علی حاتمی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
علی حاتمی
زادروز ۲۳ مرداد ۱۳۲۳
۱۹ اوت ۱۹۴۴

تهران
درگذشت ۱۵ آذر ۱۳۷۵
۷ دسامبر ۱۹۹۶
تهران سرطان
ملیت ایران ایرانی
نام‌های دیگر عباسعلی حاتمی[نیازمند منبع]
پیشه کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس
سال‌های فعالیت ۱۳۴۸-۱۳۷۵
همسر زری خوشکام
فرزندان لیلا حاتمی
صفحه در وب‌گاه IMDb

علی حاتمی (۲۳ مرداد ۱۳۲۳ تهران - ۱۵ آذر ۱۳۷۵ تهران) کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس و تهیه‌کننده سینما بود. حاتمی در جایی متولد شد شبیه همان جایی که رضا خوشنویس در هزاردستان به مفتش آدرس می‌دهد؛ خیابان شاهپور، خیابان مختاری، کوچهٔ اردیبهشت. او دانش‌آموخته از دانشکده هنرهای دراماتیک است. علی حاتمی حداقل ۱۵ فیلم بلند سینمایی و مجموعهٔ تلویزیونی ساخته‌است.

اولین اثر سینمایی حاتمی در سال ۱۳۴۸ با عنوان حسن کچل ساخته شد و آخرین فیلم نیمه‌تمامش با نام جهان پهلوان تختی که یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سینمایی او بعد از مجموعهٔ هزاردستان بود، به علت مرگ ناشی از بیماری سرطان نافرجام ماند. پس از مرگش نیز دو فیلم مبتنی بر هزاردستان با تدوین واروژ کریم‌مسیحی (به نام‌های کمیتهٔ مجازات و تهران روزگار نو) ساخته شد.

علی حاتمی در تاریخ ۱۵ آذرماه ۱۳۷۵ درگذشت. پیکر وی در قطعه هنرمندان بهشت زهرا در فطعه۸۸ به خاک سپرده شد. بر روی سنگ مزار وی که در طرفینش رقیه چهره آزاد (ملقب به مادر سینمای ایران و ایفاگر نقش مادر در فیلم "مادر") و رسام عرب‌زاده(طراح ممتاز فرش‌های ایرانی) دفن شده‌اند یکی از ماندگارترین دیالوگ‌های فیلم "حاجی واشنگتن" نقش بسته: "آیین چراغ خاموشی نیست".

کارنامه هنری[ویرایش]

حاتمی کار هنری خود را با تئاتر در زمینهٔ نویسندگی آغاز کرد و نمایشنامه‌های «ساتن»، «قصهٔ حریر»، «ماهیگیر»، «حسن کچل»، «چهل گیس» و شهر «آفتاب و مهتاب» را برای تئاتر نوشت. علی حاتمی در کلاس‌های نمایشنامه نویسی اداره هنرهای دراماتیک واقع (درآب سردار) شرکت نمود و بعدها که این اداره به نام دانشکده هنرهای دراماتیک تغییر نام داد او در رشته ادبیات نمایشی تحصیلات خود را ادامه داد. او در سال ۱۳۴۴ نمایش دیب (دیو) را که از اولین نوشته‌های خود بود در تالار دانشکده و با کودکان موسسه آموزشی فرهنگ آرزو به اجرا در آورد.

اولین تجربه سینمایی حاتمی ، فیلم حسن کچل (۱۳۴۹) بود. حاتمی این فیلم را در پی موفقیت نمایش نامه حسن کچل و استقبال بسیار خوب مردم از آن ، ساخت. در واقع این موفقیت موجب شد که چند تن از دست اندرکاران سینما او را ترغیب کنند که این نمایش نامه را به فیلم بدل کند و شانس خود در عرصه سینما را نیز ، بیازماید. علی عباسی ، تهیه کننده سینما ، که نمایش حسن کچل را دیده بود ، برای ساخت فیلم آن ، اعلام آمادگی کرد ، اما به دلیل بی تجربگی حاتمی در عرصه سینما ، می خواست کارگردانی فیلم را به شخص دیگری بسپرد ، ولی حاتمی مخالفت کرد و سرانجام هم عباسی را متقاعد کرد که خود از پس ساخت آن بر می آید. حسن کچل نخستین فیلم ریتمیک و موزیکال ایرانی و برگرفته از داستان های کهن ایرانی بود. این فیلم با استقبال بسیار خوبی از سوی تماشاگران رو به رو شد و زمینه ورود وی به سینمای ایران را فراهم کرد.

پس از موفقیت حسن کچل ، حاتمی از تئاتر فاصله گرفت و توانایی های خود را معطوف به سینما کرد. او بلافاصله بعد از حسن کچل فیلم طوقی (۱۳۴۹) را ساخت. طوقی نوعی کبوتر است که کبوتربازها علاقه زیادی به آن دارند. حاتمی در فیلم طوقی ف به یکی از ویژگی ها و سرگرمی های برخی از مردان آن زمان که گاه از یک سرگرمی فراتر رفته و به نوعی علاقه افراطی بدل می شد ، می پردازد. در این فیلم نیز علاقه به یک طوقی و تلاش برای به دست آوردن آن ، سرانجام به یک فاجعه بدل می شود.

فیلم بعدی حاتمی با نام بابا شمل (۱۳۵۰) ، بازگشتی بود به سینمای ریتمیک و موزیکال مورد علاقه حاتمی و درباره لوطی و لوطی گری. حاتمی در سال ۱۳۵۱ فیلم ساز پرکاری بود و سه فیلم در کارنامه خود ثبت کرد ، فیلم های قلندر ، ستارخان و خواستگار. این سه فیلم نیز همچنان برخوردار از ویژگی های سایر آثار حاتمی هستند. در این میان فیلم ستارخان ، رویکردی تازه به یک حادثه تاریخی بود و ماجرای مشروطیت و قیام ستارخان و باقرخان را از زاویه ای دیگر بیان می کرد. منتقدان این فیلم را تحریفی از ماجرای اصلی دانستند. حاتمی سپس به تلویزیون رفت و دو سریال داستان های مولوی (۱۳۵۲) و سلطان صاحبقران (۱۳۵۴) را ساخت.

در سال ۱۳۵۶ با پنج سال فاصله ، حاتمی فیلم سوته دلان را ساخت. بسیاری از منتقدان سوته دلان را مهم ترین و کامل ترین فیلم حاتمی در قبل از انقلاب می دانند. در این فیلم هماهنگی کاملی بین فرم و محتوا وجود دارد . حاتمی در این فیلم ماجرای فیلم را که قصه عشق یک عقب مانده است را ، با زبان تصویری تازه ای به فیلم بدل کرد.

پس از اتمام سوته دلان حاتمی مشغول نوشتن فیلمنامهٔ سریال هزاردستان شد که ابتدا «جاده ابریشم» نام داشت. حاتمی برای نوشتن متن این سریال عازم فرانسه شد و موهای خود را از ته تراشید تا رویش نشود به خیابان برود و فقط مشغول نوشتن فیلمنامه باشد.[۱] وی بارها این متن را بازنویسی کرد و حتی گفته می‌شود تعداد بازنویسی‌های این متن به بیش از ۱۰ بار رسیده است. ساخت این سریال در سال ۱۳۵۸ کلید خورد و هشت سال طول کشید تا سرانجام «هزاردستان» به آنتن تلویزیون برسد. علی حاتمی برای تولید این سریال دست به ساخت تهران قدیم زد و حاصل کار او به عنوان یک شهرک سینمایی برای تلویزیون و سینمای ایران باقی ماند. این سریال روایت گر زندگی رضا تفنگچی بود که در اواخر دوره‌ی احمدشاه قاجار دست به اسلحه می‌برد و یک سلسله ترور را آغاز می‌کند، او درسال‌های پایانی عمر کار خوشنویسی را پی‌می گیرد و از رضا تفنگچی به رضا خوشنویس تبدیل می‌شود.[۲]

حاجی واشنگتن (۱۳۶۱) ، نخستین فیلم حاتمی بعد از انقلاب اسلامی بود. جاجی واشنگتن ، ماجرای اولین سفیر ایران در آمریکا را روایت می کند. در سال ۱۳۰۶ هجری قمری ، حاج حسین قلی خان نوری از سوی ناصرالدین شاه به عنوان سفیر ایران به آمریکا اعزام می شود. سفیر ایران در آمریکا هیچ مراجعه کننده ای ندارد ، از طرفی بودجه سفارت ایران در آمریکا به شدت کاهش می یابد و سفیر مجبور می شود خدمه را نیز مرخص کند و موقعیت کمیک او در ابتدای فیلم با گذشت زمان به تراژدی تبدیل می شود. فیلم در سال ۱۳۶۱ فقط اجازهٔ نمایش در جشنوارهٔ فجر را پیدا کرد و بعد از آن توقیف بود و در زمان حیات علی حاتمی اجازهٔ نمایش پیدا نکرد. سرانجام در سال ۲۰ خرداد ۱۳۷۷ به نمایش عمومی درآمد و چندین بار از تلویزیون پخش شد.[۳]

در سال ۱۳۶۲ حاتمی ، کمال الملک ، فیلمی بر مبنای زندگی نقاش بزرگ ایرانی و رابطه اش با شاه و دربار قاجار را ساخت. حاتمی سعی کرده در این فیلم ، هم بعد تاریخی و هم بعد بیوگرافیک فیلم را حفظ کند و با تکیه بر رابطه حکومت با یک هنرمند به ضعف ها و چاش های فرهنگی و هنری در آن زمان بپردازد. این فیلم بهره مند از بازی خوب بازیگرانش است که هر یک بازی های خوب و ماندگاری از خود به جای گذاشته اند .

پس از ساخت جعفر خان از فرنگ برگشته بر اساس نمایشنامه ای به همین نام از حسن مقدم، حاتمی در سال ۱۳۶۸ فیلم مادر را ساخت. مادر ماجرای روزهای پایانی مادری پیر است که در خانه سالمندان به سر می برد. او که بعد از سال ها تلاش و تحمل مشکلات بسیار و بزرگ کردن فرزندانش ، اکنون در آستانه مرگ قرار گرفته ، از فرزندانش می خواهد که او را به خانه قدیمیشان ببرند و خود نیز در این روزهای پایانی در آنجا جمع شوند. فرزندان او هر یک مسیری را در زندگیشان در پیش گرفته اند و به راه خود رفته اند. بیماری مادر و سپس مرگش بعد از کش و قوس هایی آنها را به یکدیگر نزدیک می کند.

فیلم بعدی حاتمی ، دلشدگان بود که در سال ۱۳۷۰ ساخت. در این فیلم که ماجرایش در زمان سلطنت احمد شاه می گذرد ، تاجری فرنگی به بهانه رونق فرهنگ و هنر ، قصد دارد با پرکردن چند صفحه از چند موسیقی دان ایرانی، ردیف های اصیل موسیقی ایرانی را که در حال فراموشی است ، از گزند گذر زمان محفوظ نگه دارد. به همین منظور جمعی از بهترین نوازندگان را بر می گزینند. برنامه این گروه برای سفر به فرنگ با مشکلاتی مواجه می شود ، اما سرانجام عملی می شود و ... .

حاتمی که از سال های اولیه دهه هفتاد ، مطالعه و تحقیق درباره زندگی جهان پهلوان تختی را آغاز کرده بود ، بعد از پشت سر گذاشتن دشواری هایی سرانجام در سال ۱۳۷۵ ، ساخت فیلم جهان پهلوان تختی را آغاز کرد. متاسفانه پس از آنکه تنها بخش هایی از فیلم را فیلم برداری کرده بود بیماری سرطان به سراغش آمد و در بیمارستان بستری شد و مجبور شد پروژه اش را نیمه کاره رها کند.[۴]

دیالوگ‌های ماندگار حاتمی[ویرایش]

علی حاتمی به عنوان کارگردانی صاحب سبک و مولف، سعی کرد با استفاده از قصه ها، مثل ها، فولکلورها یا باورهای عامیانه ی ایرانی ، فرهنگ کهن کوچه و بازار و معماری دیرپای ایرانی ـ اسلامی طرحی نو در سینمای ایران دراندازد. وی به حق توانست فرهنگ، آداب و ارزش های فکری و عملی مردم این سرزمین را بر پرده ی خیال نقاشی کند از اینرو وی را به علت بهره بردن از زبان تصویر و خلق شخصیت های شاعرانه، سعدی سینمای ایران می دانند.[۵]

حاتمی همواره در آثار سینمایی خود پیوندی ناگسستنی بااصطلاحات و گویش‌های کوچه بازار داشت، بطوریکه کاربرد این دیالوگ‌ها به عنوان امضای وی در تقریباً تمامی آثار سینماییش حضور داشته و سینمای حاتمی را یک سینمای منحصر به فرد ساخته‌است. برخی ازاین دیالوگ‌های ماندگار عبارتند از:

فیلم "مادر" «تلخی با قند شیرین نمیشه، شب رو باید بی‌چراغ روشن کرد» فیلم "کمال الملک" دیالوگی از زبان مظفرالدین شاه «همه چیزمان باید به همه چیزمان بیاید» فیلم "سوته دلان" «همه عمر دیر رسیدم» فیلم "سوته دلان" «ساعت زنگ زده دیگه زنگ نمیزنه، چون زنگاشو زده» فیلم "مادر" «خورشید دم غروب، آفتاب صلوة ظهر نمیشه» و دهها دیالوگ ماندگار دیگر.

فیلم‌شناسی[ویرایش]

سینما[ویرایش]

نام فیلم سال نویسنده کارگردان تدوین تهیه‌کننده موسیقی مدت توضیحات
حسن کچل ۱۳۴۸ YesY


YesY


روبیک منصوری علی عباسی پرویز اتابکی
اسفندیار منفردزاده
۱۰۱ دقیقه
طوقی ۱۳۴۹ YesY


YesY


مهدی مصیبی اسفندیار منفردزاده ۱۱۰ دقیقه
باباشمل ۱۳۵۰ YesY


YesY


مهدی مصیبی
قلندر ۱۳۵۱ YesY


YesY


مهدی مصیبی مرتضی حنانه ۱۱۰ دقیقه
خواستگار ۱۳۵۱ YesY


YesY


پرویز صیاد
ستارخان ۱۳۵۱ YesY


YesY


هادی صابر پرویز صیاد
سوته‌دلان ۱۳۵۶ YesY


YesY


موسی افشار علی عباسی مرکز حفظ و اشاعه موسیقی
حاجی واشنگتن ۱۳۶۱ YesY


YesY


موسی افشار محمدرضا لطفی ۹۸ دقیقه
کمال‌الملک ۱۳۶۲ YesY


YesY


موسی افشار فرهاد فخرالدینی ۱۲۲ دقیقه
جعفرخان از فرنگ برگشته ۱۳۶۶ YesY


YesY


۸۸ دقیقه بر اساس نمایشنامه جعفرخان از فرنگ برگشته (حسن مقدم)
مادر ۱۳۶۸ YesY


YesY


حسن حسن‌دوست مرتضی شایسته ارسلان کامکار ۱۰۸ دقیقه
دلشدگان ۱۳۷۰ YesY


YesY


روح‌الله امامی YesY


حسین علیزاده
محمدرضا شجریان
۹۱ دقیقه
جهان‌پهلوان تختی ۱۳۷۳ YesY


YesY


حسن حسن‌دوست بابک بیات ۹۵ دقیقه پس از مرگ حاتمی به کارگردانی بهروز افخمی ادامه یافت.
کمیته مجازات ۱۳۷۷ YesY


YesY


واروژ کریم‌مسیحی محمدمهدی دادگو مرتضی حنانه ۹۰ دقیقه نمایش: اسفند ۱۳۷۷، تدوین نسخه سینمایی: واروژ کریم‌مسیحی
تهران روزگار نو ۱۳۷۸ YesY


YesY


واروژ کریم‌مسیحی محمدمهدی دادگو مرتضی حنانه ۹۰ دقیقه

تلویزیون[ویرایش]

پوستر فیلم نام فیلم سال نویسنده کارگردان تدوین تهیه‌کننده موسیقی مدت/تعداد قسمت‌ها توضیحات
جنگل و آشپزی ۱۳۴۶ YesY


YesY


ناصر سوالونی تلویزیون ملی ایران ۱۷ دقیقه و ۳۵ ثانیه ۱۶ میلیمتری، سیاه‌وسفید، ویژه کودکان و نوجوانان
چکیده: آشپزی در جنگل توسط «خرگوش» و «روباه»
داستان‌های مولوی ۱۳۵۲ YesY


YesY


هادی صابر YesY


فریدون ناصری ۳۶۰ دقیقه
(۶ قسمت)
با نگاهی به داستانهای مثنوی معنوی ساخته شده بود و
در نوروز ۱۳۵۳ پخش شد.
سلطان صاحبقران.jpg سلطان صاحبقران ۱۳۵۴ YesY


YesY


موسی افشار تلویزیون ملی ایران واروژ هاخباندیان ۱۳ قسمت برای نخستین بار از «۱۵ آبان ۱۳۵۴» و برای بار دوم، از
«۷ تیرماه ۱۳۵۶» پخش شد.
هزاردستان ۱۳۵۸-۱۳۶۶ YesY


YesY


علی حاتمی
عباس گنجوی
حسن حسن‌دوست
محمدمهدی دادگو مرتضی نی‌داوود
مرتضی حنانه
۲۳ قسمت طرح اولیه این مجموعه در سال ۱۳۵۴، در ذهنِ علی حاتمی
شکل گرفت و «جاده ابریشم» نام داشت.

مستند علی حاتمی[ویرایش]

مستندی سه‌گانه به کارگردانیِ «الهام قره‌خانی» و «امیرمهرتاش مهدوی» می‌باشد که تولید آن از سال ۱۳۷۸ آغاز و در سال ۱۳۸۳ پایان یافت .

منابع[ویرایش]

  1. ‏ «پرونده «هزاردستان» بعد از 26 سال باز شد». ایسنا، ۲۱ دی ۱۳۹۳. 
  2. ‏ «عکس یادگاری پشت صحنه «هزاردستان»». خبر آنلاین، ۲۲ مرداد ۱۳۹۴. 
  3. ‏ «"حاجی واشنگتن" چطور ساخته شد؟». پارسینه، ۰۶ مهر ۱۳۹۰. 
  4. ‏ «علی حاتمی». دانشنامه رشد. بازبینی‌شده در ۲۶ مرداد ۱۳۹۴. 
  5. علی حاتمی؛ سعدی سینمای ایران . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]

پیوند به بیرون[ویرایش]