کیکاووس زیاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
عنصرالمعالی کیکاووس
امیر زیاری
سلطنتحدود ۱۰۵۰ تا ۱۰۸۷ میلادی
پیشیندارا
جانشینگیلانشاه
زاده۴۱۲ هجری قمری
درگذشته۴۸۰ ه‍.ق (۶۸ ساله)
قفقاز
دودمانزیاریان
پدراسکندر
مادرشاهزاده باوندی
دین و مذهبتسنن

عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر بن زیار از آل زیار بود. پدرانش در نواحی شمال ایران - گرگان طبرستان، گیلان و ری سال‌ها حکومت و امارت داشتند. خود او نیز اگر از سلطنتی باشکوه و قدرت برخوردار نبود فی‌الجمله دستگاهی داشت. به‌رسم امیر زادگان آن عهد تربیت شده، آداب مملکت‌داری را فرا گرفته بود.

به‌علاوه از دانش‌های آن زمان و فنون و پیشه‌های گوناگون اطلاعاتی فراوان داشت. با بزرگان و پادشاهان آن عصر حشر و نشر کرده بود. بر این جمله تجربه‌های عمری دراز را - که در هنگام نوشتن قابوس‌نامه به شصت و سه سال بالغ شده‌است - باید افزود. این فضایل اگرچه گران‌قدر است ممکن است برای دیگر کسان نیز حاصل شود؛ اما آنچه اثر وی را امتیازی خاص می‌بخشد، صداقت و صراحت لهجهٔ اوست.

زندگی‌نامه[ویرایش]

کیکاووس بن اسکندر یکی از واپسین امیران دودمان زیاریان است. بنا بر آنچه از نوشته‌های خودش حفظ شده‌است، او در حدود سال ۴۱۲ هجری به دنیا آمده‌است؛ چنان‌که در ۴۷۵ هجری که کتاب قابوس‌نامه را می‌نوشت، در سن ۶۳ سالگی بوده.[۱] کیکاووس حاصل ازدواج اسکندر بن قابوس زیاری و دختر مرزبان بن رستم باوندی بود. او سال‌های جوانی خود را در دربار غزنویان گذراند و هشت سال در غزنه ندیم سلطان مودود بود و آن گونه که خود نوشته‌است، چندین بار برای غزا به هندوستان رفته، که یحتمل بایستی در دوران سلطنت مسعود یا مودود بوده باشد. او در پنجاه سالگی از نوشیدن شراب توبه کرد و به سفر حج رهسپار شد؛ این سفر حج احتمالاً در زمان خلافت القائم بامرالله بوده باشد. در بازگشت به گنجه رفته و ندیم دربار امیر ابوالسوار شاوور بن فضل شدادی شد و در آنجا به نقل داستان‌ها و حکایات سرگرم‌کننده می‌پرداخت. اطلاعات چندانی از کیکاووس پس از سال ۴۷۵ هجری وجود ندارد. گرچه تاریخ درگذشت او مشخص نیست، منابع سال ۴۶۲ هجری را زمان مرگ او دانسته‌اند که با تاریخ پایان نگارش کتاب که ۴۷۵ ذکر شده، همخوانی ندارد؛ بنابرین یحتمل کیکاووس کتابش را در ۴۵۷ هجری به پایان رسانده و این عدد به اشتباه ثبت شده‌است.[۲] گیلانشاه پسر کیکاووس حاصل ازدواج او با دختر سلطان محمود غزنوی بوده‌است[۳] که در زمان نگارش کتاب قابوس‌نامه، نزد پدر نبوده و در جای دیگری می‌زیسته.[۴]

نویسندگی[ویرایش]

جنبهٔ ادبی شخصیت کیکاووس زیاری از جنبهٔ سیاسی او مهم‌تر و قوی‌تر بود. او تجربهٔ بسیاری در سفرها و همنشینی با سلاطین زمانه داشته و با هر فن و حرفه و طبقه‌ای آشنایی داشت؛ همچنین کتاب‌های بسیاری مطالعه کرده بود و اطلاعات زیادی دربارهٔ جامعه و فرهنگ کسب کرده بود. او گرچه به حکومتی با وسعت آنچه اجدادش داشتند، دست نیافت، لیکن از تمامی امرای این خاندان اثر فرهنگی چشم‌گیرتری داشت. او کتاب معروفش، قابوس نامه، را خطاب به پسر خود، گیلانشاه، نوشته‌است که یکی از فصیح‌ترین کتب ادبی فارسی و فرهنگ‌نامهٔ کاملی درباب زندگی شاهان و مردمان ایران در قرن پنجم هجری است. قابوس‌نامه دارای چهل و چهار باب است و در هر یک از این ابواب دربارهٔ حرفه‌ای یا مسائل خاصی در مورد زندگی صحب می‌شود که نشانگر دانش بالای نویسنده و آگاهی او از محیط زندگی و جامعه‌اش می‌باشد.[۵]

اشعار طبری[ویرایش]

عنصرالمعالی کیکاووس در قابوس نامه اشعاری به زبان طبری (مازندرانی) نیز سروده‌است که این گویش در قرن چهارم گویش متداول گرگان قدیم بوده‌است. بیت زیر نمونه ای از اشعار طبری عنصرالمعالی در قابوس نامه می‌باشد.[۶][۷]

چنین گونه دونا که بوین هر زونه. به گور خته نخسه اون کس به خونه.

پانویس[ویرایش]

برای مطالعهٔ بیشتر[ویرایش]

  • نصیحت‌نامه، مشهور به قابوس نامه، مصحح: سعید نفیسی، ویراستار: عزیزالله علیزاده، تهران: فردوس، ۱۳۸۵، وزیری، ۴۰۰ صفحه. شابک: ۷-۲۸۸-۳۲۰-۹۶۴