پیشدادیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جستار وابسته: شاهنامه
پیشدادیان
اطلاعات کلی
نام قوم پیشدادیان
نام‌های دیگر پَرَداتَ
مؤسس سلاله کیومرث
پیشوایان دیگر جمشید
برزگان سلاله سیامک
هوشنگ
تهمورث

پیشدادیان نخستین سلسلهٔ پادشاهان در شاهنامه و اساطیر ایرانیان می‌باشد. معادل اوستاییِ پیشداد (Pēš-dād)، پَرَداتَ (Para-dāta)، به معنای مقدم است. این نام طبعاً نام یک خاندان نبود، بلکه نامی است که بعدها بر این گروه نهاده‌اند. زیرا این گروه را مقدم بر دیگران شمرده‌اند[۱]

پیشدادیان نخستین دودمان فرمانروا در شاهنامه است. واژهٔ «پیشداد» به‌معنی «نخستین کسی که قانون آورده‌است» است. کیومرث که این دودمان فرمانروایی را بنیاد گذاشت، در شاهنامه نخستین فرمانروا و در نوشته‌های اوستایی نخستین کسی بوده‌است که از فرمان اهورامزدا پیروی کرده و اهورامزدا همهٔ تباران آریایی را از او آفریده‌است. اما برخی از تاریخ‌نگاران که از نوشته‌های پهلوی بهره برده‌اند، کیومرث را نخستین انسان و هوشنگ را نخستین فرمانروا می‌دانند.[۲] در اساطیر ایران از کیومرث (گئومرتن، به معنای نخستین انسان) به عنوان نخستین انسان یاد شده، و کمتر بر پادشاهی او تکیه می‌شود. اما در شاهنامه او نیز جزو دودمان پیشدادی به حساب می‌آید.[۳] در متون پهلوی، هوشنگ کسی است که دارای لقب پیشداد می‌باشد؛ و چنین گمان می‌رود که او را نخستین پادشاهی می‌دانسته‌اند که بر جهان فرمان رانده‌است.[۴]

در ابتدای این دوره، پادشاهان با فرّه سلطنت می‌کنند. در این مرحله به مرور شاهد پیشرفت‌های مردم در جهات مختلف زندگی، از جمله کشف آتش، چگونگی یادگیری ساختمان سازی و… هستیم. مهم‌ترین شخصیت این دوره، جمشید است که در نهایت، ضحاکِ بی‌فرّه و فریب‌خوردهٔ اهریمن پادشاهی را از او می‌ستاند. در تمام مدت هزارسالهٔ پادشاهی ضحاک، بدی جهان را فرا می‌گیرد. فریدون بر او چیره می‌شود و دوباره پادشاهانِ با فرّه به سلطنت می‌رسند، و نبردهای ایران و توران آغاز می‌شود.[۵]

خلاصهٔ تاریخ پیشدادیان[ویرایش]

ضحاک فرمان می‌دهد که جمشید را به دو نیم کنند.

کیومرث پسری به نام سیامک داشت که در جنگ با دیوان کشته شد و پس از مرگ کیومرث، هوشنگ (پسر سیامک) پادشاه هفت کشور شد و خون پدرش را از دیوان ستاند. او چهل سال فرمانروایی کرد و آهن و آتش را کشف کرد و جشن سده را بنیاد گذاشت و ساختن پوشاک از پوست حیوانات را به مردم آموخت.[۶] پس از او، طهمورث بر تخت نشست و در برانداختن دیوان رنج بسیار برد و برخی از چهارپایان را رام کرد و آیین‌های نیکو آورد.[۷]

پس از طهمورث، فرزندش جمشید پادشاه شد و به ساختن ابزار رزم و خود و زره و آب کردن آهن پرداخت. او گوهرها را از سنگ‌ها بیرون آورد و بوی‌های خوش پدیدآورد و به مردم کشتی‌رانی و رشتن و بافتن و دوختن جامه را آموخت. مردم در روزگار او به چهار گروه آتشبان‌ها، جنگجویان، کشاورزان و دست‌ورزان دسته‌بندی می‌شدند. او تختی ساخت و در روز هرمزد از ماه فروردین بر آن تخت نشست و مردم آن روز را نوروز خواندند. او با این نیکی‌ها و پرستش خدا و درستی سیصد سال فرمانروایی کرد. اما پس از چندی خودبین شد و خود را خدای جهان دانست و فر کیانی از او دور شد. سرانجام، سپاهی از ایران به سوی اعراب رفت و ضحاک را به پادشاهی ایران برگزید و او به ایران آمد و از ایرانیان و اعراب سپاهی گردآورد و بر جمشید تاخت و جمشید گریخت و صد سال پنهان شد. اما او روزی در کنار دریای چین پدیدار شد و ضحاک او را به دو نیم کرد و دخترانش ارنواز و شهرناز را به زنی گرفت.[۸]

اهریمن که با آدمیان و آسودگی آنان دشمن بود، می‌خواست از این راه همه مردم را به کشتن دهد و تخمهٔ آدمیان را براندازد. در روزگار ضحاک آیین فرزانگان پنهان و کام دیوان آشکار شد و هر روز مغز دو مرد جوان را برای خورش به مارهای روی شانه‌های ضحاک می‌دادند، اما دو تن به نام‌های ارمایل و گرمایل هر روز جان یکی از جوان‌ها را رهایی می‌بخشیدند. وقتی که چهل سال از پادشاهی ضحاک مانده‌بود، در شبی سه نفر را که فر کیانی داشتند، در خواب دید. خوابگزاران او را از پیدایش فریدون آگاه کردند و هنگامی که او در جستجوی فریدون بود، کاوه آهنگر بر او به پا خاست و فریدون را به پادشاهی برگزید و او را به جنگ با ضحاک برانگیخت و فریدون او را در کوه دماوند در غاری آویخت. فردوسی بارها ضحاک را اژدها یاد کرده‌است:[۹]

درفش کاویانی که کاوهٔ آهنگر در میدان اصفهان برافراشت
فریدون چنین پاسخ آورد باز که گر چرخ دادم دهد از فراز
ببرم پی اژدها را به خاک بشویم جهان را ز ناپاک پاک
که گر اژدها را کنم زیر خاک بشویم شما را سر از گرد پاک

فریدون از نژاد جمشید و فرزند آبتین و فرانک بود. او گسترهٔ فرمانروایی خود را به سه پاره کرد و هر پاره را به یکی از پسران خود سپرد. او پادشاهی ایران به ایرج، توران به تور و شام را به سلم داد. تور و سلم، ایرج را کشتند و فریدون به دست منوچهر به خونخواهی ایرج به پا خاست.[۱۰] منوچهر نیز که نوادهٔ فریدون و پسر پشنگ بود، تور و سلم را به یاری پهلوانانی مانند نریمان و قارن کشت. پس از آن منوچهر نزد فریدون آمد و فریدون او را به پادشاهی برگزید و خود درگذشت.[۱۱]

در شاهنامه، پادشاهی این دودمان با درگذشت گرشاسپ و بر تخت نشستن کی‌قباد به پایان می‌رسد.

تبارنامه پیشدادیان[ویرایش]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
گیومرت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
سیامک
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
هوشنگ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
تهمورس
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
جمشید
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مرداس
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گرشاسپ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
آبتین
 
 
 
فرانک
 
 
 
 
 
 
ضحاک
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نریمان
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
شهرناز
 
 
 
فریدون
 
 
 
 
 
ارنواز
 
 
مهراب کابلی
 
 
 
سین‌دخت
 
 
سام
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
برادر فریدون
 
 
 
 
 
ایرج
 
 
سلم
 
 
 
تور
 
 
 
 
 
رودابه
 
 
 
 
زال
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پشنگ
 
 
 
 
 
دختر بدون نام
 
 
 
 
 
 
 
 
پشنگ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
رستم
 
 
 
تهمینه
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
منوچهر
 
 
 
 
 
 
 
 
گرسیوز
 
افراسیاب
 
اغریرث
 
 
 
 
 
 
 
 
سهراب
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نوذر
 
 
 
 
تهماسپ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
توس
 
گستهم
 
 
زو
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گرشاسپ

پایتخت پیشدادیان[ویرایش]

فردوسی در شاهنامه مقر و مسکن پادشاهان پیشدادی را تا زمان فریدون مشخص نمی‌کند امّا فریدون را از البرزکوه می‌شناسد و تلویحاً زادگاهش را تمیشه یا آمل و مقر حکومت فریدون را شهر بابل که نخست از آن ضحاک بود معرفی می‌کند. شهر آمل نخستین پایتخت ایرانیان (آریاییان) بعد یا موازی تمدن عیلامیان در فلات ایران است، از شهر آمل بمنزله دژی مستحکم یک بار در الواح میخی آشوریان قرن هفتم پیش از میلاد ذکر می‌شود، ولی متأسفانه موقعیت این شهر کهن و استراتژیک روشن نیست. آمل تلویحاً پایتخت نوذر، کیقباد، کیخسرو نام برده می‌شود، ولی در کنار آن از شهرهای دهستان، پَهلِو و ایرانشهر نیز به عنوان مکان و مقر حکومتی یاد می‌شود.

شاهان پیشدادی در شاهنامه[ویرایش]

  1. کیومرث
  2. سیامک
  3. هوشنگ
  4. تهمورث
  5. جمشید
  6. ضحاک
  7. فریدون
  8. ایرج
  9. منوچهر
  10. نوذر
  11. زو
  12. گرشاسپ

پانویس[ویرایش]

  1. جستاری چند در فرهنگ ایران، ۸۵
  2. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۳۹۶–۴۰۱.
  3. پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۸۹
  4. تاریخ ایران کمبریج، ۵۳۰
  5. جستاری چند در فرهنگ ایران، ۸۳
  6. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۱۱–۴۱۲.
  7. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۱۸.
  8. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۲۴–۴۲۵.
  9. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۵۱–۴۵۲.
  10. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۶۲.
  11. صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۴۷۴–۴۷۵.

منابع[ویرایش]


شخصیت شاهنامه
{{{نام}}}

پیوند به بیرون[ویرایش]