سوزنی سمرقندی
| نام کامل | شمسالدین محمد بن علی (یا مسعود) سمرقندی |
|---|---|
| تخلص | سوزنی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نسف (نخشب) یا سمرقند، فرارود (ازبکستان امروزی) |
| تاریخ درگذشت | ۵۶۲ (یا ۵۶۹) هجری قمری (حدود ۱۱۶۶ میلادی) |
| مکان درگذشت | سمرقند |
| آرامگاه | نامعلوم |
| دوران | دورهٔ سلجوقیان و خوارزمشاهیان |
| پیشه | شاعر، مدیحهسرا، هجوسرا |
| نیای ادعایی | سلمان فارسی |
| شناختهشده برای | اشعار هجو و هزل، ملقب به «تاجالشعرا» |
شمسالدین محمد بن علی (یا مسعود) سمرقندی (درگذشتهٔ ۵۶۲ یا ۵۶۹ هجری قمری) معروف به سوزنی سمرقندی، شاعر فارسیسرای سدهٔ ششم هجری در فرارود بود. او را یکی از سرآمدان هجوسرایی در زبان فارسی در این دوره میدانند. هرچند اشعار تند و گزندهٔ او شهرت فراوانی یافت، اما بنا بر روایات، در اواخر عمر به تصوف گرایید و از سرودن هجو و هزل توبه کرد.[۱][۲]
نام و تخلص
[ویرایش | اشتراکگذاری]نام او شمسالدین محمد (و بنا بر روایتی مسعود) بن علی سمرقندی بود. در اشعار خود، از نامهای «محمد»، «عمر» و «بوبکر» نیز برای اشاره به خود استفاده کرده است.[۳] لقب شاعری او «حکیم» و «تاجالشعرا» بود.[۴] دربارهٔ خاستگاه تخلص «سوزنی» (سوزنساز) دو دیدگاه وجود دارد: دیدگاه مشهورتر که از عوفی نقل شده، آن را ناشی از علاقهٔ شدید شاعر به شاگردی سوزنگری میداند که به آموختن این صنعت انجامید.[۲] دیدگاه دیگر، سوزنی را به دلیل اشتغال پدر یا نیاکانش به این پیشه، به این نام میخواند.
انتساب به سلمان فارسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]نکتهٔ قابل توجه در اشعار سوزنی، تأکید مکرر او بر انتساب خود به سلمان فارسی، از صحابهٔ پیامبر اسلام است. او در دیوان خود، این نسبت را مایهٔ فخر دانسته و با یادآوری آن، برای خود شأن و جایگاهی ممتاز قائل میشود.[۱] برای نمونه، در قصیدهای که با بیت «در این جهان که سرای غمست و تاسه و تاب / چو کاسه بر سر آبیم و تیره دل چو سراب» آغاز میشود، ضمن ابراز ندامت از گناهان، به صراحت خود را از نسل سلمان فارسی میخواند:
| اگر به نسبت سلمانیم ز روی پدر | نسب چو سود چو گوید فلک فلاانساب |
همچنین، در هجویهای که برای رقیبی سروده، در اثبات برتری نسب خود، اینگونه به سلمان مباهات میکند:
| من از نژاد سلمان یار پیمبرم | تو از نژاد و تخمه سگبان قیصری |
با این حال، این ادعا صرفاً بر پایهٔ گفتهٔ خود شاعر بوده و منبع تاریخی مستقلی برای اثبات یا رد آن در دست نیست.
زندگی
[ویرایش | اشتراکگذاری]سوزنی سمرقندی در نسف (نخشب، قرشی امروزی) از توابع سمرقند به دنیا آمد. پدرش، که مسعود نام داشته، نیز شاعر بود.[۳] او در جوانی برای کسب دانش راهی بخارا شد و در همانجا بود که بنابر قول مشهور، به دلیل شیفتگیاش به شاگردی سوزنگری، به فراگیری آن صنعت پرداخت و تخلص خود را از آن گرفت.[۲] برای امرار معاش، به مدیحهسرایی برای فرمانروایان و امیران محلی روی آورد، اما بیشتر شهرتش را مدیون هجوهای بیپروا و گزندهاش است.
معاصران و ممدوحان
[ویرایش | اشتراکگذاری]دوران شاعری سوزنی با حکومت قراختاییان در فرارود و قدرتگیری خوارزمشاهیان همزمان بود. او معاصر شاعرانی چون عمعق بخاری، سنایی غزنوی، انوری ابیوردی، محمد معزی و ادیب صابر بود و برخی از آنان را نیز هجو کرد.[۲] از جمله ممدوحان او میتوان به «ارسلان خان محمد» از آل افراسیاب و «آتسز بن محمد» خوارزمشاه اشاره کرد.[۱]
سبک و ویژگیهای شعر
[ویرایش | اشتراکگذاری]شهرت اصلی سوزنی به دلیل مهارتش در هجو و هزل است. او در این قالب شعری، زبانی بیپروا، گزنده و سرشار از طنز عامیانه داشت و از به کار بردن الفاظ رکیک ابایی نداشت. طنزپردازیهای او، وی را به یکی از برجستهترین چهرههای این سبک در ادبیات فارسی بدل کرده است.[۲] با این وجود، در اشعار جدیاش، بهویژه قصاید، زبانی ساده و روان دارد. دیوان او شامل قصاید، قطعات، غزلیات و رباعیات است. اشعارش نشاندهندهٔ آشنایی او با فرهنگ و زبانهای گوناگون است؛ او در اشعار خود از واژگان ترکی استفاده کرده و ارجاعاتی به آموزههای مسیحیت و آیین مانوی دارد که نشان از اطلاعات گستردهٔ اوست.[۱]
تحول روحی و وفات
[ویرایش | اشتراکگذاری]بنا بر روایات، سوزنی در اواخر عمر از هجوگویی دست کشید و از این کار توبه کرد. او به تصوف روی آورد و به دیدار سنایی غزنوی، شاعر عارف، شتافت تا از او کسب معرفت کند.[۴] تاریخ وفاتش را رضاقلیخان هدایت ۵۶۲ و دولتشاه سمرقندی ۵۶۹ هجری قمری نوشتهاند؛ هرچند اشعاری از او باقی مانده که حیاتش را در سال ۵۶۰ اثبات میکند.[۲]
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- 1 2 3 4 Rypka, Jan. ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968.
- 1 2 3 4 5 6 صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم، انتشارات فردوس، چاپ دهم، ۱۳۶۹، صفحهٔ ۶۲۲.
- 1 2 شاهحسینی، ناصرالدین (مقدمه و تصحیح)، دیوان حکیم سوزنی سمرقندی.
- 1 2 گروه نویسندگان، معجم الشعراء، ذیل «سوزنی السمرقندی».
- صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. جلد دوم. تهران: انتشارات فردوس، چاپ دهم، ۱۳۶۹.
- شاهحسینی، ناصرالدین (مقدمه و تصحیح). دیوان حکیم سوزنی سمرقندی.
- Rypka, Jan. ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed. , Published January 1968.