طاهری. «فصل سوم. ترابری». در نگاهی به تاریخ و جغرافیای نیشابور. چاپ دوم. نیشابور: ابرشهر، ۱۳۸۴. شابک ‎۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵. 
  78. روزنامه اطلاعات (روزنامه اطلاعات)، ۱۴ فروردین ۱۳۴۲. 
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ «21. سفری به نیشابور و مشهد». وبگاه سید ابوالفضل برقعی قمی. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  80. «فریدون گرایلی». کلیدر. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  81. «حسین فریدون؛ از مرد مبارزه تا مرد مذاکره». دنیای اقتصاد، ۱۳۹۵/۰۲/۱۱. 
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «15th World Scout Jamboree (cancelled)»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ژوئن ۲۰۱۱).
  83. «حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در اجتماع مردم نیشابور: ما خواهان استقلال، آزادی و پیشرفت بر پایه هویت دینی هستیم». خبرگزاری ایسنا، ۱ تیر ۱۳۸۰. 
  84. «خراسان‌‏ به‌‏ رئیس‌جمهوری‌‏ دوروزه‌‏ سفر گزارش‌‏‎». همشهری (تهران: همشهری)، ش. ۲۴۳۱ (۱۳۸۰). 
  85. «لایحه تقسیم استان خراسان و چشم‌انداز آشوب و درگیری در این استان». رادیو فردا، ۲۶. مرداد. ۱۳۸۲. 
  86. «مردم این شهر، راهبرد گفت‌وگوهای مثبت را برگزیده‌اند». خبرگزاری ایسنا، ۱۲ مرداد ۱۳۸۱. 
  87. «سرانجام، علت فاجعه نیشابور سهل انگاری اعلام شد». خبرگزاری ایسنا، 5 اسفند 1382. 
  88. «صدها کشته و زخمی در انفجار قطار باری در نیشابور». همشهری (تهران: همشهری)، ش. ۳۳۱۳ (۱۳۸۲). 
  89. «زلزله 5.5 ریشتری نیشابور، تلفات جانی نداشت». همشهری آنلاین، 30 دی 1390. 
  90. «نیشابور می‌تواند قطب فرهنگی شود». سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، 1395/02/24. 
  91. «برگزاری مراسم اختتامیه «پایتخت کتاب ایران» و «روستاها و عشایر دوستدار کتاب»». کمیسیون ملی یونسکو در ایران، خرداد ۱۰, ۱۳۹۵. 
  92. «بیشترین آمار جان باختگان ایرانی حادثه منا از شهرستان نیشابور است.». فرمانداری نیشابور، ۱۳۹۴/۰۷/۱۵. 
  93. «10 سال انفصال از پست‌های دولتی؛ شهردار نیشابور عزل شد!». تابناک، ۱۴ خرداد ۱۳۹۵. 
  94. «تکمیل گام به گام پازل گردشگری در نیشابور، گفت و گو با مدیر پروژه هتل امیران». خیام‌نامه، بهمن ۱۵, ۱۳۹۴. 
  95. «کلنگ‌زنی نخستین هتل استاندارد در نیشابور همزمان با هفتهٔ دولت». خبرگزاری ایسنا، بهمن ۱۵, ۱۳۹۴. 
  96. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفةالاقالیم. ویرایش ج ۲. ۴۸۰. 
  97. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ۴۷۳. 
  98. ویلیام بوردهی. تحقیقی در آیین اسماعیلیه. ترجمهٔ زهرا سعیدی. مشهد: تابناک، ۱۳۶۴. 
  99. محمد بن زین العابدین. تاریخ جماعت اسمعیلیه:هدایت المومنین الطالبین.. ترجمهٔ هما خاقان زاده. تهران: اساطیر، ۱۳۶۲. 
  100. عبدالحسین زرین‌کوب. «فصل کتاب». در جستجو در تصوف ایران. امیرکبیر. 
  101. الحاکم نیشابوری. «ذیل آتشکده». در تاریخ نیشابور. شفیعی کدکنی. 
  102. Pandectae Medicinae " (Ibn Abí Osaibiah, Fontes Relationum de Class. Medicor. 11.1.)
  103. سیریل الگود. اسناد و مباحثی دربارهٔ کلیسای شرق. ، ص ۲۰. 
  104. از اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابی سعید
  105. «خیام، ایران، آسیا شروع سینما در نیشابور». خیام‌نامه، تیر ۲, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  106. ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ «نگاهی به ورود و حضور ارامنه در نیشابور: مهمانان ارمنی در نیشابور». خیام‌نامه، تیر ۱۰, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  107. «مسیحیت در ایران: جرم سیاسی ـ امنیتی». صدای آمریکا، ۰۳ تیر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  108. المسالک و الممالک ص۲۰۳
  109. http://www.ana.ir/news/23988
  110. http://www.farhang.gov.ir/fa/news/219570/فرشچیان-کابلی-و-تهرانی-شهروند-افتخاری-نیشابور-شدند
  111. «فرهنگ نیشابور در میان جنگ‌ها تحول یافت». خبرگزاری مهر، ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  112. «شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟». بولتن نیوز، ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. 
  113. «پرتال خراسان رضوی». استانداری خراسان رضوی. 
  114. «ریشه‌شناسی نام مکانهای ترکی در نیشابور». خیام‌نامه، خرداد ۲۴, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  115. «ریشه‌شناسی نام مکانهای ترکی در نیشابور». خیام‌نامه، خرداد ۲۴, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  116. علی طاهری. «نیشابور امروزین». در نگاهی به جغرافیا و تاریخ نیشابور. چاپ ۱۳۷۸. نیشابور: نشر ابرهشر، سال انتشار. صفحه. 
  117. فریدون گرایلی. «بخش آخر». در نیشابور شهر فیروزه. چاپ ۱۳۷۵. مشهد و نیشابور. 
  118. «نگاهی به ورود وحضور سمرقندی‌ها درنیشابور سمرقندی‌ها، مهمانانی که در نیشابور ماندگار شدند». خیام‌نامه، تیر ۲۴, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  119. Fischer، Michael M. J.. Iran: From Religious Dispute to Revolution. ویسکانسین: Univ of Wisconsin Press. ۲۶۸. 
  120. «نیشابور به شبکه بین شهری میراث فرهنگی و معنوی جهان الحاق شد.»(فارسی)‎. وب‌گاه. روزنامه قدس، بهمن ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۱. «دکتر سعیدآبادی» 
  121. «پیوستن نیشابور به شبکه بین شهری میراث فرهنگی و معنوی جهان»(فارسی)‎. روزنامه کیهان. 
  122. «نیشابور از سوی یونسکو، پایتخت علوم زمین ایران نامیده شده‌است». 
  123. «همایش نیشابور از برنامه‌های مؤثر یونسکو است.»(فارس)‎. تیر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مهٔ ۲۰۱۱. 
  124. «یونسکو در نیشابور همایش بر پا می‌کند تاریخ = ۶ تیر ۱۳۸۹». خبرگزاری مهر. 
  125. سفرنامه ابن بطوطه ترجمه محمدعلی موحد، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ص ۳۹۷
  126. بارانی، محمدرضا. «معرفی و نقد سفرنامه ابن فضلان». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۱۳۸۸/۸/۲۸. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  127. «سفرنامه کلاویخو»، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴. ص ۱۸۸–۱۹۱
  128. «بخش ۴ - عزم نیشابور و کسوف». گنجور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  129. «صفیر سیمرغ در نیشابور». فرهنگ ندوشن. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  130. «نیشابور به روایت سیاح فرانسوی». دنیای اقتصاد. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  131. ادوارد ییت، سر چارلز. سفرنامه خراسان و سیستان. ترجمهٔ قدرت‌الله روشنی زعفرانلو، مهرداد رهبری. تهران: یزدان، ۱۳۶۵. 
  132. «اهدای سیمرغ فیروزه نیشابور به شهرام ناظری». ایسنا. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  133. «موافقت خاتمی با ارتقای جایگاه نیشابور در استان خراسان رضوی». خبرگزاری فارس، ۸۳/۰۹/۰۳. 
  134. «زخمه بر ایام نابگاه». شرق. 
  135. «من تاریخ، فرهنگ و هنر ایران را به پیش از اسلام و پس از اسلام تقسیم نمی‌کنم». بنیاد نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  136. «شهری در میانِ ابرهای اسطوره». مهرنامه. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  137. بارتلد، واسیلی. فرهنگ و تمدن اسلامی. تهران: امیرکبیر. ۱۲۰. 
  138. «قیام نیشابور برای برگزاری سالروز ورود امام (ع)». ایسنا، ۸ تیر ۱۳۹۵. 
  139. «سالروز ورود امام رضا (ع) به نیشابور در تقویم ملی ثبت می‌شود»(فارسی)‎. خبرگزرای تسنیم، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۵. 
  140. «غدیر خم نیشابور را دریابید». روزنامه خراسان؛ شماره: ۱۹۳۳۰، ۲۷ مرداد ۱۳۹۵. 
  141. «چرا نیشابور شایسته انتخاب پایتخت کتاب ایران است». ۲۷ بهمن ۱۳۹۳. 
  142. ۱۴۲٫۰ ۱۴۲٫۱ «سرود ویژه نیشابور هم‌زمان با روز ملی عطار رونمایی می‌شود»(فارسی)‎. روزنامه خراسان رضوی، ۲۵ فروردین ۱۳۹۰. شماره انتشار ۱۷۸۱۰. 
  143. «سهمایش ملی بزرگداشت مقام «فضل بن شاذان» در نیشابور برگزار شد»(فارسی)‎. خبرگزرای مهر، ۲۶ آذر ۱۳۹۴. 
  144. «دفتر حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس در نیشابور افتتاح شد»(فارسی)‎. خبرگزاری تسنیم. 
  145. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ۴۳۵. 
  146. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ۴۸۰. 
  147. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ۴۷۰. 
  148. مقدسی. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ۴۸۰. 
  149. «آداب و رسوم و فرهنگ مردم روستاهای نیشابور». روزنامه اطلاعات، ۶ آبان ۱۳۸۸. 
  150. فریدون گرایلی. نیشابور شهر قلمدان‌های مرصع. خاوران، ۱۳۷۶. ۲۵. 
  151. «چوله‌قزک، عروسک باران کودکان نیشابورر». روزنه، ۰۱ تیر ۱۳۹۳. 
  152. «سرود ویژه نیشابور ساخته شد»(فارسی)‎. روزنامه کیهان. بازبینی‌شده در ۱ اردیبهشت ۱۳۹۰. 
  153. Encyclopædia Britannica. «سفال نیشابور از دانشنامه بریتانیکا»(انگلیسی)‎. 
  154. فضل‌الله حشمتی رضوی. «فصل کتاب». در فرش ایران. ترجمهٔ نام مترجم. چاپ چاپ سوم ۱۳۸۰. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی. ص. 
  155. «ایران تنسج أکبر سجادة عالمیا لمسجد الشیخ زاید بأبو ظبی». «إن هذه السجادة قام علی حیاکتها ألف ومئتی عامل تم اختیارهم من قری نیسابور وجری العمل فیها ۱۸ شهرا.» 
  156. «جامع السلطان قابوس الأکبر». «قامت حیاکةالسجادة فی نیشابور (الواقعة شرق ولایة خراسان فی إیران) علی ید ۶۰۰ امرأة محترفة تحت إشراف خبراء فی تصمیم ونسج السجاد.» 
  157. رونمایی از سومین فرش بزرگ جهان/عکس
  158. ۱۵۸٫۰ ۱۵۸٫۱ «مرمت آرامگاه رودکی توسط هنرمندان نیشابوری»(ٰفارسی)‎. یکشنبه ۱۴ مهر ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸۸/۰۵/۱۷. بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱ میلادی. «مرمت آرامگاه رودکی توسط هنرمندان نیشابوری» 
  159. ۱۵۹٫۰ ۱۵۹٫۱ «آرامگاه رودکی در تاجیکستان»(فارسی)‎. ۸۸/۰۵/۱۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸۸/۰۵/۱۷. بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱ میلادی. «آرامگاه رودکی در تاجیکستان به‌شدت محافظت می‌شود» 
  160. ۱۶۰٫۰ ۱۶۰٫۱ -a۰۱۸۷۴۲۷۵۹۹ «Iranian team helps restore Rudaki tomb»(انگلیسی)‎. بایگانی‌شده از -a۰۱۸۷۴۲۷۵۹۹ نسخهٔ اصلی در ۸۸/۰۵/۱۷. بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۱۱ میلادی. «Iranian team helps restore Rudaki tomb» 
  161. Paul Wheatley. «فصل کتاب». در The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh through the Tenth Centuries. ۱۷۸. شمارهٔ شابک. 
  162. «1200 طلبه نیشابوری در حوزه‌های علمیه نیشابور، قم و مشهد تحصیل می‌کنند». تبیان. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  163. «63 هزار دانش‌آموز نیشابوری راهی مدرسه می‌شوند». خبرگزاری مهر، ۹۴/۰۶/۳۰. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  164. «نیشابور با 25 هزار دانشجو قطب دانشگاهی خراسان رضوی است». خبرگزاری مهر، ۶ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  165. «امکان رصد حرفه‌ای نجوم در مجتمع فرهنگی شهید رجایی باغرود نیشابور». وبگاه روزنه، ۱۲ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  166. «موزه نجوم نیشابور نوروز آماده است». CHN، ۱۳۸۴/۱۲/۲۶. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  167. «گزارش مراسم افتتاحیه مرکز اخترشناسی نیشابور». انجمن نجوم آماتوری ایران، ۲۵ آبان ۱۳۸۸. 
  168. «دربارهٔ دانشگاه». دانشگاه آزاد نیشابور. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  169. «تحصیل بیش از 6 هزار دانشجو در دانشگاه آزاد نیشابور». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  170. . دانشگاه پیام نور واحد نیشابور. http://www.neishaboorpnu.ir/AboutUs.aspx. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  171. . خبرگزاری فارس. http://www.farsnews.com/printable.php?nn=13901209000394. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  172. . دانشکده فنی و حرفه‌ای نیشابور. http://ntc.tvu.ac.ir/fa/content/id/id=421988. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  173. . دانشکده علوم پزشکی نیشابور. http://www.nums.ac.ir/معرفی-دانشکده.html. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  174. . دانشگاه نیشابور. http://www.neyshabur.ac.ir/. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  175. . مؤسسه آموزش عالی سبحان نیشابور. http://sobhan.ac.ir/fa/پیشینه-و-موقعیت-موسسه/. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  176. . مؤسسه آموزش عالی ثامن. http://samen.ac.ir/معرفی-مؤسسه/تاریخچه. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  177. عبدالحمید مولوی. نیشابور، مرکز خراسان، قدیم‌ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران. . نشریه دانشکده علوم معقول و منقول مشهد (فصلنامه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد. فصلنامه مطالعات اسلامی)، ش. ۱ (اسفند ۱۳۴۷): ص ۱۸۲–۲۲۶. 
  178. مقریزی, تقی‌الدین. الخطط (المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار). ج. 4. بیروت: دار الکتب العلمیة, 1997. 192. بازبینی‌شده در 17 اوت 2016. «والمدارس مما حدث فی الإسلام ولم تکن تعرف فی زمن الصحابة ولا التابعین وإنما حدث عملها بعد الأربعمائة من سنی الهجرة، وأول من حفظ عنه أنه بنی مدرسة فی الإسلام أهل نیسابور،» 
  179. مقدمهٔ «مدارس علمیه قبل از نظامیه». ناجی معروف.
  180. مقدمهٔ «مدارس علمیه قبل از نظامیه». ناجی معروف.
  181. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر»(فارسی)‎. 
  182. محمد حسن العمادی. نظامیة نیسابور. . مجلة مرکز الوثائق والدراسات الإنسانیة (الدوحة) ۱۵، ش. شماره (تاریخ): ۱۰۸--۵۵. 
  183. ۱۸۳٫۰ ۱۸۳٫۱ «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  184. «موزه اسناد آموزش و پرورش نیشابور روز ملی خیام افتتاح می‌شود». خبرگزاری تسنیم، ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در مرداد۱۳۹۵. 
  185. «گفتگوباخانم دکترفهیمه بقراط نوه دکترمهدی بقراط». خیام‌نامه. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  186. ۱۸۶٫۰ ۱۸۶٫۱ «کتابخانه وکیلی، نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  187. «کتابخانه نظیری، نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  188. ۱۸۸٫۰ ۱۸۸٫۱ «اداره کتابخانه‌های خراسان رضوی». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  189. «اداره کل زندان‌های خراسان». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  190. «کتابخانه غدیر، نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  191. «کتابخانه مرکزی، دانشگاه نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  192. «خانه ریاضیات نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  193. «کتابخانه مرجان دوستی». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  194. «حوزه علمیه خراسان». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  195. ترجمة تاریخ الیمینی ص ۲۵۳
  196. رکن الدین همایون فرخ. «فصل ج ۲». در تاریخچه کتاب و کتابخانه درایران. چاپ ۱۹۶۸ م. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ۱۹۶۸. ص ۲۸. 
  197. «کتابخانه، دانشگاه آزاد نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  198. «کتابخانه عمومی دکتر شریعتی نیشابور». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  199. «نیشابور دومین پایتخت کتاب ایران شد». خبرگزاری مهر، ۱۷ اسفند ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  200. «صالحی: نیشابور شهری شناسنامه‌دار است/ کتابخانه شریعتی با یک میلیون مراجعه‌کننده؛ افتخار پایتخت کتاب ایران». خبرگزاری کتاب ایران، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  201. «نقش کتابخانه‌های عمومی شهرستان نیشابور در افزایش سواد اطلاعاتی شهروندان». خبرگزاری شبستان، ۱۳۹۰/۶/۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  202. «ساخت کتابخانه مرکزی نیشابور آغاز می‌شود». روزنه، ۱۱ مهر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  203. «تاکید وزیر بر ساخت کتابخانه مرکزی نیشابور». خیام‌نامه، مرداد ۱۳, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  204. «ساخت کتابخانه مرکزی در شهرستان جزو اولویت‌ها است». استانداری خراسان رضوی، ۱۳۹۴/۱۲/۱۹. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  205. «وبسایت رسمی باشگاه فرهنگی-ورزشی کیان نیشابور». 
  206. «کشتی با چوخه حاجی‌آباد». 
  207. «پورتال جامع هیئت کوهنوردی و صعودهای ورزشی شهرستان نیشابور». 
  208. تهرانچی، محمد. پیشینه ورزش نیشابور سیری در ورزش زورخانه‌ای و کشتی پهلوانی. مشهد: همسایه آفتاب، ۱۳۹۴. مقدمه. 
  209. «معرفی اردوگاه». مجتمع فرهنگی، اردویی کشوری شهید رجایی نیشابور. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  210. «به صدا و سیمای خراسان رضوی». 
  211. «خانه قهرمانان نیشابور تأسیس شد». 
  212. «گفتگوباخانم دکترفهیمه بقراط نوه دکترمهدی بقراط». خیام‌نامه. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  213. «معرفی بیمارستان 22 بهمن». دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  214. «تجهیز بیمارستان‌های نیشابور به دستگاه‌های امحای زباله». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  215. «افتتاح توسعه بخش‌های بیمارستان ۲۲ بهمن نیشابور». خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  216. «درب ورودی بیمارستان عطار نیشابور». خیام‌نامه. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  217. «معرفی بیمارستان». دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  218. «۸۶ درصد جمعیت نیشابور تحت پوشش پزشک خانواده هستند». خبرگزاری تسنیم، ۱۰ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  219. «باید 950 تخت جدید بیمارستانی در نیشابور اضافه شود». خبرگزاری آریا. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  220. «شناسایی 169 نفر مشکوک به بیماری سالک در نیشابور». خبرگزاری آریا. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  221. «شیوع آنفولانزا مدارس نیشابور را تعطیل کرد». خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  222. «آنفلوانزا در نیشابور؛ تلاش برای مهار N1H۱». قدس‌آنلاین. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  223. «نیشابور در امر درمان بیماری‌های قلبی پیشرفت خوبی داشته است.». بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  224. «معرفی دانشکده». دانشکده علوم پزشکی نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  225. «همزمان با تشکیل اولین همایش پویش ملی مبارزه با سرطان در نیشابور صورت گرفت:». عطارنیوز. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  226. «مراسم تودیع و معارفه رئیس اداره راه و شهرسازی نیشابور برگزار شد». ادارهٔ حمل و نقل و پایانه‌های خراسان رضوی، ۱۳۹۵/۰۴/۲۲. 
  227. «شورای شهر؛ سناریوی نخ نمای سفرها، سنگینی بار بیت المال». خیام‌نامه، آبان ۱۴, ۱۳۹۴. 
  228. «پایانه نیشابور به مکانی متروکه تبدیل شده است!». خیام‌نامه، آبان ۱۴, ۱۳۹۴. 
  229. «آغاز طرح ساماندهی پایانه روستایی کفکدک توسط شهرداری نیشابور». شهرداری نیشابور، آبان ۱۴, ۱۳۹۴. 
  230. «جلسه بررسی نحوه فعالیت شرکتهای مسافربری سواری کرایه نیشابور». ادارهٔ حمل و نقل و پایانه‌های خراسان رضوی، ۱۷ شهریور ۱۳۹۳. 
  231. «جلسه بررسی نحوه فعالیت شرکتهای مسافربری سواری کرایه نیشابور». خبرگزاری تسنیم، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۵. 
  232. «کاهش ترافیک سطح شهر با استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی میسر است». عطارنیوز، ۷ بهمن ۱۳۹۴. 
  233. «افتتاح مرکز مدیریت ترافیک و حمل و نقل هوشمند شهرداری نیشابور». روزنامه اطلاعات، ۱۷ فروردین ۱۳۹۴. 
  234. «ارزیابی وضعیت شیوه پیاده‌روی در حمل و نقل شهرهای میانی (نمونه موردی: شهر نیشابور)». سیویلیکا. 
  235. «ارزیابی وضعیت حمل ­ونقل شهری پایدار و ارائه الگوی مطلوب در شهرهای میانی نمونه ­موردی: شهر نیشابور». دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی. 
  236. علی طاهری. «فصل سوم. ترابری». در نگاهی به تاریخ و جغرافیای نیشابور. چاپ دوم. نیشابور: ابرشهر، ۱۳۸۴. شابک ‎۹۶۴-۹۶۰۷۶-۲-۵. 
  237. «تاریخچه و معرفی اداره کل». اداره کل راه‌آهن خراسان. 
  238. شرکت رجا/اداره کل خط و سازه‌های فنی. «بزرگترین تقاطع غیر همسطح ریلی کشور در نیشابور به بهره‌برداری می‌رسد». خبرگزاری مهر. 
  239. شرکت رجا/اداره کل خط و سازه‌های فنی. «جابه‌جایی روزانه 5 هزار نفر مسافر از ایستگاه راه‌آهن نیشابور». خبرگزاری مهر، ۹۴/۱۰/۲۴. 
  240. «نیشابور و مسئله گردشگری». خیام‌نامه، مرداد ۳۰, ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  241. «نیشابور تبدیل به مقصد اصلی گردشگری خراسان رضوی می‌شود». خبرگزاری تسنیم، ۲۷ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  242. «نیشابور یک مقصد گردشگری و مکمل گردشگری مذهبی است». پایگاه خبری عصر هشتم، ۱۳۹۴/۰۷/۲۵. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  243. «اثر توسعه گردشگری بر اقتصاد شهرستان نیشابور». دانشگاه الزهرا، زمستان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  244. «بازدید ۱٫۵ میلیون گردشگر از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی نیشابور». خبرگزاری فارس، ۹۴/۰۱/۱۶. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  245. «گردشگران نوروزی مناطق ییلاقی نیشابور را از دست ندهند». خانه ملت، ۲۹ اسفند ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  246. «ورود روزانه ۵۰۰ گردشگر عرب به نیشابور». CHTN، ۱۵ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  247. «برگزاری جشنواره فرهنگ بومی شهرهای نمونه گردشگری بین‌المللی ایران». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  248. «طرح جامع گردشگری نیشابور تدوین می‌شود». باشگاه خبرنگاران جوان. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  249. «امکانات گردشگری نیشابور متناسب با جایگاه تاریخی آن نیست». خبرگزاری تسنیم. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  250. «مقامات جمهوری الجزایر از شهر تاریخی نیشابور بازدید کردند». مهر، ۲۲ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  251. «سفیر پاکستان به نیشابور سفر کرد». ایرنا، 05/07/1394. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  252. «همایش بین‌المللی پیوند علم و عرفان در نیشابور برگزار شد». خبرگزاری مهر، ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  253. «عطرساز فلورانسی در ایرانگردی به عطر نیشابور رسید». CHN، ۲۳ اردیبهشت ۹۵. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  254. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام tasnimnews.com وارد نشده‌است.
  255. «ایران شرق نیشابور». 
  256. نیشابور، شهر فیروه. مشهد: خاوران، ۱۳۷۰. 
  257. «دربارهٔ شرکت مجتمع فولاد خراسان». 
  258. «اگزوز خودرو خراسان، دربارهٔ ما». 
  259. «دربارهٔ ایران خودرو خراسان». 
  260. «شرکت نساجی نیشابور جزء 10 واحد اول تولیدی در کشور است». 
  261. «استانداری خراسان رضوی معاونت فرماندری نیشابور». وزارت کشور ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ مه ۲۰۱۱ میلادی. 
  262. «فعالیت 50 سمن در شهرستان یک فرصت است»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۱۳۹۵/۰۵/۰۳. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  263. «دومین همایش بررسی مسائل و چالش‌های شهرسازی و معماری برگزار شد». 30 شهر خراسان رضوی دارای بافت فرسوده است، ۱۳۹۴/۰۹/۲۹. 
  264. «دومین همایش بررسی مسائل و چالش‌های شهرسازی و معماری برگزار شد». ادارهٔ کل راه و شهرسازی استان خراسان رضوی، ۱۳۹۴/۰۵/۳۱. 
  265. «سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی»(فارسی)‎. شهرداری نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  266. «احداث برج ۴۰ طبقه اقتصادی در نیشابور»(فارسی)‎. عصر ایران، تیر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۱. 
  267. «مدیران شهرداری نیشابور»(فارسی)‎. شهرداری نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  268. «کارکنان شهرداری نیشابور تعدیل می‌شوند/مخالفت با حقوق ۲۰ میلیونی»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۵ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  269. «ITS در نیشابور»(فارسی)‎. شهرداری نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  270. «شهرداری نیشابور به عنوان "شهرداری پاک خراسان رضوی" معرفی شد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۸ بهمن ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  271. «شهردار نیشابور به 10 سال محرومیت از پست‌های دولتی محکوم شد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۱۳ خرداد ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  272. «دفتر شورای شهر نیشابور توسط گروهی ناشناس به آتش کشیده شد.»(فارسی)‎. وب‌گاه. آفتاب، دی ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۱. 
  273. «دوره چهارم». شورای شهر نیشابور. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  274. «تلفن مشاور قضایی ۱۲۹ در نیشابور راه اندازی شد». خبرگزاری مهر، ۸ تیر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  275. «۶۰ درصد از پست‌های قضایی دادگستری نیشابور متصدی ندارد». خبرگزاری فارس، ۸۸/۰۲/۰۲. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  276. «رئیس دادگستری نیشابور: امنیت شهرستان مطلوب است». خیام‌نامه، تیر ۲۵, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  277. ۲۷۷٫۰ ۲۷۷٫۱ ۲۷۷٫۲ «مراسم تکریم سرهنگ حسینی و معارفه سرهنگ آقابیگی فرمانده نیروی انتظامی نیشابور برگزار شد». عطارنیوز، ۳۱ فروردین ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶.  خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام "y" چندین بار با محتوی متفاوت تعریف شده‌است
  278. «نگرانی‌های پلیس نیشابور». خیام‌نامه، خرداد ۱۱, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  279. «تلفن مشاور قضایی ۱۲۹ در نیشابور راه اندازی شد». خیام‌نامه، تیر ۶, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  280. «صندوق علویه نیشابور هم دچار مشکل شد». بانک مردم، ۱۲ اسفند ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  281. «کمبود پارکینگ یکی از مشکلات نیشابور است». خبرگزاری ایسنا، ۱۳۹۳/۰۸/۲۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  282. «نیشابور؛ ظرفیت گردشگری ازیادرفته». دنیای اقتصاد، ۱۳۹۳/۰۲/۳۰. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  283. «بازدید دکتر گرمابی از واحدهای صنعتی با همت خانه صنعت، معدن و تجارت نیشابور». خانهٔ صنعت نیشابور، ۱۹ تیر ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  284. «دریافت ۶م جوز برای رفع مشکلات نیشابور از رئیس جمهور». خبرگزاری شبستان، ۱۳۹۱/۱۰/۱۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  285. ۲۸۵٫۰ ۲۸۵٫۱ «بدهکاری یک میلیارد تومانی شهرداری نیشابور به شرکت آب و فاضلاب». اطلاعات، ۲۰ تیر ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  286. «مذاکره برای خرید بالگرد از کشورهای اروپایی و آسیای جنوب شرقی/ مشکل نیشابور نزدیکی به مشهد است!». تابناک، ۱۰ دی ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  287. «نیشابور با 25 هزار دانشجو قطب دانشگاهی خراسان رضوی است». خبرگزاری مهر، ۶ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  288. «آتش ساختمان‌های سه طبقه به بالا در نیشابور خاموش نمی‌شود». خیام‌نامه، تیر ۲۹, ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  289. «طرح تفصیلی نیشابور به دلیل مشکلات مالی راکد مانده است». خبرگزاری تسنیم، ۲۳ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  290. «32 هکتار از اراضی جنوب شهر نیشابور به دلیل دفن پسماند آلوده است». خبرگزاری مهر، ۲۵ خرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  291. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام w وارد نشده‌است.
  292. «مردم فقیرتر شده‌اند و پول خرید طلا و جواهر ندارند / دولت قبل مردم را فقیر کرد». خبرگزاری ایلنا، ۱۳۹۴/۱۰/۱۲. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  293. «زمین‌شناسی و زلزله‌خیزی نیشابور»(فارسی)‎. شنبه ۱ آبان ۸۹. 
  294. هادی نیرآبادی و حمیدرضا کوهبنانی. «مکان یابی اردوگاه‌های اسکان موقت بازماندگان زلزله با استفاده از AHP»(فارسی)‎. 
  295. «Neyshabur Weather Forecast»(انگلیسی)‎. وب‌گاه. Weather Forecast. بازبینی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۱. 
  296. «آب و هوای شهرستان نیشابور»(فارسی)‎. پورتال شهرستان نیشابور، شهریور. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در مرداد. 
  297. «آب و هوای شهرستان نیشابور»(فارسی)‎. پورتال شهرستان نیشابور، شهریور. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۷ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در مرداد. 
  298. «وبگاه خیام‌نامه»(فارسی)‎ (مقاله). ۲۸ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در جولای ۲۰۱۶. 
  299. http://www.aryanews.com/Lct/fa-ir/News/20121002/20121002145653972.htm
  300. http://www.rovzane.com/data/rovzane.com/phoo/2014_08_17/mehr.jpg
  301. http://www.e-rasaneh.ir/View_Certificate_Report.aspx
  302. http://www.rovzane.com/data/rovzane.com/phoo/2016_07_04/aftab.jpg
  303. «مرکز جامع الشیخ زاید الکبیر-السجادة»(عربی)‎. پایگاه مسجد جامع شیخ زاید، 15 یونیو 2016. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  304. «واحد تولید کاشی و سرامیک با سرمایه‌گذاری چین در نیشابور افتتاح شد»(فارسی)‎. دنیای اقتصاد، ۱۳۸۷/۰۲/۱۸. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  305. ۳۰۵٫۰ ۳۰۵٫۱ «زاپنی‌ها به بیمارستان خیریه قمر بنی‌هاشم (ع) نیشابور کمک مالی می‌کند»(فارسی)‎. خبرگزاری پانا، ۱۳ بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  306. «دربارهٔ ما»(فارسی)‎. خاوران الیاف پارسیان/دربارهٔ ما. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  307. «صدور سومین فرش بزرگ جهان از تهران به عمان»(فارسی)‎. پایگاه خبری آفتاب، ۲۰ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  308. «صدور سومین فرش بزرگ جهان از تهران به عمان»(فارسی)‎. تابناک، ۰۷ مهر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  309. «نیکوکاران کویتی ساخت 3 مرکز بهزیستی را در نیشابور تقبل کردند». خراسان رضوی (مشهد: روزنامه خراسان)، ش. 2305، 4. 
  310. «Italian group to build five hospitals in Iran»(انگلیسی)‎. Business Standard، ۲۰ ژانویه ۲۰۱۶. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  311. «پیمان نامه همکاری نیشابور و تولوز فرانسه در باغ حکیم عطارامضاشد»(فارسی)‎. فرمانداری شهرستان نیشابور، ۱۳۹۵/۰۲/۰۹. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  312. «نشست دانشگاه‌های فردوسی، نیشابور و روح القدس لبنان برگزار شد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  313. «چین بیش از یک میلیارد یورو در پتروشیمی نیشابور سرمایه‌گذاری کرد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۱۵ تیر ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  314. «سرمایه‌گذاری بیش ازیک میلیارد یورویی چین درپتروشیمی نیشابور»(فارسی)‎. عطارنیوز، ۱۵ تیر ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  315. «گلایه سر کنسول ترکیه از وجود مشکلات بر سر راه سرمایه‌گذاری خارجی در استان»(فارسی)‎. روزنامه خراسان. بازبینی‌شده در اوت ۲۰۱۶. 
  316. «امضای تفاهم‌نامه همکاری با بنیاد عطار/ نیشابور خواهرخوانده تولوز فرانسه می‌شود». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  317. «وزیر فرهنگ ایران خبرداد: غزنی و نیشابور خواهر خوانده شدند»(فارسی)‎. پیام آفتاب، ۱۳ جدی ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  318. «کمال الملک دو شهر نیشابور و کاشان را خواهرخوانده کرد»(فارسی)‎. ایلنا، ۱۳۹۳/۰۵/۱۲. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  319. «دیدار با میراث عرفانی شرق؛ از بسطام تا شادیاخ». روزنه. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  320. «برگزاری مراسم روز ملی خیام با حضور وزیر ارشاد در نیشابور»(فارسی)‎. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۹۳/۰۵/۱۲. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  321. «برگزاری مراسم روز ملی خیام باحضور وزیر ارشاد در نیشابور». خبرگزاری آریا. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  322. «شهرهای شاهرود و نیشابور خواهر خوانده شدند»(فارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۷/۰۱/۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 
  323. «گلباران مقبره عطار و خواهرخواندگی 2 شهر». جام جم آنلاین، ۲۵ فروردین ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در مرداد ۱۳۹۵. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

الگو:جعبه‌های گشت‌وگذار در مقاله‌ها الگو:ویکی‌سفر الگو:ویکی‌انبار-رده

الگو:داده‌های کتابخانه‌ای