خرما

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
درخت خرما
Dates on date palm.jpg
درخت خرما
آرایه‌شناسی
فرمانرو: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده): آوندداران
(طبقه‌بندی‌نشده): گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده): تک‌لپه‌ای‌ها
(طبقه‌بندی‌نشده): تک‌لپه‌ای‌های برگ‌بیدی
راسته: خرماسانان
تیره: نخل
سرده: نخل‌ها
Species: P. dactylifera
نام علمی
Phoenix dactylifera

خُرما یا رُطَب[۱] (نام علمی: Phoenix dactylifera) گیاهی تک‌لپه‌ای و گرمسیری جزو تیره نخل‌ها است که میوه‌اش خوراکی و دارای هسته‌ای سخت و پوست نازک و طعم شیرین که به شکل خوشه‌ای بزرگ از شاخه آویزان می‌گردد و برگ‌های آن بزرگ است. ارتفاع نخل به ۱۰ تا ۲۰ متر یا بیشتر می‌رسد.[۲][۳]

گستردگی گونه خرما عمدتاً در نیمکرهٔ شمالی و در کشورهای ایران، پاکستان، عراق، عربستان و سایر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس همچنین بیشتر کشورهای شمال آفریقا و ایالات متحده آمریکا است و در نیمکره جنوبی نیز به‌طور پراکنده دیده می‌شود.[۴]

به میوهٔ نرسیده خرما، «خارَک» یا «خرک» یا کنگ (و در زبان عربی، «حبابوک») گفته می‌شود.

رطب مرحله قبل از رسیدگی کامل خرماست که رطوبت بیشتر و قند کمتری نسبت به خرمای کاملاً رسیده دارد.

میوه خرما جزو میوه‌های سته می‌باشد یعنی تمام قسمت باریکاری آن گوشتی و حاوی مواد غذایی است. خرما از دورانِ باستان در رژیم غذایی انسان وجود داشته‌است و یکی از قدیمی‌ترین میوه‌های کشت شده توسط انسان بوده‌است.[۵]

جدول ارزش غذایی خرما
Dattes deglet from Biskra.jpg
Deglet Noor dates
مواد مغذی در هر ۱۰۰ گرم (۳٫۵ اونس)
انرژی ۱٬۱۷۸ کیلوژول (۲۸۲ کیلوکالری)
کربوهیدرات‌ها ۷۵٫۰۳ g
قندها ۶۳٫۳۵ g
فیبر ۸ g
چربی ۰٫۳۹ g
پروتئین ۲٫۴۵ g
آب ۲۰٫۵۳ g
ویتامین آ ۱۰ IU
- بتاکاروتن ۶ میکروگرم (۰٪)
- لوتئین و زآکسانتین ۷۵ μg
ویتامین ب۱ (تیامین) ۰٫۰۵۲ میلی‌گرم (۴٪)
ویتامین ب۲ (ریبوفلاوین) ۰٫۰۶۶ میلی‌گرم (۴٪)
ویتامین ب۳ (نیاسین) ۱٫۲۷۴ میلی‌گرم (۸٪)
پانتوتنیک اسید (ویتامین ب۵) ۰٫۵۸۹ میلی‌گرم (۱۲٪)
ویتامین ب۶ ۰٫۱۶۵ میلی‌گرم (۱۳٪)
اسید فولیک (ویتامین ب۹) ۱۹ میکروگرم (۵٪)
ویتامین C ۰٫۴ میلی‌گرم (۱٪)
ویتامین E ۰٫۰۵ میلی‌گرم (۰٪)
ویتامین K ۲٫۷ میکروگرم (۳٪)
کلسیم ۳۹ میلی‌گرم (۴٪)
آهن ۱٫۰۲ میلی‌گرم (۸٪)
منیزیم ۴۳ میلی‌گرم (۱۲٪)
منگنز ۰٫۲۶۲ میلی‌گرم (۱۳٪)
فسفر ۶۲ میلی‌گرم (۹٪)
پتاسیم ۶۵۶ میلی‌گرم (۱۴٪)
سدیم ۲ میلی‌گرم (۰٪)
روی ۰٫۲۹ میلی‌گرم (۳٪)
Link to USDA Database entry
درصدها نسبی‌اند
منبع: پایگاه اطلاعاتی مواد غذایی آمریکا

ریشه واژه[ویرایش]

واژه خرما ریشه و بنیاد فارسی داشته و از زبان‌های فارسی، به زبان‌های هندی، اردو، ترکی، اندونزیایی و مالزیایی به سوی شرقی و یونانی به سوی غربی وارد شده ‌است. در منطقه جنوب کشور (بندرعباس و لارستان) خرما را برگرفته از گویش پهلوی (اچم) هارما (HARMA) و ارما (ORMA) می‌خوانند.

ترکیبات شیمیایی خرما[ویرایش]

خرما دارای ۲۵ درصد ساکارز، ۵۰درصد گلوکز، و مواد آلبومینوئیدی، پکتین و آب می‌باشد. به‌علاوه دارای ویتامین‌های مختلف مانند ویتامین A,B،C,E و مقداری املاح معدنی می‌باشد.[۳]

ارزش غذایی ۱۰۰ گرم[ویرایش]

تشکیل دهنده اصلی مقدار در ۱۰۰ گرم
انرژی (کالری) ۲۷۷ کیلوکالری
کربوهیدرات ۷۴٫۹۷ گرم
پروتئین ۱٫۸۱ گرم
چربی ۰٫۱۵ گرم
آب ۲۱٫۳۲ گرم
فیبر ۶٫۷۰ گرم
قند ۶۶٫۴۷ گرم
کلسترول ۰٫۰۰ میلی گرم

خواص خرما[ویرایش]

خرما دارای فواید زیادی است که با توجه به مواد مغذی و معدنی موجود در آن، از میوه‌های بسیار مفید به‌شمار می‌آید. در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

  • خرما مناسب برای بارداری است
  • برای مبتلایان به دیابت هم، خرما می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشد. فرد مبتلا به دیابت تا زمانی که دیابتش تحت کنترل باشد می‌تواند؛ روزانه ۱ تا ۲ خرما در روز مصرف کند، مرتباً ورزش کند و برنامه‌های غذایی سالم خود را رعایت و اجرا کند.[۶]
  • دارای پروتیئین‌ها و مواد مغذی بسیاری است.
  • برای اسهال مفید است.
  • انسان در هر روز به ۹ میلی‌گرم آهن نیاز دارد که در هر ۱۰۰ گرم خرما ۳ تا ۵ میلی‌گرم آهن است: با خوردن چند عدد خرما در روز آهن مورد نیاز بدن تامین می‌شود. آهن ترمیم کننده و سازنده گلبول‌های قرمز خون است؛ خوردن خرما درمان کم خونی است.[۷]
  • مناسب برای لاغری به دلیل فیبر بالا

تاریخچه کاشت[ویرایش]

درخت خرما در نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری، از جمله ایران پرورش می‌یابد. با اینکه خاستگاه آن را میانرودان، عربستان و شمال آفریقا ذکر می‌کنند ولی بررسی‌های علمی، آن را به گونه‌ای به نام علمی P.H. Sivestris که در هندوستان می‌روید نسبت می‌دهند. باستان شناسان احداث نخلستان‌ها را به پنج هزار سال پیش نسبت داده‌اند زیرا نامی از آن بر لوحه‌های گلی ۵۰ سده پیش یافته‌اند.

در ایران نخل و خرما از دوران باستان و پیش از هخامنشی کشت می‌شده. در ادبیات ساسانی از جمله در کتاب بندهشن از نخل یاد شده‌است. منابع چینی از ایران (در زبان ایشان بوسی، تلفظ چینی پارسی) به عنوان سرزمین نخل خرما که در نزدشان به نام عناب پارسی و عناب هزارساله مشهور بوده، یاد کرده‌اند. در پایان سده نهم میلادی، نخل خرما را از ایران به چین برده و در آنجا کشت کرده‌اند. در میان کشورهای اروپایی اسپانیا پیشینه بیشتری در کشت خرما دارد.

محصولات[ویرایش]

از برگ و شاخه درخت خرما سبد و زیرانداز تهیه می‌کنند. از هسته آن نان و از میوه خرما شراب و عسل. مردم صحرا هسته درخت خرما را آرد کرده و از آن نان می‌پزند یا هسته را بو داده و از آن به‌عنوان قهوه استفاده می‌کنند زیرا دم کرده آن بسیار مطبوع است یا حتی آن را در آب برای چند روز خیس کرده و به‌عنوان غذای مقوی به شترهای خود می‌دهند.

کشورهای تولیدکنندهٔ خرما[ویرایش]

صادرات خرما درسال ۲۰۱۲ میلادی
مقایسه تولید جهانی خرما در ایران و سایر کشورهای اصلی تولیدکننده خرما - از سال ۲۰۰۰ کشور مصر از ایران پیشی گرفته و در حال فاصله گرفتن است.[۸]
ده تولیدکنندهٔ برتر خرما در سال ۲۰۰۷ (تن)
 مصر ۱٬۳۱۳٬۰۰۰
 ایران ۱٬۰۴۲٬۰۰۰
 عربستان سعودی ۹۸۲٬۵۴۰
 امارات متحده عربی ۷۵۵٬۰۰۰
 پاکستان ۵۵۷٬۵۲۰
 الجزایر ۵۲۶٬۹۲۰
 عراق ۴۴۰٬۰۰۰
 سودان ۳۳۲٬۰۰۰
 عمان ۲۵۵٬۸۷۰
 لیبی ۱۷۵٬۰۰۰
مجموع تولید در جهان ۶٬۹۰۸٬۰۹۰

اصطلاحات نخل و خرما[ویرایش]

در مناطق خرماخیز ایران اصطلاحات و واژه‌های فارسی زیادی در ارتباط با نخل‌کاری رواج دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

  • مچ، مُخ، مُغ، مُگ یا مُه و دیمیت به معنی نخل هم است. نام تنگه و منطقه هرمز هم از اهورامزدا و هرمزد و هورمزد تشکیل شده‌است.
  • فَسیل: ساقه اصلی درخت خرما. در جیرفت به پاجوش نخل گفته می‌شود.
  • تیم: هر چه از فسیل بروید اعم از تنه و پاجوش.
  • تیم فسیل: آنچه در کنار تنه اصلی می‌روید.
  • مُه‌کُشَک یا مخ کش: درختچه‌ای که از تنه فسیل برآید. در بم و نرماشیر به آن‌ها جنگ می‌گویند.
  • اَبار یا هبار (Hobar): گردی که از نخل نر ترشح می‌شود. در بم و نرماشیر به آن‌ها بو می‌گویند. در جیرفت و میناب به آن ایوار می‌گویند.
  • گله‌بشکن یا تَرَکی: از آفت‌های نخل.
  • تازوغ: سوسکی از آفت‌های نخل.
  • تفتوک: از افت‌های نخل که شبیه تار عنکبوت و کپک می‌باشد و دور خوشه‌ها را در بر می‌گیرد.
  • مُشتاب: اتاقک یا سیلویی برای دانه‌دانه کردن و شیره‌گیری از خرما.
  • پنگ یا پاگ: خوشه
  • گرد یا گرز: ساقهٔ درخت خرما
  • پاتیزه: پیش (برگهای) جوانتر
  • تاره: خوشه نخل، زمانی که در غلاف خود قرار دارد و هنوز چوبی نشده‌است.[۲]
  • پریچه یا پیرچه یا پریخ (Perikh): الیاف اطراف برگ خرما که چسبیده به تنه درخت است. پریچه در بعضی مناطق به‌عنوان اسکاچ نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. در استان بوشهر همان «لیف» نامیده می‌شود. در جیرفت به آن‌ها سیس می‌گویند. در بم و نرماشیر به آن‌ها سی سی می‌گویند.
  • پیش: برگ درخت خرما
  • پاگنه: انتهای پیش که متصل به درخت خرما است. در استان بوشهر این بخش «تاپول» نامیده می‌شود. در جیرفت به آن‌ها تَگ می‌گویند. در بم و نرماشیر به آن‌ها لتی می‌گویند.
  • دُم باز: خرمایی که نیمی از آن رسیده و حالت رطبی داشته و نیمهٔ بالایی به حالت خارک یا نارس باشد[۹]
  • هارما: در منطقه جنوب کشور (بندرعباس و لارستان) خرما را برگرفته از گویش پهلوی (اچم) هارما(HARMA) و ارما (Orma) می‌خوانند.

خرما در ایران[ویرایش]

خرمای پیارم
درخت خرما در باغ زردآلو بهبهان
درخت خرما در باغ زردآلو بهبهان

سرانه مصرف خرما در ایران ۷ کیلوگرم است که میانگینی از مصرف سرانه ۲۵ کیلوگرمی استان‌های جنوبی و ۱ کیلوگرمی سایر استان‌ها می‌باشد. سرانه مصرف خرمای ایران ۴ کیلوگرم است. این در حالی است که سرانه مصرف خرما در عربستان ۱۳ کیلوگرم و در مصر ۱۶ کیلوگرم است.[۱۰]

در ایران به‌طور سالانه، ۱ میلیون تن خرما تولید می‌شود که عمده مصرف داخلی آن در ماه رمضان صورت می‌گیرد. از لحاظ میزان تولید خرما منطقه جنوب استان کرمان با تولید ۱۸۱ هزار و ۸۰۰ تن خرما بیشترین میزان تولید در کشور را داراست. سایر مناطق استان کرمان هم تولیدی در حد ۱۱۷ هزار و ۶۰۰ تن را دارا هستند بعد از استان کرمان استان سیستان و بلوچستان با تولید ۱۷۸ هزار و ۱۹۹ تن رده دوم تولید خرمای کشور را در اختیار دارد، سپس به ترتیب استان خوزستان با ۱۴۴ هزار تن، استان بوشهر با ۱۴۲ هزار تن، استان فارس با ۱۳۸ هزار تن، استان هرمزگان با ۱۲۵ هزار تن، با هفت هزار و پانصد تن و… در رده‌های بعدی تولید خرمای کشور قرار دارد.

از میان محصول خرمای هر سال ایران، ۱۰ درصد برای صادرات به کشورهای دیگر اختصاص می‌یابد، ۵۰ درصد به مصرف داخلی می‌رسد و ۴۰ درصد هم در مراحل مختلف برداشت محصول، ضایع‌شده و از بین می‌روند.[۱۱]

نخل در روستای متروکه پشکر بهبهان
نخل در روستای متروکه پشکر بهبهان
درخت خرمای کبکاب

ارقام خرمای ایران[ویرایش]

یکی از مهم‌ترین عوامل که می‌تواند در بهبود کیفیت و اصول و در نتیجه رونق دادن به صنعت خرما در جهان مؤثر باشد، استفاده از گونه‌های خرما برتر و تجاری است. در اسناد تاریخی که حدود ۲۰۰ سال قبل نوشته شده‌اند از ۲۵ رقم درخت خرما که در عراق و اطراف خرمشهر کشت می‌شده نام برده شده‌است که امروزه نیز به همان نام‌ها شناخته می‌شوند، اما آمارهای موجود نشان می‌دهند که بالغ بر ۳۰۰۰ رقم خرما در دنیا شناخته شده‌اند که بخش عمده ای از آن‌ها متعلق به ایران است، چنانچه از سه هزار رقم شناخته شده خرما در دنیا ۴۰۰ رقم آن متعلق به ایران است.

بیشتر این ارقام در ۶ استان خوزستان، هرمزگان، کرمان، بوشهر، فارس و سیستان و بلوچستان پراکنده شده‌اند که اسامی گونه‌های غالب ایران و منطقه کشت این گونه‌ها در زیر آمده‌است.

  • ارقام بومی خرمای بوشهر: قسب (زاهدی)، کبکاب، حاج باقری، برهی، بریمی، صمرون، شکر، سیسی، حلَو، سروری، زندنی، خشن خار، استک سرخو، مرسو، خاصویی، جمادی، بیرمی، تی رس، شهابی، لش، کندی، خنیزی، سمیلی، خضروی، گنتار، پنبه، شیخ عالی، زامردو، ده دارب، اهرمی، خاویزی، خاور، مکتی، شاخونی، مصلی، جوزی، غصاب و ردستی
  • ارقام خرمای هرمزگان: خرمای پیارم، مرداسنگ، هلیلی، مضافتی، خاصویی، خنیزی، شاهانی، کریته، زرک و کلک سرخ.
  • ارقام بومی خرما در غرب خوزستان: لیلوئی، برحی (گرد و ریز و با و شیرینی کمتری نسبت به ارقام دیگر)، زاهدی، دیری، اشکر و بریم، حلاوی، بلیانی، سویدانی، هداک، شکر، بنت السب، دگل زرد، خضراوی، استعمران (سعمرون)، بوبکی، چبچاب، مشتوم، جهرمی، عموبحری، دگل سرخ، فرسی، هدل، خصاب، حمراوی، حساوی، اسحاق، جوزی و گنتار، کبکاب (بسیار شیرین و ظاهری شیشه‌ای دارد).
  • ارقام بومی خرما در کرمان:
    • (در بم و نرماشیر) مضافتی، کروت، قندشکن (سنگ‌شکن)، ربی، خریک، هلیله‌ای
    • (در جیرفت و عنبرآباد): خرمای مضافتی عالی مِهتِری، شِکَری (این دو از زودرس‌ترین گونه‌های خرما هستند که بیشتر مصرف محلی دارند)، کلوته (کلیته)، مرداسنگ (تنها خرمای طبع سرد دنیا)، هلیلی، خَنیزی، رُوغنی، شاهانی، زاهدی، خضراوی، رَبی، نگار (میوه‌هایی بسیار کشیده دارد)، گاردیال، قربانی، آجیلی
  • ارقام بومی خرما در غرب کرمانشاه (قصر شیرین): زاهدی، ارزق، خضراوی، جعفری و اشرسی[۱۲]
  • ارقام بومی خرما در ایلام: خضراوی، زاهدی، اشرسی و زیدی[۱۳]

آفت[ویرایش]

از آفت‌های مهم خرما می‌توان به کرم میوه‌خوار خرما، سوسک کرگدنی خرما و زنجره خرما را نام برد.


منابع[ویرایش]

  1. فارسی (چهارم).
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ دکتر: رحمه، عبدالله، بن عبدالرحمن، “ (الامارات فی ذاکرة ابنائها) “، ج۳. سال انتشار ۱۹۹۰ میلادی به (عربی). .
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ السویداء، عبدالرحمن، بن زید، “ (النخلة العربیة، أدبیاً وعلمیاً واقتصادیاً) “، طبع بمطابع الجزیرة، للصحافة والطباعة والنشر، 1993 م).
  4. سوء استفاده نکردن از آزادی مشروط ویرایش در این دانشنامه و احترام به قوانین و سیاست‌های آن خود نشان حیثیت و اعتبار یک کسب‌وکار است. ۲۰۱۸-۱۰-۲۹. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  5. [۱][پیوند مرده]، سایت پارسه گرد
  6. https://www.youtube.com/watch?v=9ibsnQzdLlo
  7. [پزشکان بدون مرز http://www.pezeshk.us/بایگانی/11644]
  8. «FAOSTAT». www.fao.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۲۸.
  9. لغت‌نامه دهخدا
  10. یادکرد خالی (کمک)
  11. سبحان علی‌دوستی (۴ تیر ۱۳۹۳روزنامه همشهری، ص. ۱۰ پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); از |مقاله= صرف‌نظر شد (کمک)
  12. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): خرمای قصرشیرین چشم به راه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی مناسب، نوشته‌شده در ۲۴ شهریور ۱۳۹۲؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۳۹۶.
  13. خبرگزاری مهر: برداشت خرما در ایلام آغاز شد، نوشته‌شده در ۱۴ شهریور ۱۳۹۲؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۳۹۶.
  • دکتر: رحمه، عبدالله، بن عبدالرحمن، “ (الامارات فی ذاکرة ابنائها) “، ج۳. سال انتشار ۱۹۹۰ میلادی به (عربی).
  • السویداء، عبدالرحمن، بن زید، “ (النخلة العربیة، أدبیاً وعلمیاً واقتصادیاً) “، طبع بمطابع الجزيرة، للصحافة والطباعة والنشر، ۱۹۹۳

پیوند به بیرون[ویرایش]