سنگ‌نوشته خشایارشا در ترکیه

سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در نزدیکی دریاچهٔ وان ترکیه، در یک طاقچه مصنوعی بر فراز صخره‌ای و در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین و در نزدیکی یک قلعه واقع شده است. این کتیبه در اصل توسط داریوش بزرگ آماده‌سازی شده بوده، اما به دلایلی تکمیل نشده و خالی رها شده بوده‌ است؛ اما خشایارشا، پسر داریوش بزرگ، در دوران زمامداری خود آن را تکمیل کرده و به یادگار گذاشته است. این کتیبه ۲۷ سطر و ۳ ستون دارد و از چپ به راست و به سه زبان پارسی باستان، اکدی و ایلامی نوشته شده‌ است.

سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در ترکیه (XVa)
مواد	سنگ
اندازه	۲۷ سطر و ۳ ستون
خلق‌شده	۴۸۵–۴۶۵ پیش از میلاد (دوران زمامداری خشایارشا)
دوره/فرهنگ	خشایارشا
کشف‌شده	۱۲۸۶ نزدیکی دریاچهٔ وان، ترکیه
مکان کنونی	صخره‌ای نزدیک به شهر وان، ترکیه

موقعیت

این متن که در ارتفاعی بالا از سطح زمین و در منطقه‌ای با سواد بسیار کم قرار گرفته بود، برای کسانی که قادر به خواندن بودند یا برای آنها با صدای بلند خوانده می‌شد، معنای دیگری داشت. در جمله آغازین، خشایارشای اول از اهورامزدا نام می‌برد و بدین ترتیب خود را به دین پدرش داریوش متصل می‌کند و از زبانی مشابه زبانی که پدرش برای کتیبه‌های امپراتوری خود در ایران استفاده می‌کرد، استفاده می‌کند. در این کتیبه، خشایارشا روشن می‌کند که او از طریق مشروعیت خدای خود اهورامزدا، بزرگترین خدا، خدای خالق، سلطنت می‌کند. خشایارشا با ذکر نسب خود از داریوش، ادعا می‌کند که او حاکم قانونی امپراتوری هخامنشی است. خشایارشا همچنین نشان می‌دهد که او پسری خوب و پادشاهی خوب است، زیرا کاری را که پدرش آغاز کرده بود، به پایان رساند. به گفته‌ی السپت آر. ام. دوسینبر (2013):

«این کتیبه عملاً لشکرکشی علیه یونان را که مسئول حضور شخص خشایارشا در آناتولی بود، تکرار می‌کند.» بنابراین، او نتیجه می‌گیرد که کتیبه‌ی وان به هیچ وجه «یک سازه هنری در فضایی خالی در نظر گرفته نشده؛ بلکه به عنوان یک بیانیه‌ی سلطنتی بسیار مشهود و فوق‌العاده قدرتمند از امپراتوری و اقتدار عمل می‌کند که در مکانی سرشار از معنای تاریخی و اهمیت سلطنتی واقع شده است.»

آملی کورت (2007) در مورد اینکه چرا داریوش این مکان خاص را برای کتیبه انتخاب کرده است، ابراز تعجب می‌کند:

«محل قرارگیری طاقچه در موقعیت برجسته‌ای قرار دارد، اما دلیل تمایل داریوش برای گذاشتن کتیبه در اینجا به طور خاص مشخص نیست. آیا این امر می‌تواند با نبردهای زیادی که او پس از تصاحب تاج و تخت در این منطقه انجام داده است، مرتبط باشد؟»

لوری خاچادوریان (2016) بیان می‌کند که این مکان به طور خاص انتخاب شده بود تا نشان دهد که این منطقه اکنون بخشی از قدرت دیگری است. با قرار دادن کتیبه در قلعه توشپا (یعنی قلعه وان)، در مرکز موجودیت سابق اورارتو، داریوش و خشایارشا «بر پایه‌های سابق اقتداری که مدت‌ها در منطقه حاکم بود» ادعایی می‌کردند، که اکنون به عنوان استانی از امپراتوری هخامنشی بازسازی شده بود.

اکتشاف

زاویهٔ دیگر

در سال ۱۲۸۶ هجری خورشیدی (۱۹۰۷ میلادی) طرحی از روی این کتیبه آماده شده بود که متخصصان زبان‌های باستانی از روی این طرح اقدام به خواندن و ترجمهٔ کتیبه کرده بودند. نخستین بار، رولانْد گراب کِنْت، زبان‌شناس و پژوهشگر آمریکایی، در سال ۱۹۰۸ این کتیبه را خوانده و ترجمه کرده بود. اما، همان‌طور که گفته شد، همهٔ دانشمندان تا پیش از تلاش زوج جهانگرد ایرانی، از جایگاه دقیق این کتیبه بی‌اطلاع بودند و هیچ عکسی هم از این کتیبه در دسترس نبوده‌است. نتیجهٔ سفر زوج ایرانی بازیابی موضع دقیق کتیبهٔ خشایارشا در نزدیکی دریاچهٔ وان و تهیهٔ عکس و فیلم کامل از این کتیبه بود.

XV-سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در وان ترکیه

۱	/
۲	/
۳
۴
۵
۶
۷	/
۸
۹
۱۰
۱۱	/
۱۲	/
۱۳	/
۱۴	/
۱۵	/
۱۶
۱۷	/
۱۸	/
۱۹
۲۰	/
۲۱
۲۲	/
۲۳	/
۲۴	/
۲۵	/
۲۶	[ /
۲۷

خشایارشا در کتیبه آورده‌است:

اهورامزدا خدایی‌ست بزرگ، بزرگ‌ترینِ خدایان
که زمین را آفرید
که آسمان را آفرید
که مردم را آفرید
که شادی را برای مردم آفرید
که خشایارشا را شاه کرد
یگانه فرمانروای بسیاری
من خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان
شاه مردمان بسیار
شاه در این زمین دور و پهناور
پسر داریوش شاه هخامنشی
گوید خشایارشا: داریوش‌شاه، که پدرم بود، به‌خواستِ اهورامزدا بناهای زیبایی ساخت و او دستور داد این کتیبه کنده شود.
اما نوشته‌ای در آن کنده نشد
پس از آن من دستور دادم این نوشته کنده شود.
باشد که اهورامزدا و خدایان دیگر مرا نگاه دارند، شهریاری مرا، و آنچه من ساخته‌ام.

ارزیابی

کتیبه خشایارشا در وان، ایده‌های متعددی را منتقل می‌کند. به گفته السپت آر. ام. دوسینبر، وجود آن در اینجا، که یکی از معدود کتیبه‌های خارج از ایران است، نشان دهنده دامنه نفوذ پادشاه و امپراتوری به سرزمین‌های آناتولی است. دوسینبر می‌افزاید:

«استفاده‌ی تنها از زبان‌های میان‌رودانی و پارسی در کتیبه خشایارشا، نشان‌دهنده ادعای پادشاهی هخامنشی بر خود به عنوان یک قدرت خارجی با اقتدار بر سرزمین‌های باستانی اورارتویی است.»

این واقعیت که کتیبه به زبان‌های منطقه‌ای ترجمه نشده است، این ایده را توجیه می‌کند. برای مدت طولانی، اختلافات نظامی بی‌پایانی بین اورارتو و آشور وجود داشت. انتخاب زبان‌های استفاده شده در کتیبه، به وضوح برتری نظامی پادشاهی هخامنشی بر آشوریان و کنترل آن بر ارمنستان باستان را تأیید می‌کند. خط پارسی باستان دو برابر خط اکدی و ایلامی فضا اشغال می‌کند. علاوه بر این، خط فارسی باستان بزرگتر است و با فاصله بیشتری بین کاراکترها نوشته می‌شود. به گفته‌ی دوسینبر:

«این‌ها اشتباهات ساده‌لوحانه‌ای نبودند، بلکه در درجه‌ی اول برای نشان دادن برتری هخامنشیان بر تمدن‌های باستانی میانرودان در نظر گرفته شده بودند. از آنجایی که کتیبه در ارتفاع بالایی قرار دارد و خواندن آن از پایین دشوار است، چنین جزئیات بصری کوچکی بسیار مهم هستند.»

جستارهای وابسته

• سنگ‌نوشتهٔ بیستون
• تاش کوله
• فهرست قلعه‌ها در ترکیه
• فهرست آثار تمدنی ایران در دیگر مناطق جهان
• سنگ‌نبشته‌های داریوش بزرگ در سوئز