عیوقی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
نمونه‌ای از نگاره‌های نسخه استانبول از داستان ورقه و گلشاه. در این نسخه ۷۱ نگاره ترسیم شده‌است. این نگاره‌ها اسلوب و طرز نقش‌های پیش از دوره مغول را به‌یاد می‌آورد.[۱]
ورقه و گلشاه، شیراز، مکتب سلجوقی، نیمهٔ اول سدهٔ هفتم قمری، کتابخانهٔ موزهٔ توپقاپی استانبول.

عَیّوقی از سرایندگان اوایل سدهٔ پنجم هـ ق. و سرایندهٔ مثنوی ورقه و گلشاه است. از زندگی او اطلاعات زیادی در دست نیست. او مثنوی خود را به نام سلطان محمود کرده و از آن‌جا که این سلطان را با کنیهٔ «ابوالقاسم» و لقب «سلطان غازی» یاد کرده، بی‌تردید منظور سلطان محمود غزنوی بوده‌است. بنا بر گفتهٔ احمد آتش، عیوقی در نوبهاری، ورقه و گلشاه را سروده و به‌عنوان عیدانه به سلطان محمود پیشکش کرده‌است. صفا هم به همین دلایل، سلطان غازی را محمود می‌داند و بر این باور است که واژگان، مفردات و عبارات مثنوی این حدس را تقویت می‌کند.[۲]

عَیّوقی به‌خاطر سرودن منظومهٔ عشقی وَرْقه و گُل‌شاه معروف است ولی از چندوچون زندگی او آگاهی زیادی در دست نیست.[۳] او مثنوی دیگری در بحر رمل مسدس و قصایدی نیز داشته‌است.[۴] عیوقی در بخشی از منظومه ورقه و گلشاه به ناکامی عشقی خود نیز اشاره‌ای دارد و از روزگار خود و «نامردمی» برخی افراد که مانع خوشبختی او شده‌اند گلایه می‌کند.

با توجه به زبان متوسط و توصیفاتی که عیوقی در این داستان می‌کند (برای نمونه پخت‌وپز گلشاه برای ورقه در حالی که گلشاه زن شاه شام است) به نظر می‌آید که عیوقی از طبقه متوسط و پایین جامعه بوده‌است.[۵]

ورقه و گلشاه[ویرایش]

وَرْقه و گُلشاه منظومهٔ عاشقانه‌ای است به زبان فارسی با بیش از دو هزار بیت در بحر متقارب.

این منظومه از نخستین منظومه‌های داستانی فارسی در سدهٔ چهارم و اوایل سدهٔ پنجم هجری است.[۶] عیوقی داستان ورقه و گل‌شاه را از داستان‌های عربی برگرفته‌بود و سرچشمهٔ آن را با سرچشمهٔ عربی داستان لیلی و مجنون نظامی یکی دانسته‌اند.[۷]

ورقه و گلشاه با داستان عاشقانه و کهن عروه و عفرا که در سدهٔ چهارم معروف بوده همانندی و نزدیکی دارد.[۳][۸] طبق نوشتهٔ خود عیوقی، داستان اثر بر اساس عروه و عفراست.[۹] منظومه ورقه و گل‌شاه عیوقی داستان دلدادگی عاشق و معشوق است و با زبانی ساده و بی‌پیرایه بیان شده، در حالی که در منظومه لیلی و مجنون نظامی با استعاره و کنایه و انواع آرایه‌های بدیعی بازگو شده‌است.[۶]

ورقه و گلشاه از قدیمی‌ترین درپیوست‌های بزمی زبان فارسی است و نخستین بار احمد آتش، نسخه خطی آن را در کتابخانه استانبول یافت و زیر عنوان «یک مثنوی گم‌شده» معرفی کرد.[۱۰]

شانزده بین نخست منظومه ورقه و گلشاه که اشعار مقدمه آن و در ستایش خدا و پیامبر اسلام است بعدها به این متن افزوده شده است. این شانزده بیت گزیده‌ای است از ابیات مثنوی همای و همایون، سروده خواجوی کرمانی، شاعر معروف سده هشتم هجری. در این شانزده بیت، برخلاف بقیه متن دست‌نویس ورقه و گلشاه، حروف پ و چ با سه نقطه آمده و ذال‌ها، جز در کلمه خداوند، همه‌جا دال نوشته شده است.[۱۱]

منابع[ویرایش]

  1. صفا، ذبیح‌الله: ورقه و گلشاه عیوقی. انتشارات دانشگاه تهران ۸۹۷. تهران: تیرماه ۱۳۴۳. صفحه هژده.
  2. سلطان‌زاده، «عیّوقی»، دانشنامهٔ زبان، ۷۰۷-۷۰۹.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ شورای گسترش زبان فارسی،[پیوند مرده] بازدید: دسامبر ۲۰۰۸.
  4. «عیوقی»، لغت‌نامهٔ دهخدا.
  5. محمدی، علی: داستان ورقه و گلشاه. در نشریهٔ «ادبیات داستانی». شماره ۳۵. ص۱۰۹
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ موسوی، راضیه؛ صادقیان، محمدعلی، غلامرضایی، محمد، ورقه و گلشاه عیوقی و مقایسه آن با لیلی و مجنون نظامی[پیوند مرده] مجتمع علوم انسانی، دانشکده زبان و ادبیات فارسی دانشگاه یزد، مجتمع علوم انسانی، دانشکده زبان و ادبیات فارسی.
  7. Pellat, Ch. ; Bruijn, J.T.P. de; Flemming, B. ; Haywood, J.A. "Mad̲j̲nūn Laylā.» Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK LEIDEN. 04 December 2008
  8. ورقه و گلشاه نویسنده:زهره حیدرپور مأخذ:رشد آموزش زبان و ادب فارسی، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۴، ص ۳۲-۳۵.
  9. Dj. Khaleghi-Motlagh. «ʿAYYŪQĪ». In Encyclopædia Iranica. December 15, 1987. Retrieved February 26, 2012.
  10. مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره چهارم، سال اول، دکتر احمد آتش.
  11. قاسمی، مسعود: اشعار آغازین منظومه ورقه و گلشاه. نامه فرهنگستان. ۱/۸. نقد و بررسی.

پیوند به بیرون[ویرایش]