آناهیتا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تاق بستان: خسرو دوم (وسط) رُخصت و حلقهٔ شاهی را از میترا (راست) دریافت می‌کند. در سمت چپ، پیکره‌ای زنانه دیده می‌شود که آناهیتا پنداشته می‌شود.

آناهیتا یا اَردَویسور آناهیتا در زبان اوستایی نام یکی از الهه‌گان ایرانی و آریایی و یک پیکر کیهانی هندوایرانی است که ایزدبانوی آب‌ها پنداشته و ستوده می‌شود و از این رو با نمادهایی چون باروری، شفا و خرد نیز همراه است.

در سه هزارهٔ اخیر ایزد موکل آب و باران، جایگاهی ویژه داشته‌است؛ و آناهیتا در ایران باستان، یکی از بزرگ‌ترین و محبوب‌ترین الهه‌های آریایی و مزدیسنا بوده است. در باور ایرانیان باستان الاههٔ آب، فرشته نگهبان چشمه‌ها و باران و نماد باروری، عشق و دوستی بوده است؛ و در باور ایرانیان زن و زایش و آبادانی و قدرت در کنار هم معنا یافته‌اند.[۱] بسیاری از ویژگی‌های این ایزدبانو با ایشتار نزدیکی دارد که مورد پرستش اقوام سامی، از جمله بابلیان، بود.[نیازمند منبع] هر دوی این ایزدان به سیارهٔ ناهید (زهره) مربوطند. به احتمال زیاد «اردویسور آناهیتا» نیز چون میترا از ایزدانی بود که پیش از پیدایش زرتشت، توسط مردم ایران و نواحی اطراف - ولو به نام‌های دیگر - مورد ستایش قرار می‌گرفت.

آناهیتا ظاهراً با جنگاوری نیز مربوط بوده‌است و باور بر این بود که پهلوانانی را که به پیشگاه او قربانی کنند، در جنگ با دشمن یاری می‌دهد.[نیازمند منبع]

پیشینه[ویرایش]

با وجود دیرینگی و نفوذ پرستش میترا در ادوار پیش از ظهور زرتشت، بعدها این ایزد در میان ایرانیان تا اندازه‌ای به فراموشی سپرده شد. اما در مقابل چنین جریان فکری و دینی، «ناهید» چنان مقامی در باورهای ایرانیان به دست آورد که نه تنها پرستش گاه‌های بسیار زیاد و مجلل و باشکوهی از او می‌بینیم، بلکه تندیس و نمادهای این ایزدبانو در اینجا و آنجای این سرزمین پهناور به جا مانده‌است.[۲]

آناهیتا نام یک پرستشگاه در شهر تاریخی و ویران شده بیشابور - مربوط به دوره ساسانیان - در غرب کازرون نیز می‌باشد. در اساطیر ایران مزید بر آناهیتا که یشت پنجم مختص ستایش اوست از خدایی به نام اپام نپات (زادهٔ آب) به عنوان پاسدار آب‌ها یاد می‌شود. از اپام نپات در اوستا یسنا ۱ فقرهٔ ۵، یسنا ۲ فقرهٔ۹۵، زامیاد یشت فقرهٔ ۵۱ و۵۲ یاد شده‌است. نام آناهیتا در کتیبه‌ای از اردشیر دوم هخامنشی آمده است.[۳]

در متون دینی و اساطیری[ویرایش]

در مزدیسنا، آناهیتا دختر اهورامزدا و اسپندارمذ است. در یشت‌ها، قسمت آبان یشت به آناهیتا پرداخته شده است. او ایزدی زیبا و بلندبالا و دلیر با بازوان سپید توصیف شده است. در اساطیر ایرانی او سرچشمهٔ همهٔ آب‌ها و منبع همهٔ باروری هاست. در ارمنستان او را زندگی‌بخش، مادر خِردها و خیرخواهِ همهٔ نژاد بشر می‌دانستند.[۴]

پیرامون واژه[ویرایش]

نام سرزمینی باستانی رُخَج[۵][۶]

واژهٔ پارسی باستان اَناهیتَه «An-āhita» که در پارسی میانه اَناهید «Anāhid» و در فارسی امروزی ناهید شده، از پیشوند نفی اَن (-an، یعنی «نا-») و واژهٔ اوستایی «āhita»، یعنی آلوده پدید آمده است و معنی آن ناآلوده (پاک و بی گناه) است.[۷] واژهٔ پارسی آهو به معنی گناه نیز از همین ریشه است. از آناهیتا در عبارت اَرِدوی سورا آناهیتا در یَشت پنجم از آبان‌یشت، که یکی از محفوظ مانده‌ترین نسک‌های اوستاست، تجلیل شده است. سورا و آناهیتا دو صفت مشترکند و بمعنای توانا و پاک می‌باشند. تنها واژهٔ اِرِدوی در این اصطلاح جایگاه ویژه‌ای دارد و از دیدگاه واژه‌شناسی، از این واژه نیز یک صفت مؤنث تعبیر شده که بمعنای مرطوب (ایزدبانوی آب‌ها) است. این نام در عصر هندوایرانیان بصورت سَرَسوَتی بمعنای ایزدبانویی که آب‌ها ازوست آمده است.

اردوی سورا آناهیتا در پارسی میانه یا امروزی ناهید یا اردویسور آناهید است و در زبان ارمنی آناهیت نامیده می‌شود. تاریخ نویسان کلاسیک باستان یونانی و رومی از او با نام اَنَئیتیس Anaïtis یاد شده و یا او را با یکی از ایزدان معابد خود شناسانده‌اند. سیارک نوع «اس سیلیسوم» به نام آناهیتا ۲۷۰ و به یاد او نامگذاری شده‌است.

پرستشگاه‌ها[ویرایش]

از میان پرستشگاه‌های معبد آناهیتا (کنگاور)، معبد آناهیتا (کازرون)، معبد آناهیتا (رفسنجان) و شوش که ویرانه‌های آنها هنوز پابرجاست، از همه مجلل‌تر بوده‌اند. استرابون، مورخ رومی نیز در کتاب خود از وجود پرستشگاه‌های ناهید در آناتولی خبر می‌دهد. لازم است ذکر شود که پل ورودی شهر پلدختر استان لرستان در ایران باستان به اسم پل آناهیتا معروف بوده است و چون آناهیتا اسم دخترانه است در گذشته بومیان این پل را به اسم پل دختر می‌خوانده‌اند.[۸]

کتاب‌های پژوهشی[ویرایش]

در کتاب‌های زیر به صورت تخصصی به این ایزدبانو پرداخته شده است:

  • آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی، سوزان گویری، نشر ققنوس، ۱۳۸۵.
  • آناهیتا در باوهای ایران باستان، فرهاد شیخ فرشی، نشر حروفیه، ۱۳۸۲
  • آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، رضا طاهری، نشر فروهر، ۱۳۹۳

در بخشی از کتاب‌های زیر به این ایزدبانو پرداخته شده است:

مجسمه آناهیتا[ویرایش]

مجسمهٔ آناهیتا نماد شهرهای مراغه و فومن است.

پانویس[ویرایش]

  1. آناهیتا و ایزدبانوان دیگر در اسطوره‌ها و باورهای ایرانیان، رضا طاهری، ص 7
  2. شناخت اساطیر ایران. ص۳۸
  3. فرهنگ و زبانهای باستانی ایران. محبوبه خدایی. نشر پازینه. تهران. ۱۳۸۸. ص۲۴۷
  4. شناخت اساطیر ایران ص۳۹
  5. (اوستایی: هَرَخُوَیتی (Haraxᵛaitī)، پارسی باستان: هَرَهُوَتی (Hara(h)uvati)، یونانی: آراخوزیا (Arachosia))، که دارای رودخانه‌های پُرآب بوده، و پایتخت آن همان قندهار در افغانستان کنونی است هم از نام آناهیتا، ایزدبانوی باران و باروری، در شکل ایرانی آن هَرَهُوَیتی (Harahvatī)، برگرفته شده‌است.
  6. [ دانشنامه ایرانیکا، سرواژۀ "اناهید" http://www.iranicaonline.org/articles/anahid]
  7. فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی/ محمد حسن دوست؛ زیر نظر بهمن سرکاراتی. - تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نشر آثار، ۱۳۸۳
  8. شناخت اساطیر ایران. ص. ۳۹

منابع[ویرایش]

  • شناخت اساطیر ایران. جان هینلز. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی. نشر چشمه. تهران. چاپ ۸۸
  • محمدحسن دوست. فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی. ISBN 964-7531-28-1

پیوند به بیرون[ویرایش]