قطب‌الدین شیرازی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
قطب‌الدین محمود کازرونی شیرازی
Ghotb2.jpg
شناسنامه
نام کامل لقب: قطب‌الدین
نام: محمود
نسب: ابن مسعود بن مصلح
نسبت: کازرونی شیرازی
زادروز صفر ۶۳۳ قمری (آبان ۶۱۴)
زادگاه کازرون،
تاریخ مرگ یکشنبه ۱۷ یا ۲۴ رمضان ۷۱۰ قمری
(۲۶ بهمن یا ۳ اسفند ۶۸۹)
محل مرگ تبریز، ایران
دین اسلام
استادان کاتبی قزوینی، خواجه نصیرالدین طوسی، صدرالدین قونوی
شاگردان قطب‌الدین رازی

قطب‌الدین محمود بن مسعود بن مصلح کازرونی شیرازی (زاده ۶۳۳ درگذشته ۷۱۰ ه‍. ق) یکی از علمای ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است که نقش مهمی در گسترش حکمت و فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشته است.

فرزند مولانا ضیاءالدین مسعود بن مصلح کازرونی پزشک معروف و از مشایخ صوفیه در سال ۶۳۳ هجری قمری در کازرون پا به عرصه هستی نهاد.[۱][۲][۳][۴]

قطب‌الدین علاوه بر شاگردی در نزد پدر از محضر بزرگانی چون کمال‌الدین ابوالخیر بن مصلح کازرونی، شمس‌الدین محمد بن احمدالحکیم الکیشی، شرف‌الدین زکی بوشکانی، خواجه نصیر طوسی، نجم‌الدین کاتبی، علامه قطب‌الدین مؤیدالدین عرضی و کمال کوفی بهره فراوانی یافت تا آنجا که علاوه بر پزشکی، بر علوم دیگری چون ریاضی، فلسفه، علوم ادبی، دین شناسی، موسیقی، نواختن رباب و سرودن شعر، بازی شطرنج و فنون شعبده‌بازی به چیرگی شگفت‌انگیزی دست یافت. او مدتی در شهرهای سیواس و ملطیه به شغل قضاوت اشتغال یافت و در زمانی دیگر از طرف تکودار، ایلخان مغول به سمت سفارت، همراه اتابک پهلوان به مصر نزد ملک قلادون الفی اعزام شد. آرامگاه وی در مقبرةالوزرای چرنداب تبریز است.

علامه در اندک زمانی در علوم معقول و منقول سرآمد فضلای عصر خود بود و در طول مدت حیات خود بیش از بیست اثر به فارسی و عربی از خود باقی گذاشت.

قطب‌الدین شیرازی در علم موسیقی و فیزیک از سرآمدان زمان خود بوده‌است. اگرچه قطب‌الدین را نمی‌توان شاگرد صفی‌الدین ارموی -نظریه‌پرداز موسیقی قرن هفتم- دانست؛ ولی او را باید بدون شک نخستین شارح کتب صفی‌الدین ارموی قلم‌داد کرد. قطب‌الدین بخش مفصلی از کتاب دائرةالمعارف چندجلدی خود به نام درةالتاج را به موسیقی اختصاص داده و در آن‌جا به تشریح نظریات صفی‌الدین ارموی، مخصوصاً مطالبی که در رسالة الشرفیة بیان شده، پرداخته‌است.

در سال ۱۳۹۰ هزار و دویست و پنجاهمین سالگرد تولد قطب‌الدین شیرازی از طرف ایران و سازمان یونسکو جشن گرفته شد.[۵]

آرای قطب الدین شیرازی در علم هیئت[ویرایش]

مدل افلاک ماه[ویرایش]

شکل 1 - الگوی افلاک قطب الدین شیرازی برای ماه

مدل افلاک شیرازی در کتاب نهایة الإدراک في درایة الأفلاک برای ماه که در شکل 1 دیده می‌شود، نسبت به مدل افلاک بطلمیوسی 2 فلک اضافه دارد، یکی فلک مدیره و دیگری فلکی برای خنثی کردن چرخش وضعی اضافه‌ای که توسط فلک مدیره به چرخش تدویر افزوده می‌شود، هر چند شیرازی در کتاب التحفةالشاهة این فلک را حذف می‌کند و در عوض سرعت تدویر را تغییر می‌دهد. با اینکه برای اولین بار مؤیدالدین عُرضی از مدل مدیره استفاده کرده بود، ولی به لزوم وجود چنین فلکی که حرکت اضافۀ تدویر را خنثی کند، توجه نکرده بود.

بنابراین تعداد افلاک مدل شیرازی برای ماه شش فلک است، بدین قرار:

1. فلک جوزهر به مرکز عالم O.

2. فلک مایل به مرکز عالم و مایل از دایرةالبروج به اندازۀ 5 درجه.

3. فلک خارج مرکز یا حامل: منطقۀ این فلک در صفحۀ مایل قرار دارد.

4. فلک مدیره: شعاع این فلک rm = 1/2 e و با سرعت ωm = ωc می‌چرخد.

5. فلک حافظه: این فلک، هم‌مرکز با تدویر است و با سرعت ωc- میچرخد.

6. فلک تدویر: سرعت این فلک برابر با 4 ؛13- ωp = ωa = است.

بنابراین مرکز تدویر C روی مسیری شبه دایره به مرکز Dp و با سرعت یکنواخت نسبت به O می‌چرخد. تفاوت مدل شیرازی و بطلمیوس، چنان که خودش متذکر می‌شود، در دو نکته خلاصه می‌شود:  افزودن دو فلک مدیره و حافظه، و تغییر خروج از مرکز حامل به نصف مقدار قبلی. البته همان‌طور که گفته شد این مدل در تحفه تصحیح شده و فلک حافظه از آن حذف شده است.[۶][۷]

آثار[ویرایش]

آثار مشکوک منسوب به قطب‌الدین شیرازی[ویرایش]

مقبره شیرازی در چرنداب تبریز

علّامه قطب‌الدین رسالات و تألیفات دیگری نیز دارد که در منسوب کردن برخی از این آثار به علامه در نظر مورخان جای شبهه و ابهام است و از آن میان می‌توان به رسالات زیر اشاره نمود:

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

S. H. Nasr, Oliver Leaman. History of Islamic Philosophy. Vol I. ISBN 0-415-25934-7. ۱۹۹۳. * p.۵۳۴–۵