بهرام بیضایی

«بیضایی» و «بیضائی» به اینجا تغییرِ مسیر دارند. مدخل‌های دیگر به این نام را در بیضایی (نام خانوادگی) ببینید.

بهرام بیضایی
پرترهٔ بیضایی، کار فخرالدین فخرالدینی (۱۳۸۱)
تلفظ	‎/ˈbeɪzɑːi/‎
زادهٔ	۵ دی ۱۳۱۷ تهران، ایران
درگذشت	۵ دی ۱۴۰۴ (۸۷ سال) پالو آلتو، کالیفرنیا
مدفن	بوستان یادمان اسکای‌لاون
دیگر نام‌ها	ب. همراه، مهرداد رهسپار، ع. سالک، بهروز برومند، اعظم علیان، مدبّر کیان، کاوه اسماعیلی
تحصیلات	دیپلمِ دبیرستان
محل تحصیل	دبیرستان دارالفنون
پیشه‌ها	فیلم‌ساز کارگردانِ تئاتر نمایشنامه‌نویس فیلم‌نامه‌نویس تدوینگر پژوهشگر استاد دانشگاه
سال‌های فعالیت	۱۳۳۴ – ۱۴۰۴
دوران	پهلوی و جمهوری اسلامی
سازمان(ها)	دانشگاه تهران، دانشگاه استنفورد
آثار	هشتمین سفر سندباد عیّارِ تنها مرگ یزدگرد باشو، غریبه‌ی کوچک سگ‌کُشی . . .
همسر(ها)	منیراعظم رامین‌فر (ا. ۱۳۴۴) مژده شمسایی (ا. ۱۳۷۱)
فرزندان	نیلوفر (۱۳۴۵)، ارژنگ (۱۳۴۶)، نگار (۱۳۵۱)، نیاسان (۱۳۷۴)
والدین	ذکایی بیضایی آرانی (پدر) نیّره موافق (مادر)
خویشاوندان	مهدی موافق، محمّدرضا درویشی، سیاوش بیضایی، شادی بیضایی، صفورا نیّری، سعیده خضوعی، ارسلان یزدانی، داریوش دانشور
خانواده	بیضائی کاشانی
جوایز	جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ شیکاگو (۱۹۷۳) و . . .

بهرام بیضایی (یا بیضائی؛ ۵ دی ۱۳۱۷ – ۵ دی ۱۴۰۴) نویسنده و کارگردان ایرانی فیلم و نمایش بود. از کارهای دیگر او می‌توان تدوین و تهیهٔ فیلم، شاعری، مقاله‌نویسی، ترجمهٔ چند نمایشنامه، پژوهش تاریخی و ادبی و استادی در دانشگاه را برشمرد. بیضایی از فیلم‌سازان صاحب سبک و معتبر و از نویسندگان و متفکران برجستهٔ نمایش و ادبیات نوین فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌های او به زبان‌های دیگری ترجمه و در آسیا و اروپا و آمریکا و استرالیا چاپ و اجرا شده‌اند. ده فیلم بلند و چهار فیلم کوتاه و نزدیک به هفتاد کتاب و شانزده نمایش بر صحنه‌های شهرهای مختلف ایران و گاه غیر از ایران از سال ۱۳۴۱ تا ۱۴۰۴ بخش عمدهٔ کارنامهٔ هنری بیضایی را تشکیل می‌دهند. بسیاری از اهل نظر نمایشنامه و نمایش و فیلم مرگ یزدگرد را شاهکار او دانسته‌اند.

بیضایی در تهران در خانواده‌ای اهل شعر و سخن و ادب زاده شد. در کودکی اغلب از مدرسه به سینما می‌گریخت و فیلم تماشا می‌کرد. در سال ۱۳۳۰ با خودکشی صادق هدایت با کار و سرگذشت هدایت آشنا شد و از او تأثیر گرفت. سال‌ها بعد، از دانشجویی ادبیات فارسی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران کناره‌گرفت. ولی حاصل پژوهش‌هایش را به صورت کتاب نمایش در ایران منتشر کرد، که یگانه تاریخنامهٔ مهم نمایش ایرانی شد. او هم‌زمان با بهره گرفتن از شیوه‌های تعزیه که نیاکانش در آران برپا می‌کردند به نمایشنامه‌نویسی گرایید. نخستین نمایشنامه‌های بیضایی – مانند پهلوان اکبر می‌میرد – با نمایش گروه هنر ملی کامیابی یافت. هرچند گاهی چپ‌گرایان و گاهی راست‌گرایان کارش را سخت نکوهیدند. در سال ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد. بیضایی در اوایل دههٔ ۱۳۴۰ همکاری ناپیوسته‌ای با گروه ادبی طرفه داشت و از بنیان‌گذاران کانون نویسندگان ایران بود. به همین خاطر ساواک به او بدگمان بود. او سال ۱۳۵۷ از کانون کناره‌گرفت. بیضایی دههٔ ۱۳۵۰ را به استادی در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران و فیلم‌سازی گذراند. در سال ۱۳۵۸ پس از ده سال، نمایش مرگ یزدگرد را بر صحنه برد. در سال ۱۳۶۰ از دانشگاه اخراج شد. پس از نمایش مرگ یزدگرد او تا هجده سال امکان کار تئاتری نیافت؛ هرچند با تمام فشارها و سختی‌هائی که دولت برایش ایجاد می‌کرد توانست چند فیلم بسازد. در سال ۱۳۷۱ پس از چند سال جدایی از همسر نخست، با مژده شمسایی ازدواج کرد. از سال ۱۳۷۶ دوباره کار تئاتر را آغاز کرد و به شوق نمایش از اقامت کوتاهش در استراسبورگ به ایران بازگشت و تا ۱۳۸۶ توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانهٔ دولتی بگیرد. هرچند، گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی گرفتار سانسور شد یا کتابی در محاق توقیف ماند. در سال ۱۳۸۹ برای استادی در دانشگاه استنفورد به آمریکا رفت. او در آمریکا نیز پرکار بود و غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخت؛ تا سرانجام در ۵ دی ۱۴۰۴ درگذشت.

بیضایی، با نویسندگانی چون اکبر رادی و فیلم‌سازانی چون ناصر تقوایی و دیگران، در دگرگونی نمایش و سینما در ایران نقش مهمی داشته است. او بارها در رأی‌گیری از ناقدان سینمایی ایران برترین کارگردان تاریخ سینمای ایران شناخته شده است. باشو، غریبه کوچک که اغلب برترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده، و سگ‌کُشی که پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۸۰ ایران شد، دو اثر از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی هستند. برخی تاریخ‌نگاران سینما سرآغاز کار فیلم‌سازانی از نسل بیضایی و بنیانگذاران دیگر کانون سینماگران پیشرو را سرآغاز فصل تازه سینمای ایران دانسته‌اند که موج نو نامیده و فیلم‌های دههٔ ۱۳۵۰ بیضایی مانند غریبه و مه و کلاغ را در این جریان سینمایی گنجانده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویس تاریخ ادبیات فارسی گفته‌اند که با نمایشنامه‌هایی چون هشتمین سفر سندباد و ندبه و نمایش‌هایی چون مرگ یزدگرد و افرا به همراه چند نفر دیگر، گونهٔ نمایشنامه را در زبان فارسی به فرازهای در خور اعتنا و نمایش را به پایه‌ای استوار رساندند تا روزگار زرین دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در نمایش ایران به ثمر برسند. واروژ کریم مسیحی، رضا قاسمی، سوسن تسلیمی، پرویز شهبازی و شماری دیگر از سینماگران و اهل نمایش و هنرمندان و اندیشه‌وران از شاگردان بیضایی بوده‌اند. بیضایی فقط فیلم‌نامه‌های خود را به فیلم درآورده و به استثنای بانو آئویی و با وجود میل به نمایش کارهایی از زآمی موتوکیو و اکبر رادی و ویلیام شکسپیر، همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. او تهیه‌کننده و تدوینگر و طراح و کارگردان بیشتر کارهای نمایشی خود بود. تأثیر بیضایی را بر اندیشه و هنر آزاد در ایران چشمگیر شمرده و او را با فردوسی مقایسه کرده‌اند یا . . . وارث فردوسی، یا فردوسی معاصر خوانده‌اند.

زندگی

همچنین ببینید: سال‌شمارِ بهرام بیضایی

آغاز زندگی و خانواده

ذکائی بیضائی، پدر بهرام بیضائی

بهرام بیضایی در ۵ دی ۱۳۱۷ در خانواده‌ای بهائی در تهران زاده شد. مادرش نیره موافق نام داشت و پدرش میرزا نعمت‌الله بیضائی آرانی، متخلص به ذکائی و کوچک‌ترین برادر ادیب بیضائی بود. نام «بیضایی» (یا «بیضائی») از تخلص ادیب آمده:

جهان نمی‌برد از یاد نام بیضائی

هنوز بوی محبّت ز بیستون آید

که ذکایی نیز مانند دیگر بازماندگان، با آغاز صدور سجل همچون نام خانوادگی برگزید. در هنگام تولد بهرام، عموهایش از آران به تهران رفتند. یکی از ایشان چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرامْ پسر که زادهٔ شیر استی» و دیگری ادامه داده که «پیداست ز عارضش جهانگیر استی.»

بهرام بیضایی پدربزرگ و مادربزرگ پدری خود را ندید. اما پدربزرگ و مادربزرگ مادریش در کودکی او زنده بودند و بر وی اثر گذاشتند. مادربزرگش برای او و خواهر یک سال بزرگ‌ترش قصه‌هایی از جمله داستان‌های امیر ارسلان و سلطان مار می‌گفت. در کودکی این خواهر و برادر پدرشان به زندان افتاد و تا محاکمه و تبرئه، سل گرفت. این دوره به تنگدستی و دشواری گذشت.

پیشینهٔ شاعری در خانوادهٔ بیضایی همچنین آمیخته به نمایش بود؛ زیرا از زمان ابن روح مردان این خانواده تعزیه‌گردان بودند. میان پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندان میرزا محمدرضا، متخلص به ابن روح (۱۲۳۷–۱۲۸۸)، و طیبةالنسا خانم (از خانوادهٔ علمای آران؛ درگذشته سال ۱۳۱۳) هستند. ابن روح فرزند کوچک‌تر ملا محمد فقیه آرانی متخلص به روح‌الأمین (زادهٔ حوالی ۱۱۸۸) بود.

کودکی

. . . در سالهای نوجوانی با چه پشتکاری و جویندگی بی‌مانندی با امکانات ناچیزی از این سینما به آن سینما می‌رفت و بسیاری از آثار کلاسیک سینمایی را بارها و بارها می‌دید و پلان به پلان در ذهن نگاه می‌داشت تا روزی فیلمساز شود.

داریوش آشوری، ۱۳۷۱

بهرام بیضایی در تهران از زادگاه پدرانش (آران) ودرس‌های قدیمه و تعزیه که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمدند به دور بود. حوالی پایان جنگ دوم بین‌الملل نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزش نوین پرورش یافت. در مدرسه شاگرد زرنگی نبود. ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبان آینده، مانند داریوش آشوری و عبدالمجید ارفعی و نادر ابراهیمی و نوذر پرنگ و بهرام بیضایی با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری چون آرش را با الهام از زبان شعر مهدی اخوان ثالث، در واکنش به شعر آرش کمانگیر گفته سیاوش کسرایی پدیدآورد. با این که آموزش ادبی و مذهبی به شیوهٔ قدیم ندید، اما همواره در خانه شعر می‌شنید. او بعدها گفت «سخن، ارث پدری من است.» در دوران مدرسه با اسماعیل نوری‌علا و داریوش آشوری و در اوان جوانی با م. آزاد و اکبر رادی و جلال آل احمد و محمدعلی سپانلو و مهرداد صمدی دمخور بود. در دبیرستان‌های ابومسلم و دارالفنون درس خواند و در سال‌های آخر دو نمایشنامه با زبان تاریخی نوشت.

دارالفنون

دانشکده ادبیات دانشگاه تهران

بیضایی از دارالفنون (که دبیرستان بود)، به فاصلهٔ یک سال پربار که در آن شاهنامه فردوسی را خواند، به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفت (۱۳۳۸)، که تازه به ساختمان نوساز در محوطه اصلی دانشگاه منتقل شده بود؛ ولی آنجا هم نماند و در سال نخست دانشگاه را ترک کرد − به قول ایرج پارسی‌نژاد، «آن قفس نه سزای چو او خوش‌الحانی بود.» علی بلوکباشی که هم‌درس بیضایی بود، به یاد آورده که او دانشجویی استثنایی بود. شخصیتی ساخته و استوار داشت و جوانی خودباور و تمکین‌ناپذیر و در رفتار و بیان صریح و بی‌رودربایستی و جسور بود.

نخستین کارها

بیضایی در سال ۱۳۳۸ پس از یک سال ماندن پشت کنکور دانشگاه و شاهنامه خواندن و با معافی از خدمت سربازی عمومی در قرعه‌کشی، دانشجوی ادبیات فارسی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران شد و سر کلاس استادانی از جمله محمد معین و پرویز ناتل خانلری نشست. او همزمان به استخدام ادارهٔ کل ثبت اسناد و املاک دماوند درآمد. ولی نه درسش به جایی رسید و نه کارمندیش: «ادبیات، آن هم به امید اینکه در آن نمایشنامه‌نویسی درس بدهند. بعد وقتی دیدم خبری نیست، بیرون آمدم. در همان سال پشت دانشگاه یا شاید هم زودتر با آشنایی با اساطیر یونان و روم که شجاع‌الدین شفا ترجمه کرده بود، برایم این سؤال پیش آمد که چرا اساطیر ما گردآوری و طبقه‌بندی نشده و هیچ کار تاویلی و تحلیلی و معناشناسی روی آن انجام نشده.» با استادان دانشگاه (صادق کیا و لطفعلی صورتگر) نساخت و درس را ناتمام رها کرد. او در دماوند در روستای گیلیارد یک تعزیه دید و فکرش متوجه شیوهٔ ایرانی نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ با داریوش آشوری و جلال آل احمد و هوشنگ کاووسی و همایون کاتوزیان و سیروس طاهباز در جلسه‌های هنری هفتگی در خانهٔ خلیل ملکی شرکت می‌کرد.

بیضایی نوشتن نقد و پژوهش و مطالب پراکنده دربارهٔ نمایش و سینما در نشریات علم و زندگی، هنر و سینما، آرش و غیر از این‌ها را از سال ۱۳۳۸ آغاز کرد. در سال ۱۳۴۰ مقالاتی دربارهٔ موسیقی فیلم در مجلهٔ موزیک ایران و سال ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در نمایش ایرانی را در مجله موسیقی منتشر کرد. همین سال به ادارهٔ هنرهای دراماتیک دعوت و منتقل شد. پیوستن او به گروه هنر ملی نیز در همین اوان بود.

دوران شکوفایی

. . . تئاتر رفت به سمت متن‌های آقای بیضایی، آقای رادی و آقای غلامحسین ساعدی که این‌ها علمدار این دوران تئاتری بودند که کارشان تئاتر اجتماعی بود و به جامعه داشتند می‌گفتند که در آن زمان چه اتفاقی دارد می‌افتد.

علی نصیریان، اواخرِ قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی

از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ ظهور نسل تازه‌ای از نویسندگان، شاعران و کارشناسان ادبی، خبر از دورهٔ نویی از ادبیات و هنر و اندیشه و سانسور سازمان‌یافته و فراموشی بی‌سامان در ایران می‌داد. پس از تجربه‌های نویسندگانی چون سید علی نصر و عبدالحسین نوشین و محمد حجازی و با گشایش نسبی در زندگی اقتصادی مردم و ایجاد تلویزیون و کوشش‌های ادارهٔ کل هنرهای زیبای کشور و کمی دیرتر برگزاری جشن هنر شیراز، فضای فرهنگی به یکباره تغییر کرد و از اواخر این دهه نمایشنامه‌نویسانی چون علی نصیریان و بیژن مفید و اکبر رادی و غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی و بهمن فرسی و خجسته کیا و دیگران راه‌هایی نو در نمایشنامهٔ فارسی آزمودند و «بعد از دههٔ بیست درخشان‌ترین دورهٔ نمایش ایران» را آغاز کردند. بیضایی نیز از این نسل به‌شمار می‌آید. او از سال ۱۳۴۰ به‌طور جدی به نوشتن نمایشنامه پرداخت. او در سال ۱۳۴۱ نمایش‌نامه‌های عروسک‌ها و غروب در دیاری غریب را نوشت و در سال ۱۳۴۲ قصهٔ ماه پنهان را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورت کتاب سه نمایشنامه‌ی عروسکی منتشر کرد. در سال ۱۳۴۱ با یک دوربین قرضی، فیلمی هشت‌میلیمتری چهاردقیقه‌ای سیاه‌وسفید ساخت و به دوستانش نشان داد. از این فیلم چیزی باقی نمانده است. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی برای او میسر نشد و به نمایشنامه‌نویسی و هر وقت که ممکن شد، کارگردانی نمایش در گروه هنر ملی پرداخت.

در ۵ تیر ۱۳۴۲ جعفر والی نخستین بار نمایشنامه مترسکها در شب (۱۳۴۱) از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد که بیضایی از کارهای خام خود شمرده و از تجدید چاپ آن خودداری کرد. او در تابستان همان سال یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش پهلوان اکبر می‌میرد را نوشت. این کار تا پاییز ۱۳۴۴ به نمایش درنیامد. این زمانی بود که گروه هنر ملی از نمایش غروب در دیاری غریب و قصهٔ ماه پنهان در پاریس بازگشته بود و در تدارک جشنوارهٔ نمایش‌های ایرانی برای گشایش تالار ۲۵ شهریور پهلوان اکبر می‌میرد را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سال ۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد را نیز نوشت، ولی به غیر از شصت نسخهٔ پلی‌کپی به صورت دیگری منتشر نکرده بود.

بیضایی در عروسی با منیراعظم رامین‌فر، سال ۱۳۴۴. پرویز فنی‌زاده و پروین و پرویز صیاد و احمد ابراهیمی نیز در عکس پیدا هستند.

عکاس: روژه پیک

---

در فستیوال ۱۹۶۵ تئاتر ملل در تماشاخانهٔ شهر − سارا برنارد پاریس دو نمایش فرانکو زفیرلی (نسخهٔ نمایشی ماده‌گرگ نوشته جووانی ورگا و نسخهٔ ایتالیایی ژراردو گرییری از رومئو و ژولیت) بیش از کارهای گروه هنر ملی (آلونک، نوشتهٔ کورس سلحشور، و غروب در دیاری غریب و قصهٔ ماه پنهان) پسندیده شد. با این همه، ژان-ژاک گوتیه تک‌پرده‌ای‌های بیضایی را ستود.

کامیابی پهلوان اکبر می‌میرد در جشنوارهٔ مهر ۱۳۴۴ و اجرای عمومی دی و بهمن چشمگیر بود – شاه نیز شبی به تماشای این نمایش به تالار ۲۵ شهریور رفت – و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. او که هنوز امکان کار سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی جایگاه بالایی داشت.

در همان سال ۱۳۴۴ پیش از نمایش پهلوان اکبر می‌میرد، در جریان نمایش‌های گروه هنر ملی در آبادان، بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزادهٔ عباس جوانمرد و سپس از کارکنان انتشارات دماوند ازدواج کرد که حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های نیلوفر (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، مرده در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. نمایشنامهٔ دنیای مطبوعاتی آقای اسراری نیز کار همین سال است.

سال ۱۳۴۵ بیضایی تلاش کرد نخستین کارگردانی خود را با ساخت از پشت شیشه‌هانوشته اکبر رادی تجربه کند که نشد. او در اواخر اسفند نسخه‌ای از عروسک‌ها را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردین ۱۳۴۶ پخش شد.

سال ۱۳۴۶ که پخش تلویزیونی عروسک‌ها نوید کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرح فیلم بیضایی در تلویزیون ملی ایران گم شد و بدین ترتیب، عروسک‌ها نخستین و واپسین کار تلویزیونی بیضایی شد. او در بهار این سال دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ای ضیافت و میراث را نوشت که در پاییز با هم در تالار ۲۵ شهریور به نمایش درآورد. این نخستین نمایش زنده‌ای بود که بیضایی کارگردانی می‌کرد. همین سال چهار صندوق را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شمارهٔ دفترهای زمانه منتشر کرد.

بیضایی از پایه‌گذاران کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۴۷ بود. او با هشت نویسندهٔ دیگر بانی هیئت مؤسس کانون و سپس عضو علی‌البدل هیئت دبیران آن شد. در همان سال چند ماه به اصفهان کوچ کرد و همنشین بعض اعضای حلقهٔ جُنگ اصفهان شد. از سال ۱۳۴۸ نیز به دعوت پرویز ممنون در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ گروه دوم هنر ملی تشکیل شد که سرپرستی آنرا بیضایی بر عهده داشت.

در سال ۱۳۴۹ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای بیضایی فرصت داستان‌نویسی برای کودکان و فیلم‌سازی را فراهم آورد. او حقیقت و مرد دانا را به درخواست فیروز شیروانلو نوشت که نخستین و واپسین آزمون وی در این کار بود. ولی فیلم‌سازی همان ویژگی‌ای بود که از نوجوانی در پی‌اش بود. حاصل کار عمو سیبیلو شد که گشایشگر راه بیضایی برای کار سینمایی بود.

تدریش در دانشگاه و سینمای حرفه‌ای

طرح چهرهٔ بیضایی جوان، کار اردشیر محصص

ببضایی پس از ساخت فیلم کوتاه عمو سیبیلو در سال ۱۳۴۹، نخستین فیلم بلند خود رگبار را در سال ۱۳۵۰ ساخت. فیلم‌نامهٔ کاملی در دست نبود، ولی این یگانه داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبان ساخت آن باشد. در واقع بیضایی در دههٔ ۱۳۵۰ پیش از همه در پی ساختن عیار تنها بود، که دست نداد. باربد طاهری هزینه‌های رگبار را به موقع تأمین نمی‌کرد و بیضایی از پدر خود پول قرض کرد تا فیلم را به پایان برساند. رگبار در جشنوارهٔ فیلم سپاس سال ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره صدهزار تومان از دفتر مخصوص فرح پهلوی به تهیه‌کننده آن رسید. ولی هنگامی که طاهری به خاطر بدهی به زندان افتاد، روزنامه‌ها نوشتند که تهیه‌کنندهٔ رگبار ورشکسته شده است. این مسئله موجب بدنامی بیضایی به عنوان فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده هستند. سایهٔ این بدنامی تا سی سال بر سرش ماند تا هنگامی که سگ‌کُشی رکورد فروش سال ۱۳۸۰ را شکست.

متن استعفانامه هنرمندان از سندیکای هنرمندان فیلم ایرانی در روزنامهٔ اطلاعات (۱۸ تیر ۱۳۵۲)

در تیر ۱۳۵۲ در واکنش به سینمای عامه‌پسند ایران (فیلمفارسی)، بیضایی با بیش از ده سینماگر دیگر از سندیکای هنرمندان فیلم ایرانی استعفا داده و کانون سینماگران پیشرو را تشکیل داد. بیضایی که در مصاحبهٔ مطبوعاتی ۱۸ تیر گروه در هتل تهران پالاس به دلیل گرفتاری‌های شخصی غایب بود عضو علی‌البدل هیئت مدیره شد. ولی سال بعد از کانون سینماگران پیشرو نیز کناره گرفت.

. . . استاد تئاتر شرق بود. . . . اولین باری که بیضائی را سر کلاس دیدیم یک شلوار جین تنش بود با یک تی‌شرت معمولی! پشت میز هم ننشست، بلکه نشست روی آن. . . . فکر می‌کنم ۳۲ سالش بود. . . .

سوسن تسلیمی، حدودِ ۲۰۱۰ میلادی

در سال ۱۳۵۲ بیضایی از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر (که پیش‌تر «ادارهٔ هنرهای دراماتیک» نام داشت) به دانشگاه تهران که از سال ۱۳۴۸ در آن درس می‌داد، منتقل و استادیار تمام‌وقت نمایش در دانشکدهٔ هنرهای زیبا و از ۱۳۵۴ مدیر دپارتمان هنرهای نمایشی شد. پیشرفت چشمگیر نمایش دانشگاهی در همین اوان آغاز شده بود. گروه‌های دانشجویی، مانند گروه تئاتر پیاده نمایش می‌دادند و گروه‌های خارجی هم به دانشگاه رفت‌وآمد داشتند. بیضایی در دانشگاه بیشتر نمایش مشرق‌زمین درس می‌داد. به جز کسانی چون پرویز ممنون و حمید سمندریان که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی اکبر رادی، هوشنگ گلشیری، احمد اشرف، داریوش آشوری، محمد کوثر، حسینعلی طباطبایی، شمیم بهار، حسین پرورش، شاهرخ مسکوب، گلی ترقی، غفار حسینی، پرتو نوری‌علا، آربی اوانسیان، مهرداد بهار و چند تن دیگر را به کار گرفت و نسلی از هنرمندان ایران در دوران طلایی دانشکدهٔ هنرهای زیبا یا به قول رضا فیاضی «عصر غول‌ها» تربیت شد. بهروز غریب‌پور یاد کرده که در سال ۱۳۵۲ بیضایی هزینهٔ جشنی یک‌هفته‌ای در دانشگاه تهران دربارهٔ خیمه‌شب‌بازی را از حساب شخصی خود پرداخت.

در میانه‌های همین دهه بود که به دعوت مرکز فرهنگ مردم درس‌هایی دربارهٔ فرهنگ عامه نیز برگزار کرد.

۱۳۵۶ و ۱۳۵۷

در ۲۰ مهر ۱۳۵۶ در شب سوم شبهای نویسندگان و شاعران ایران، بیضایی در حضور حدود هشت‌هزار نفر در باغ انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان در تهران سخنرانی کرد. متن ویراستهٔ سخنان او در کتاب ده شب (۱۳۵۷) به نام در موقعیت تئاتر و سینما چاپ شد. او پس از شِکوِه از سانسور دولتی از فشار سانسور اجتماعی سخن گفت و از این حیث سخنانش با سخنرانان دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. در پایان سخن چنین گفت:

« احتمالاً این درست نیست که ما بخواهیم که یک نویسنده اون چیزی رو بگه که ما می‌خواستیم. اون کافی نیست. نویسنده باید یک چیزی بیشتر از اون رو بگه که ما می‌خواستیم. اون باید یه چیزهایی رو بگه که ما نمی‌دونیم می‌خوایم. خب، در این صورت من فکر می‌کنم که به این نوع طرز فکر متعلّقم. فکر می‌کنم اگر این شستشو می‌بایست در فضا اتّفاق بیفته یک مقدار هم باید در ما اتّفاق بیفته. ما باید این احساس رو بکنیم که کلمات، معیارها، اصطلاحاتی که به کار می‌بریم به خصوص کمی فرسوده شدند از وقتی همه به کار بردن. کلمه‌ای که از دستگاه دولتی تا روشنفکر معاصر همه به کار می‌برند به من حق بدید که نسبت به اون کلمه‌ها یک‌کمی مشکوک باشم. اگر قرار است که دستگاه‌های دولتی هم مسئولیت بگه و ما هم بگیم، من یک‌کمی به اون مسئولیت مشکوکم. اگر قراره که او هم راجع به آزادی صحبت بکنه و ما هم، من یک‌کمی راجع به این آزادی، مشکوکم. متشکّرم. »

در این سال، نمایش ندبه مجال اجرا نیافت و فیلم کلاغ ساخته شد که سال بعد به آتش‌سوزی سینماها خورد و کم دیده شد. چریکه‌ی تارا (۱۳۵۷) فیلم بعدی بود که در ایران به نمایش عمومی درنیامد. اما در بخش نوعی نگاه جشنوارهٔ فیلم کن ۱۹۸۰ نمایش داده شد.

سال ۱۳۵۷ بیضایی از کانون نویسندگان کناره‌گرفت. پس از انقلاب ۱۳۵۷، روح‌الله خمینی و به پیروی از او بیشتر دیگر انقلابیون نیز با تئاتر و سینما مخالفت اساسی نکردند: انجمن مشورتی تئاتر در اردیبهشت ۱۳۵۸ با شرکت بیضایی تشکیل شد. فتح اسلامی ایران زمینه و موضوع نمایش بعدی بیضایی به نام مرگ یزدگرد شد که در پاییز ۱۳۵۸ در تهران بر صحنه رفت. در سال ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامه به قول محمد حقوقی، فیلم «ارجمند» هم ساخت که توقیف شد.

پس از انقلاب و مهاجرت

دونده (۱۳۶۳) را بیضایی تدوین کرد. امیر نادری گفت: «او استاد است و حضورش به عنوان یک فرهنگ، پشت فیلم ایستاده، و من افتخار می‌کنم.» پیش‌تر سکانسِ نهاییِ تنگنا (۱۳۵۲) را هم بیضایی تدوین کرده بود. و در ساختِ خداحافظ رفیق (۱۳۵۰) هم به نادری کمکِ مالی رسانده بود. سالِ ۱۴۰۰ نادری فیلمِ سفری به دنبال هویت را در ستایشِ بیضایی ساخت.

در انقلاب فرهنگی ایران در سال ۱۳۶۰ بیضایی، پس از بیست سال کار دولتی از دانشگاه تهران اخراج شد. در توضیح چگونگی افت کیفیت دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران پس از انقلاب ۱۳۵۷ هوشنگ گلشیری و حمید سمندریان رفتن بیضایی را علتی اساسی می‌دانستند. در همین دوره بود که دخترش نیلوفر، درگیری سیاسی پیدا کرد و به همین خاطر ایران را به مقصد آلمان ترک کرد. در سال ۱۳۶۵ که پدرش مُرد، فیلم‌نامهٔ دیباچه‌ی نوین شاهنامه را نگاشت. ذکایی بدون سنگ قبر در لعنت‌آباد به خاک سپرده شد.

باشو، غریبه کوچک، که تا جنگ ایران و عراق تمام نشد اجازهٔ نمایش عمومی نیافت، مشهورترین فیلم بیضایی بوده است. این فیلم از پیشگامان صدابرداری سر صحنه در سینمای ایران بود. به قول داریوش مهرجویی، تجربه‌های اعضای کانون سینماگران پیشرو بود که «سینما را به طرف رفع مشکلات تکنیکی سوق داد»؛ و «بر اساس همان پشتوانه بود که بیضایی باشو، غریبه کوچک را با صدا گرفت . . . .»

پس از فیلم مرگ یزدگرد بیضایی باشو، غریبه کوچک و شاید وقتی دیگر را ساخت. امکان فیلم کردن فیلم‌نامهٔ روز واقعه برای بیضایی فراهم نشد و سپس با کارگردان دیگری به همین نام فیلم شد.

در سال ۱۳۶۷ بیضایی دارایی خود را به تدریج فروخت و به دنبال خانواده به آلمان رفت. آنجا ویزای سوئد گرفت تا به همسر و دختر دومش و سوسن تسلیمی و دخترش بپیوندد. در زمستان سرد شمالی، چون در دانمارک از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرز سوئد پیاده رفت و در مقصد از کمردرد بستری شد. بیضایی در سوئد هرچه پیگیر ساخت فیلم سینمایی شد مورد حمایت قرار نگرفت و نهایتاً یکی از کارهایش را به عنوان یک کار نیمه‌بلند چهل‌وپنج‌دقیقه‌ای تصویب کردند که بیضایی شخصاً آن را دنبال نکرد. فیلم‌نامه‌های آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و همچنین نمایشنامهٔ جنگنامه‌ی غلامان کار دورهٔ دوری وی از ایران است. طومار شیخ شرزین را هم که سال ۱۳۶۵ نوشته بود، در این زمان در استکهلم منتشر کرد. او سرانجام از این مهاجرت پشیمان شد و سال بعد به تهران بازگشت. هنگامیکه به فرودگاه مهرآباد رسید، حتی پول کرایه نداشت که به خانهٔ پدری برود!

در همین اوان بود که به خاطر ناهماهنگی زندگی کاری با زندگی خانوادگی‌اش، از منیراعظم رامین‌فر جدا شد. در فیلم مستند عیار تنها از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند.

پس از جنگ و مهاجرت دوباره

در سال ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و فیلم مسافران را از روی پیش‌نویسی از سال ۱۳۵۴ نوشت و در دو سال بعدی ساخت. او در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ روشنک داریوش با شهلا لاهیجی آشنا شد و بدین واسطه انتشارات روشنگران ناشر تقریباً همهٔ کتاب‌های بیضایی شد. او در سال ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد که فرزند آخرش، نیاسان را در ۱۳۷۴ زاد. بیضایی بخشی از سال پیش از آن ۱۳۷۳ را به سفرهایی در آمریکا سپری کرد و طرب‌نامه را نوشت. مدیا کاشیگر در این سال به سفرهای هوایی «روشنفکر امروزی» طعنه زد و آن را نشان سرگشتگی گرفت.

با افزایش فشارها بر روشنفکران ایران و انتشار «متن ۱۳۴» نویسنده – که بیضایی نیز از امضاکنندگان آن بود – بر این فشارها افزود. ساخت چه کسی رئیس را کشت؟ ممکن نشد و سال ۱۳۷۵ بیضایی با خانواده‌اش به دعوت پارلمان بین‌المللی نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود.

بازگشت به ایران در دولت خاتمی

با گشایش فضای سیاسی و فرهنگی در آغاز ریاست جمهوری سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه، هنگامی که در ایران به قول آیدین آغداشلو «تئاتر به کلی از رمق افتاده بود» نمایش بانو آئویی نوشتهٔ میشیما یوکیو و نیز کارنامهٔ بُندار بیدخش را هم‌زمان در سالن چهارسو و سالن قشقایی تئاتر شهر تهران نمایش داد. او پس از نمایش مرگ یزدگرد در پاییز ۱۳۵۸ تا نزدیک دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی به روی صحنه ببرد − چنان‌که در این میانه بعضی دوستداران تئاتر بیضایی چون بزرگ علوی و محمد حقوقی و بهزاد عشقی افسوس می‌خوردند که او به سینما روی آورده است.

بیضاییِ این مملکت را خانه‌نشین کرده‌اند و نمی‌گذارند کار کند. حالا شما بروید برای فیلم‌های قبلی‌اش ساز و دهل بزنید، به چه دردش می‌خورد؟ . . .

ناصر تقوایی، ۱۳۷۷

ولی بیضایی تئاتر را رها نکرد. او در سال ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ مجلس قربانی سنمار را نوشت که هرگز مجال اجرایش را نیافت. سپس فیلم‌نامهٔ گفتگو با باد را نوشت و همین سال بخشی از قصه‌های کیش را ساخت که بعداً از آن فیلم چندگانه جدا شد.

در اواخر دههٔ ۱۳۷۰ الزام به دریافت پروانهٔ فیلم‌نامه از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پیش از ساخت فیلم منتفی شد و بدین ترتیب در سال ۱۳۷۸ ساختن سگ‌کُشی آغاز شد. فیلم در سال بعد کامل شد و به نوزدهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر رسید و فیلم برگزیدهٔ تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری هم برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلم‌برداری و طراحی صحنه و لباس گرفت. در همان سال ۱۳۷۹ بیضایی نمایشنامهٔ مجلس ضربت زدن را نوشت. ولی هرگز نتوانست بر صحنه برد.

بیضایی در پایان سال ۱۳۷۹ یک ماه به ژاپن رفت و چهارشنبه‌سوری تودای‌جی و جشنوارهٔ گیون را مشاهده کرد. او در بازگشت درگیر مسائلی شد که برای فیلم سگ‌کُشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیر بار نرفت. ولی فیلم هم به ترتیب دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه، سال ۱۳۸۰ نسخهٔ کامل آن در ایران به نمایش درآمد و مورد استقبال فراوان قرار گرفت. در آبان ۱۳۸۰ مادرش، نیره موافق، مرد و نزدیک ذکایی به خاک سپرده شد.

دههٔ ۱۳۸۰

بیضایی شب هزارویکم را در پاییز ۱۳۸۲ در تالار چهارسوی تئاتر شهر تهران اجرا کرد.

در تابستان سال ۱۳۸۴ نمایش مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین را دربارهٔ قتل‌های زنجیره‌ای ایران در سالن اصلی تئاتر شهر تهران بر صحنه برد که استقبال چشمگیری داشت. اما اجرای آن پس از بیست‌وچهار شب به اجبار متوقف شد و این نمایشنامه تا تابستان ۱۴۰۲ منتشر نشد (و همین انتشار هم در آمریکا ممکن شد).

در ۵ دی ۱۳۸۵ جشن تولد بیضایی در شبی از شب‌های مجلهٔ بخارا در تالار بتهوون خانهٔ هنرمندان ایران در تهران با حضور خودش برگزار شد. جمعیت انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را پر کرده و مراسم با تأخیر آغاز شد.

نمایش بعدی بیضایی افرا، یا روز می‌گذرد بود که در زمستان ۱۳۸۶ در تالار وحدت به روی صحنه رفت و با موفقیت و استقبال کم‌نظیر تماشاچیان مواجه شد. این نمایش واپسین نمایشش بیضایی در ایران بود. افتتاح این نمایش چند شب پس از مرگ اکبر رادی و همزمان با سالگرد تولد بیضایی بود. مرگ رادی بیضایی را سخت منقلب کرده بود. چنان‌که های‌های گریه می‌کرد و اشک می‌ریخت. او این نمایش را به پیشگاه اکبر رادی پیشکش کرد.

بین سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سال ۱۳۸۷ روی پرده رفت. ولی سال ۱۳۸۸ سهراب‌کُشی به جشنوارهٔ تئاتر فجر نرسید.

مهاجرت به آمریکا

انسینا کمونز، مرکز برنامه‌های مطالعات جهان (از جمله ایران‌شناسی) دانشگاه استنفورد از سال ۲۰۱۹ میلادی. از نیمهٔ سال ۱۳۸۹ بیضایی به دانشگاه استنفورد رفت و، پس از نزدیک سی سال، استادی در دانشگاه را از سر گرفت. از این زمان بسیاری در ایران خواستار بازگشت و فراهم شدن امکان کارش شدند. ولی بیضایی و دوستانش هر چه کوشیدند تا مگر بتوانند فیلمی در ایران بسازند، نشد؛ و او برنگشت. سپیده خسروجاه دربارهٔ حضور بیضایی در آمریکا گفته: «آقای بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید.»

پس از فیلم وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کُشی را به نمایش درآورد، ولی موفق نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام و پس از آزارهای فراوان، از زندگی تحت نظارت پلیسی تا تماس‌های تلفنی تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگون اجتماعی برای خود و خانواده‌اش بیضایی در اواخر مرداد ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوت بخش ایران‌شناسی دانشکده علوم انسانی و علوم دانشگاه استنفورد همراه همسر و پسرش به ایالات متحدهٔ آمریکا رفت و در مرکز مطالعات ایرانی این دانشگاه مشغول به تدریس و پژوهش شد. (به گفته فریدون جیرانی، مجبور به مهاجرت ناخواسته شد)

دهه ۱۳۹۰ تا پایان عمر

پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و بیرون از دانشگاه و انبوهی پژوهش تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دومین استاد مدعو کرسی بیتا دریاباری مرکز ایران‌شناسی دانشگاه استنفورد (پس از دیک دیویس) شد و یک سال به آمریکا رفت. او به درخواست عباس میلانی (مدیر برنامهٔ ایران‌شناسی استنفورد) همان‌جا ماند و در سالیان بعد تدریس هنر ایرانی و پژوهش و نمایش نمایشنامه‌هایش را پی‌گرفت. در این مدت کوشش‌های دوستداران برای بازگرداندن وی به ایران بی‌نتیجه ماند.

در بهار ۱۳۹۱ پژوهش مفصل وی دربارهٔ هزار و یک شب پس از چند سال انتظار پروانهٔ نشر با نام هزارافسان کجاست؟ در ایران چاپ شد.

. . . بیضایی هیچگاه آنقدر که استحقاقش را داشت، مورد حمایت قرار نگرفت.

مارتین اسکورسیزی، ۱۳۹۲ (ترجمه از انگلیسی)

بیضایی از سال ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرد که نخستین آنها سایه‌بازی جانا و بلادور که در تیر ۱۳۹۱ در مرکز اجتماعات محلی کابرلی بود. در زمستان ۱۳۹۱ شب تولد بیضایی با محمدرضا شجریان دور از ایران سپری شد. پس از نمایشنامه‌خوانی آرش در سال بعد و گزارش ارداویراف در ۱۳۹۳ نمایش بعدی بیضایی طرب‌نامه بود که در سال ۱۳۹۵ در دو قسمت با فاصلهٔ چند ماه در کوپرتینوی کالیفرنیا بر صحنه رفت.

بیضایی در سال ۱۳۹۵ دکتری افتخاری دانشگاه سنت اندروز را به خاطر مشغلهٔ تمرین نمایش طرب‌نامه نپذیرفت. ولی سال بعد در سنت اندروز حاضر شد و در جشنی پس از نیمروز ۱ تیر از مینگیس کمبل مدرک افتخاری دکتری عالی ادبیات گرفت. پس از مراسم نیز همایش دانشگاهی چندروزه در بررسی آثار وی در همین دانشگاه برپا شد.

بیضایی در زمستان ۱۳۹۶ تمرین نمایش چهارراه سرگرفت که در نوروز ۱۳۹۷ در دانشگاه استنفورد به نمایش درآمد. در زمستان ۱۳۹۷ بیضایی تدارک نمایش تازه داش آکل به گفته‌ی مرجان از نوشته‌های خود را آغاز کرد. ولی این نمایش به خاطر تعطیلی دانشگاه استنفورد در دنیاگیری کووید ۱۹ در منطقهٔ خلیج سان فرانسیسکو به اجرا در نوروز ۱۳۹۹ نرسید.

در ۲۰ فروردین ۱۴۰۳ بیست روز پس از آن که محمد خزاعی، رئیس سازمان امور سینمایی و سمعی بصری، در شبکهٔ دوی تلویزیون جمهوری اسلامی ایران گفت که می‌خواهد بیضایی را برای فیلم ساختن به ایران فراخواند، عکس و خبری دربارهٔ بیماری مهلکی منتشر شد که سه ماه پیش‌تر، حمید امجد گفته بود بیضایی پشت سر گذاشته است. در اوایل تابستان همین سال آکادمی علوم و هنرهای سینما بیضایی را به عضویت دعوت کرد. و در پایان همین تابستان بود که بیضایی نیمهٔ نخست داش آکُل به گُفتهٔ مرجان را در برکلی) به نمایش درآورد. در ۲ دی ۱۴۰۳ به مناسبت سالگرد تولد بیضایی و مرگ اکبر رادی، «شب نمایشنامه‌نویس» در تهران برگزار شد. نیمهٔ دوم داش آکُل به گُفتهٔ مرجان نیز مرداد ۱۴۰۴ بر صحنه رفت.

واپسین نوشتهٔ بیضایی − ۳ یا ۴ دیِ ۱۴۰۴

کُجائی گلندام − بهرام رفت / پی آهوی مرگ در غار تَف
زد آن داس‌مند خُرّم درخت / فکندم ز پیکر همه بند و رخت
همین است آری و جز این مجوی
در این دامِ هستی چه آسان چه سخت

---

گُلندام از سی سال پیش از تولّد مژده با من بوده [بهرام و گلندام]

تصویرِ دستخط در فیلم امروز (۵۹، بهمنِ ۱۴۰۴): ۴۴

مرگ در زادروز

او به راهِ خویش می‌رود
بی که اعتنا کند
برین یا بر آن
می‌شکافد آسمانِ سبزِ صبح را
رو به رنگ‌های بی‌کران.

محمّدرضا شفیعی کدکنی، ۶ دیِ ۱۴۰۴، در مرگِ بیضایی

بهرام بیضائی
هیچ‌گاه نخواهد رفت

مسعود کیمیایی، دیِ ۱۴۰۴، در مرگِ بیضایی

در شامگاه ۶ دی ۱۴۰۴ اعلام شد که زندگی بیضایی دیروز، در ۵ دی هشتادوهفتمین سالگرد تولدش در خانه‌اش در پالو آلتو، کالیفرنیا به پایان رسید. گفته شده که بیضایی از سرطان مرد که پنج سال بود که دچارش بود. او در واپسین ساعات هشیاری دربارهٔ مرگ خود شعر گفت و با اشاراتی با مژده شمسایی ارتباط برقرار کرد. بلافاصله پس از اعلام مرگ بیضایی افشین هاشمی در تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی از احوالش در واپسین ساعات هشیاری گفت. در مرگ بیضایی بسیاری دیگر از مسعود پزشکیان و فرح پهلوی تا محمود دولت‌آبادی و رسول خادم و اصغر فرهادی و کیهان کلهر و جعفر پناهی و غیره سوگواری نمودند. مراسم مختلفی از جمله یکی در تئاتر شهر تهران و یکی در استکهلم به یاد بیضایی برگزار شد. برخی دوستداران بیضایی خواستار انتقال جنازه به ایران شدند؛ ولی مژده شمسایی گفت انتشار آثار بیضایی در ایران اولی‌تر است و دوستداران بیضایی می‌توانند به یادش درخت بکارند: «بهرام بیضایی هر کجا باشد آنجا ایران است.» ۱۳ دی (پیش از نیمروز ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶) مراسم خاکسپاری بیضایی در بوستان یادمان اسکای‌لاون با مناجات‌خوانی همسر و شعرخوانی برادرش و نیز سخنرانی عباس میلانی و با نوای نوبانگ کهن برگزار شد. شمسایی پاره‌هایی از سیاوش‌خوانی را نیز برای مشایعان خواند. تصویر لحظاتی از این مراسم به‌طور زنده از تلویزیون ایران اینترنشنال پخش شد. هوشنگ گلمکانی نوشت: «دفن بیضایی در شمال کالیفرنیا . . . واکنشی به‌حق و بیضایی‌وار به جفایی بود که در حق او شد. گویی ما و این خاک سزاوارش نیستیم.»

تقارن تقویمی تولد و مرگ بیضایی گمان‌ها و تفسیرهایی برانگیخت. پیش از این هم ۵ دی در ایران، به مناسبت تولد بیضایی و مرگ اکبر رادی، گرامی داشته می‌شد.

کارنامه

"	بیضائی همه‌فن‌حریف است: نویسندهٔ نمایشنامه و نمایش عروسکی، مقاله‌نویس، نویسندهٔ داستان، کارگردان تئاتر، همچنین منتقد سینمایی بوده و تجربهٔ سینما را در سال ۱۹۵۵ با ساختن فیلمی ۸میلیمتری آغاز کرده است. . . . هر بار و هدف هر چه باشد، این کلّ فرهنگ غنی اوست که به نمایش گذاشته می‌شود.	"
—رافائل بسان، حدودِ ۱۹۸۰ میلادی (ترجمهٔ احمد میرعلایی و انور میرعلایی)

کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیک شیوه چند دسته کرد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخش فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانی دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده است.

فیلم‌ها

مقالهٔ اصلی: فیلم‌شناسیِ بهرام بیضایی

نمایش‌ها

مقالهٔ اصلی: نمایش‌شناسیِ بهرام بیضایی

نوشته‌ها

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسیِ بهرام بیضایی

سخنرانی‌ها و گفتارها

مقالهٔ اصلی: فهرستِ سخنرانی‌ها و گفتارهای بهرام بیضایی

پروژه‌های ناتمام

مقالهٔ اصلی: فهرستِ کارهای نافرجامِ بهرام بیضایی

دست‌نوشته‌ها و متعلقات

"	اگر روزی همهٔ این خاطرات و شاید دست‌نوشته‌های او در جایی گرد هم بیاید، سویه‌هایی مهم از تاریخ روشنفکری ایران را باید بازخواند و بازنوشت.	"
—عبّاس میلانی، زمستانِ ۱۴۰۴

بخش اصلی مجموعهٔ خصوصی بیضایی (از دست‌نوشته و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طی سال‌ها از آن گم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزد خانواده‌اش هستند. جزوه‌ای دربارهٔ وسترن و دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دوران نوجوانیش، چنان‌که هوشنگ کاووسی و عبدالمجید ارفعی گفته‌اند، از همان زمان نزد ایشان بوده است. دست‌نوشتهٔ بعض فیلم‌نامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز گاه اصل و گاه کُپی، نزد بازیگران هست. از جمله فیلم‌نامهٔ مسافران به خط نویسنده که در مجموعهٔ خصوصی حسن پورشیرازی است. دستخط سپاس بیضایی از حمید امجد و محمد رضایی راد برای کمک در انتشار هزارافسان کجاست؟ و دستخط امضا و اهدای کتاب‌هایش به دیگران، از اکبر رادی و منوچهر فرید و شبنم فرشادجو و دیگران، نزد ایشان یا بازماندگانشان بوده است. دستخط آن مرد (۱۳۸۹) در پاییز ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوون تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییز ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در سالن شمارهٔ سهٔ موزهٔ سینمای ایران به نمایش درآمده بود.

منشآت اداری بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که در آنها کار می‌کرده، از دانشگاه تهران و غیره بوده است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی مانند تشویق‌نامه و درخواست بورسیه‌اش برای بهروز غریب‌پور هست.

بازیگران و همکاران بیضایی

مقالهٔ اصلی: فهرستِ همکارانِ چندبارهٔ بهرام بیضایی

گروه لیسار

در جریان فیلم‌برداری چریکه‌ی تارا در ۱۳۵۷ بیضایی و همکارانش در قلعهٔ لیسار گروهی به نام «گروه لیسار» را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشی بیضایی ماند.

سبک و مایگان

مقاله‌های اصلی: تأثّرات و بدایعِ بهرام بیضایی و درون‌مایه‌های آثارِ بهرام بیضایی

تاریخ‌نگاری و افسانه‌شناسی

بهرام بیضایی، در این کار سهم بزرگ و باارزشی دارد . . . جمع‌آوری اطلاعات دقیق در مورد سابقه‌های تاریخی و تحلیل ارزشهای نمایشنامه‌های عامیانه، کاری است که او انجام داده . . . حتی در میان مستشرقین هم کس کاری باین جامعی و درستی انجام نداده . . . کار بیضائی فقط یادکردن از این نمایش‌ها نبوده، بلکه با یک تحلیلی که لازمهٔ کار تاریخ‌نویسی است، توأم بوده است . . . بیضایی جزو اولین کسانی است که به‌طور جدی مسایل نمایشنامه‌های عامیانه را شکافت، ریشه‌یابی کرد و شناساند.

پرویز صیّاد، ۱۳۵۲

بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین کتاب نمایش در ایران است که پیش از کتاب شدن در سال ۱۳۴۴ سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که بین سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجله موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در دورهٔ کارشناسی ادبیات فارسی دانشگاه تهران به فراگیری نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود، پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و بعداً آنها را کتاب کرد. او غیر از نمایش در ایران، نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) و نیز جزوه‌ای در نمایش هندی و مقالات فراوان و سرانجام ریشه‌یابی درخت کهن (۱۳۸۳) و هزارافسان کجاست؟ (۱۳۹۱) را نوشت. ولی برجسته‌ترین کار تاریخ‌نویسی او نمایش در ایران بود. در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالی جنبش مشروطه‌خواهی به اجمال بررسی کرده است. بیضایی قدرت را از سیر دگرگونی نمایش ایرانی حدا نمی‌کند. پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخ نمایش نو و کهن ایرانی نوشته شد که بیشتر از این کتاب الهام گرفته بودند.

پژوهش‌های چشمگیر دیگر بیضایی به صورت کتاب‌های ریشه‌یابی درخت کهن (۱۳۸۳) و هزارافسان کجاست؟ (۱۳۹۱) منتشر شدند. در این کتاب‌ها بیضایی به تبار داستان اژدهاکُشی در فرهنگ هندوایرانی پرداخت.

نمایش

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در نمایش

. . . قسم به نام او (که تویی)، و نامت حجّت است بر تآتر ایران، و تویی در آستانهٔ این سالگرد خجسته، قلمدار صحنه‌های ما که از برجستگان درام جهان کسری نداری و چیزی هم سری.

اکبر رادی، ۱۳۸۶

از نظر نویسندگان فرهنگ ادبیات فارسی فلسفه و جامعه مبحث نمایشنامه‌های بیضایی بوده‌اند. او هم در صحنهٔ نمایش و هم در سینما کارنامه‌ای درخشان دارد. در عین حال به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در چین و ژاپن و ایران منتشر کرده که منبع درسی دانشجویان نمایش به‌شمار می‌رود. علی‌اصغر گرمسیری از تحقیقات بیضایی در تئاتر معاصر هم خبر داده است.

بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی، به نفع بازی کاست، بطوریکه در بهترین کارهایش صحنه، خالی و تنها، سکویی گرد است. او این عنصر را از نقالی و تعزیه وام گرفت که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاندیشی صوری تا بازاندیشی مفهومی تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخی بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوف تاریخ زد.

در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکان فیلم‌سازی نداشت به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود که برخی به وسیلهٔ انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شدند. بعض نمایشنامه‌های مهم وی مرگ یزدگرد، فتحنامه‌ی کلات و سهراب‌کُشی هستند. نوشته‌های وی از جهت زبان مورد توجه هستند. برای نمونه در آرش هیچ واژهٔ عربی به کار نبرده است.

اجراهای صحنه‌ای بیضایی اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده است. گفته می‌شود که پیتر بروک خطاب به او گفته: «بهرام عزیز، تو پانصد سال از تئاتر ایران جلوتر هستی و یک صد سال از تئاتر امروز جهان پیشتازی. به خوبی می‌دانم که روزی برای ملت ایران به یک اسطوره بدل خواهی شد.»

سینما

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در فیلم‌سازی

او استاد بزرگی است.

سهراب شهید ثالث، ۲۶ دیِ ۱۳۷۶

بیضایی اغلب برای ساختن فیلم‌هایش با مشکلات فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبرو بوده است. او جز کارگردانی، تدوین، ساخت عنوان‌بندی و تهیه‌کنندگی را نیز در سینما آزمود.

در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که با قیصر مسعود کیمیایی و گاو داریوش مهرجویی در زمرهٔ آثار سینمای موج نو ایران قرار گرفتند.

بیضایی همچنین پیشرو نگاه نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوع پژوهش‌هایش بوده است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کار شهلا لاهیجی بوده است. با این همه کسانی مانند شیرین بزرگمهر نیز بوده‌اند که این مطلب را قبول نداشته‌اند.

عقیده

مقاله‌های اصلی: نگرشِ مذهبیِ بهرام بیضایی و نگرشِ سیاسیِ بهرام بیضایی

بهرام بیضایی بهائی‌زاده‌ای است که به این مذهب نگرویده است.

یادمان‌ها و شمایل فرهنگی

. . . یکی از عبارت‌های مناسب برای توصیف شمایل فرهنگی او . . . : «نمایشنامه‌نویس به منزلهٔ اندیشمند» . . .

حمید امجد، ۱۴۰۱

همچنین ببینید: فهرستِ آثار دربارهٔ بهرام بیضایی

«بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده است.» او را «ستایش‌شده‌ترین و ستودنی‌ترین فیلمساز و درام‌پرداز تاریخ هنرهای نمایشی ایران» گفته‌اند. بصیر نصیبی او را «مقاوم‌ترین و سرسخت‌ترین فیلمساز ایرانی» می‌شناخته که «بیشترین لطمه و درد و رنج را در سینمای جمهوری اسلامی تحمل کرد، ولی هیچگاه به سازش با آخوندها تن درنداد.» برخی آثار نمایشی و تجسمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. در زمان زندگی، جز در شابلون چهرهٔ هنرمندان نمایش در ایستگاه متروی تئاتر شهر تهران، شمایل چشمگیری از بیضایی در معابر عمومی نبوده است. مرتضی فرشباف نیز در دههٔ ۱۳۹۰ فیلمی تاریخی به نام سهراب شهید ثالث در دست ساخت داشته که یکی از نقش‌هایش شخصیت جوانی بیضایی بوده است. ولی نخستین شمایل چشمگیر بیضایی در سریال تاسیان (۱۴۰۳) در حال سخنرانی در موقعیت تئاتر و سینما به تصویر کشیده شد.

بیضایی در برخی از آثار خود، مانند نمایشنامهٔ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین به خودش اشاره کرده است.

جشنوارهٔ تئاتر تجربه نیز جایزهٔ پژوهشی خود را به نام بیضایی نامیده است.

در ۷ بهمن ۱۴۰۴ در سالگرد تأسیس تئاتر شهر تهران، یک نهال افرا به یاد بیضایی در غرب ساختمان کاشته شد.

میراث

. . . یکی از معلمان بزرگ قرن ما به‌شمار می‌آید . . .

شهلا لاهیجی، ۱۳۹۹

. . . بنا کرد از نثر کاخی بلند . . .

داریوش فرهنگ، دیِ ۱۴۰۴

مقالهٔ اصلی: تأثیرات و مآثرِ بهرام بیضایی

همچنین ببینید: تاریخچهٔ پذیرهٔ آثارِ بهرام بیضایی

جایزه‌ها

بیضایی با جبه سیاه و باشلق زرد دکتری عالی افتخاری ادبیات دانشگاه سنت اندروز، اسکاتلند، عصر ۱ تیر ۱۳۹۶ پس از جشن در تالار یانگر

مقالهٔ اصلی: فهرستِ جایزه‌ها و نامزدی‌های بهرام بیضایی

بیشتر جایزه‌های بیضایی در موزهٔ سینمای ایران نگهداری می‌شود.

پانویس

منابع

همچنین ببینید: فهرستِ آثار دربارهٔ بهرام بیضایی

• − (شهریور ۱۳۵۲). «سینماگران پیشرو ایران». سینما ۵۲ (۲): ۵۵. {{cite journal}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• − (۲ شهریور ۱۳۸۹). «بهرام بیضایی ۳ کتاب تازه منتشر می‌کند». فرهیختگان (۳۵۷): ۷. {{cite journal}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• − (۳ تیر ۱۳۹۶). «دکترای افتخاری ادبیات دانشگاه «سنت اندروز» اسکاتلند به استاد بهرام بیضایی». اطّلاعات (۲۶۷۵۱): ۳. {{cite journal}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• − (۱۶ تیر ۱۳۹۲). «ستایش اسکورسیزی از بیضایی». اعتماد (۲۷۲۰): ۱۶. {{cite journal}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• − (۲۳ مهر ۱۳۸۷). «نمایش دست‌نوشته‌های بهرام بیضایی در موزه سینما». اعتماد (۱۷۹۴): ۱۶. {{cite journal}}: |نام خانوادگی= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• آشفته، رضا (۲۹ آذر ۱۳۹۹). «باید از بهرام بیضایی گذر کرد». ایران (۷۵۲۰): ۲۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• آغداشلو، آیدین؛ عبداللهی، اصغر؛ عبدی، محمد (۱۳۷۹). از پیدا و پنهان: آیدین آغداشلو در گفت‌وگویی بلند با اصغر عبداللهی و محمد عبدی. تهران: انتشارات کتاب سیامک. شابک ۹۶۴-۶۱۴۱-۳۰-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• احیاء، حمید (مهر ۱۳۷۹). «گلشیری و تآتر». کتاب نمایش (۸): ۱۷۱–۱۷۳.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• اسماعیل‌پور، مهبیز (۱۳۸۱). «آوانگارد». در انوشه، حسن (ویراستار). فرهنگنامهٔ ادبی فارسی. ج. ۲. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. صص. ۹−۱۵. شابک ۹۶۴-۴۲۲-۰۵۹-۵.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• اکرمی، جمشید (تابستان ۱۳۷۵). «قیچی‌های تیز در دست‌های کور: سانسور فیلم در ایران، از آغاز تا امروز». ایران‌نامه (۵۵): ۴۵۷–۴۷۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ا.، ح. (حمید امجد) (۱۳۹۷). «چکیده‌ای از زندگی و کارنامهٔ بهرام بیضایی». دفترهای تآتر (۱۵): ۶–۱۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امجد، حمید (۱۳۸۵). «در چند و چونِ معاصر بودن». بخارا (۵۷): ۱۴۴–۱۵۲.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امجد، حمید (تیر و مرداد ۱۴۰۱). «نمایشنامه‌نویس به منزلهٔ اندیشمند: تسلایی برای بغض ناگفتهٔ بیضایی که از ابتدا در گسترده‌ترین مفهوم «شاعر» بوده است». اندیشه پویا (۸۰): ۸۰−۸۳.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امجد، حمید (پاییز و زمستان ۱۴۰۲). «برای او که جوان می‌ماند». مامطیر (۱۵ و ۱۶): ۳۵–۳۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• امید، جمال (۱۴۰۲). دایرهٔ مینا: نکته‌ها، حاشیه‌ها، خاطره‌ها، دانستنی‌ها، پشت صحنه‌های فیلم‌های تاریخ سینمای ایران: ۱۳۹۰–۱۳۰۹. تهران: مؤسسه انتشارات نگاه. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۲۶۷-۴۳۹-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بابک، رضا؛ کیانیان، داوود (۱۴۰۰). کودکی که کودک ماند. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۰۵-۷۰۸-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بزرگمهر، شیرین؛ آشفته، رضا (۷ مرداد ۱۳۹۷). «زنان در تئاتر نقش قهرمانان را بازی نمی‌کنند / پر کردن خلأهای موجود در زمینه منابع تئاتری / گفت‌وگو با شیرین بزرگمهر، مترجم و استاد دانشگاه». هنرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۷ فروردین ۱۴۰۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بلوکباشی، علی؛ محمّدی، حمیدرضا (۶ بهمن ۱۳۹۰). «نمی‌دانم کِی آرام خواهیم گرفت». ضمیمهٔ روزنامهٔ شرق (۱۴۴۹): ۲۵–۲۸.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بیضائی، ذکائی (۱۳۳۹). چهل‌وهشت تن از شعرای معاصر. تهران: انجمن ادبی طهران.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بیضایی، بهرام؛ معصومی، پروانه؛ تسلیمی، سوسن؛ شمسایی، مژده؛ مقصودلو، بهمن (۱۴۰۲). موزاییک استعاره‌ها: گفت‌وگو با بهرام بیضایی و زنان فیلم‌هایش. تهران: نشر برج. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۵۶۹۶-۵۷-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• بیضایی، بهرام (زمستان ۱۳۸۶). «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۱۵–۲۸.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• پارسی‌نژاد، ایرج (۱۴۰۰). یادها و دیدارها. تهران: فرهنگ نشر نو و نشر آسیم. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۹۰-۲۰۴-۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• پرورش، پرویز (۲۰۲۴ میلادی). خاطره‌ها و نوشته‌های دیگر. شهرستان اورنج، کالیفرنیا. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
• پورشیرازی، حسن (دی ۱۳۸۰). «فراتر از تفاهم». فیلم (۲۷۹): ۱۱۲–۱۱۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ترقی، گلی؛ فانی، کامران؛ دهباشی، علی (مرداد ۱۳۸۰). «گفتگو با گلی ترقی». بخارا (۱۹): ۳۱–۵۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• تسلیمی، سوسن؛ عبدی، محمد (۱۳۹۹). سوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی. تهران: انتشارات بیدگل. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۸۰۶-۹۶-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• تندرو صالح، شاهرخ، ویراستار (۱۳۷۹). گفتمان سکوت: پیرامون مسایل عمومی ادبیات داستانی پس از انقلاب. تهران.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جاهد، پرویز (۹ مرداد ۱۳۹۶). «بیضایی: «رگبار» شعار سیاسی نمی‌دهد». شرق (۲۹۲۴): ۱۴ و ۱۹.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جعفری، روح‌الله، ویراستار (۱۳۹۵). گروه هنر ملی از آغاز تا پایان (۱۳۵۷–۱۳۳۵). تهران: انتشارات افراز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۴۳-۵۵۸-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جعفری‌نژاد، شهرام (خرداد ۱۳۹۸). «از «گاو» تا «گوزن‌ها»، از «ریوبراوو» تا «سرگیجه»: نتایج سه دورهٔ پیشین در یک نگاه». فیلم (۵۵۸): ۱۰−۱۱.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالی فخر، مصطفی (آبان ۱۴۰۴). «سیرک بزرگ زندگی». فیلم امروز (۵۶): ۲۶−۳۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• حاج سید جوادی، حسن (۱۳۸۲). بررسی و تحقیق در ادبیات معاصر ایران. تهران: گروه پژوهشگران ایران. شابک ۹۶۴-۹۱۲۰۶-۶-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• حقوقی، محمد (۱۳۷۷). مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران. ج. ۱. تهران: نشر قطره. شابک ۹۶۴-۵۹۵۸-۵۱-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خسروپناه، محمدحسین (۱۳۹۶). شب‌های نویسندگان و شاعران ایران: انستیتو گوته − تهران ۲۷–۱۸ مهر ۱۳۵۶. تهران: پیام امروز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۷۰۶-۹۵-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خسروجاه، سپیده؛ غفاری، عباس (۱۷ اسفند ۱۳۹۵). «بهرام بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید / نمایشنامه «مرغ سحر» را از شجریان وام گرفتم / روایت سپیده خسروجاه از درام‌نویسی تا فعالیت تئاتری در آمریکا». هنرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۹.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خلخالی، سیّد عبدالحمید (۱۳۳۷). تذکرهٔ شعرای مُعاصر ایران. ج. ۲. تهران: کتابخانه طهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• رادی، اکبر (۵ دی ۱۳۸۶). «تو آن درخت روشنی». اعتماد (۱۵۷۵): ۲۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• دادور، نازنین. الفبای تئاتر. تهران: انتشارات افراز.
• رضایی راد، محمّد (۱۳۹۸). «اَدَبیّاتِ نَمایشی». در سعادت، اسماعیل (ویراستار). دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی. ج. ۱ (ویراست ۲). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انتشارات سخن. صص. ۵۹۲−۵۹۸.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• زاهدی، فریندخت؛ − (تیر ۱۳۹۳). «نباید اجازه بدهیم تئاتر فرهیختگی خود را از دست بدهد». نمایش (۱۷۸): ۹۵−۱۰۰. {{cite journal}}: |نام خانوادگی۲= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سرکوهی، فرج (۲۰۰۲ میلادی). یاس و داس: بیست سال روشن‌فکری و امنیتی‌ها. سوئد: نشر باران. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)
• سلماسی، مهرنوش (۱۳۹۸). «خداحافظی طولانی: فیلمسازان جوان دهه پنجاه چگونه از قطار سینمای ایران پیاده شدند». همشهری (۷۸۲۸): ۱۸.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سمندریان، حمید؛ ماهیان، افسانه (۱۳۸۸). این صحنه خانهٔ من است: زندگی، اندیشه و آثار حمید سمندریان در گفت‌وگو با افسانه ماهیان. تهران: نشر قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۴۱-۹۱۸-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• شاه محمدلو، بهرام؛ کیانیان، داوود (۱۴۰۰). حکایت سال‌های کودکی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۰۵-۷۰۹-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• شریفی، محمّد (۱۳۹۶). «بِیضائی، بهرام». در جعفری، محمّدرضا (ویراستار). فرهنگ ادبیّات فارسی (ویراست ۲). تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات آسیم. صص. ۴۰۰–۴۰۱. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۴۳۹-۸۲-۱.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• شمسایی، مژده (۵ دی ۱۳۹۵). «تولدت مبارک بهرامْ پسر». شرق (۲۷۵۹): ۱۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• شهید ثالث، سهراب (۱۳۷۸). دهباشی، علی (ویراستار). یادنامهٔ سهراب شهید ثالث. تهران: انتشارات سخن و انتشارات شهاب ثاقب.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• صلاحی، عمران (۱۳۸۷). تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران: عمران صلاحی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۸۰-۳۶۹-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• صیاد، پرویز؛ − (۲۵ مرداد ۱۳۵۲). «سینماگران ما خانواده‌ها را از سینما گریزانده‌اند». فیلم و هنر (۴۴۶): ۱۶−۱۷ و ۴۷. {{cite journal}}: |نام خانوادگی۲= نام عددی دارد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• طالبی‌نژاد، احمد (۲۵ فروردین ۱۴۰۳). «بیضایی فرهنگ ایران است». اعتماد (۵۷۳۶): ۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• طاهری، باربد؛ فرزاد، سیروس (۲۳ آذر ۱۳۵۱). «گفتگویی با باربد طاهری تهیه‌کننده فیلم رگبار». ستاره سینما (۸۰۵): ۸−۹.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• طاهری، باربد؛ جویانی، شهروز (پاییز ۱۳۶۳). «گفتگو با باربد طاهری». سینمای نوین (۴): ۷۲–۸۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• عشقی، بهزاد (مهر ۱۳۶۹). «با شلاق عشق در مقابل یک درام‌نویس شریف». کِلک (۷): ۱۶۲−۱۶۸.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• فُرسی، بهمن (۱۴۰۲). من‌ات به دنبال. تهران: انتشارات بیدگل. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۳۱۳-۱۰۶-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• فنائیان، تاجبخش (۱۳۸۶). هنر نمایش در ایران (تا سال ۱۳۵۷). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۳-۵۷۲۵-۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• فیاضی، رضا (۱۴۰۲). «ما در عصر غول‌ها درس خواندیم». کتاب آواژ (۳): ۳۰−۳۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• قوکاسیان، زاون، ویراستار (۱۳۸۱). بهرام بیضایی و پدیدهٔ سگ‌کشی. تهران: انتشارات خجسته. شابک ۹۶۴-۶۲۳۳-۴۸-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• قوکاسیان، زاون، ویراستار (۱۳۷۸). مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (ویراست ۲). تهران: انتشارات آگاه. شابک ۹۶۴-۴۱۶-۱۰۹-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ماه‌نامهٔ هنرهای نمایشی، دورهٔ دوم، شمارهٔ دو، مهر و آبان ۱۳۸۲
• کاتوزیان، همایون (۴ مهر ۱۳۹۲). ««غرب‌زدگی» خرده‌بورژوازی و پرولتاریای وارداتی نبود». اعتماد (۲۷۸۷): ۱۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• کاشیگر، مدیا (شهریور و مهر ۱۳۷۳). «در آستانهٔ هزارهٔ سوم». تکاپو (۱۲): ۶−۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• کوبان، سیما (فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۷). «آن درخت برومند». بخارا (۶۵): ۶۴–۶۹.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• کوشان، ناصر (۱۳۷۹). تاریخ تئاتر در اصفهان. نشر آتروپات. شابک ۹۶۴-۷۰۲۳-۰۱-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• کیانی، نرگس (۴ آذر ۱۴۰۲). «مظنونین همیشگی». هم‌میهن (۳۸۱).{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• کیانیان، رضا (۱۳۹۳). شعبده بازیگری. تهران: نقش و نگار. شابک ۹۶۴-۷۰۰۲-۰۷-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• عبدی، محمّد (۱۳۸۳). غریبهٔ بزرگ: زندگی و سینمای بهرام بیضائی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۶۴-۳۸۰-۰۷۹-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• عظیمی فرد، فاطمه (بهار ۱۳۹۸). «ثبت علمی فرهنگ مردم؛ دستاورد سید ابوالقاسم انجوی شیرازی». فرهنگ مردم ایران (۵۶): ۱۶۵–۱۸۱.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• عنقا، حمیده بانو؛ حسینی، سید فرزام (مهر ۱۳۹۵). «آقای نمایش‌نامه‌نویس از نمای نزدیک». کتاب هفته خبر (۱۲۳): ۲۱–۳۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• غریب‌پور، بهروز (۵ دی ۱۳۹۵). «بیضایی تخت جمشید است». ایران (۶۳۹۰): ۱۲.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• لاهیجی، شهلا (۴ دی ۱۳۹۹). «بهرام بیضایی معلم ماندگار قرن ما است». ایران (۷۵۲۵): ۲۰.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ممنون، پرویر (۱۴۰۱). زندگی با تئاتر. تهران: ناشر–مؤلف. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۰۰-۲۱۵۳-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• مؤمنی، باقر، ویراستار (۱۳۸۲). در خلوت دوست: نامه‌های بزرگ علوی به باقر مؤمنی. تهران: موسسهٔ انتشارات عطائی. شابک ۹۶۴-۳۱۳-۵۸۶-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• مهرجویی، داریوش؛ مقصودلو، بهمن (۱۴۰۴). سینماگر متفکر: گفت‌وگو با داریوش مهرجویی. تهران: نشر برج. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۴۷۳۸-۰۷-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• میرعابدینی، حسن (۱۳۹۸). «گُلْشیری، هوشَنْگ». در سعادت، اسماعیل (ویراستار). دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی. ج. ۹ (ویراست ۲). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انتشارات سخن. صص. ۴۳۴−۴۴۲.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• میر کتولی، دنیا سادات (۳۱ خرداد ۱۳۸۵). «بهرام بیضایی و هشت خوان گلرخ». اطّلاعات هفتگی (۳۲۳۶): ۴۰−۴۱ و ۵۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• میلانی، عباس (۱۴۰۲). دربارهٔ تجدد، سیاست، فرهنگ. تهران: فرهنگ نشر نو و نشر آسیم. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۹۰-۳۸۷-۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نادری، امیر؛ گلمکانی، هوشنگ؛ مهرابی، مسعود (بهمن ۱۳۶۴). «همهٔ ذرات فضا در فیلم من تأثیر می‌گذارد». فیلم (۳۳): ۱۶−۲۰ و ۴۶.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نوری علا، اسماعیل (۱۴۰۴). رضایی تازیک، م. (ویراستار). جمعه‌گردی‌های اسماعیل نوری علا. ج. ۱. سوئیس: انتشارات جنبش سکولار دموکراسی ایران و انتشارات فروغ. شابک ۹۷۸-۳-۹۶۵۳۱-۱۳۴-۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ولی‌زاده، محمّد، ویراستار (۱۳۹۸). یک عُمر با عزّت: یادنامهٔ زنده‌یاد عزّت‌الله انتظامی. تهران: انتشارات بامداد نو. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۶۶۳۷-۰۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Jahed, Parviz (2022). The New Wave Cinema in Iran: A Critical Study. New York: Bloomsbury. ISBN 978-1-5013-6912-4.
• Kapuscinski, Gisèle (1988). "Modern Persian Drama". In Ehsan Yarshater (ed.). Persian Literature. New York: Bibliotheca Persica. p. 381−402.

پیوند به بیرون

• وبگاه دانشگاه استنفورد برای بهرام بیضایی
• ریاضی، فرهاد. «مقاله‌ای جامع درباره استاد بهرام بیضایی». راسخون
• از رئالیسم رادی تا اسطوره‌گرایی بیضایی
• ۸۲سالگی بهرام بیضایی؛ هنرمندی که مقابل نظام حذف و سانسور کرنش نکرد
• بهرام بیضایی در وبگاه ایران اکت
• درباره بیضایی در روزنامه شرق
• به بهانه‌اجرای نمایش «افرا»؛ نگاهی به آثار و فعالیت‌های هنری «بهرام بیضایی»
• چرا همه خوابیم؟