ابوحفص سغدی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
ابوحفص سغدی
زادروزسده سوم
سغد
درگذشتسده چهارم قمری
سغد
محل زندگیسغد
ملیتایرانی
پیشهشاعر، موسیقی‌دان
سبکسبک خراسانی
دورهسامانیان

ابوحَفص حکیم پسر احوص سُغدی موسیقی‌دان و شاعر پارسی‌گوی سغدی[۱] پایان سده سوم و آغاز سده چهارم است.[۲] او از پیشگامان ادب پس از اسلام و نخستین سرایندگان شعر پارسی بود و اختراعِ سازِ شهرود نیز از او است. ابوحفص سغدی فرهنگ واژه‌ای نیز نوشته بود، که امروزه از میان رفته‌است.[۲]

ابوحفص را نخستین شاعر پارسی‌گوی دانسته‌اند، ولی با توجه به این که تذکره‌ها و کتاب‌های تاریخ از شاعران دیگری نام برده‌اند، که پیش از او می‌زیسته‌اند، بعید می‌نماید، که او نخستین سرایندهٔ شعر دری باشد. برخی فرهنگ‌نویسان، چون نویسنده فرهنگ جهانگیری، او را با ابوحفص دیگری که فرهنگ‌نویس بوده است، اشتباه گرفته‌اند.[۳]

همچنین او را سراینده نخسینت شعر پارسی در اوزان عرب*[۱] در حدود سال ۳۰۰ هـ. ق[۴] با بیت زیر دانسته‌اند:[۱]

آهوی کوهی در دشت چگونه بوذا (بودا)او ندارد یار، بی یار چگونه روذا (رودا)

واژهٔ «بُوَدا» یا «بُوَذا» در مصرع اول از راویان منابع بالا اشتباه است[۵] . به نظر دکتر امید طبیب زاده[۵] منشاء اشتباه به کتاب مجمع الفصحاء[۶] اثر رضا قلی خان هدایت برمی گرد. در فرهنگ دهخدا و ماخذ اصلی این شعر یعنی کتاب اَلمُعْجَم فی مَعاییرِ أشعارِ العَجَم نوشتهٔ شمس قیس رازی تصحیح علامه قزوینی در چاپ ۱۳۱۴ برگ ۱۵۱ ‌واژهٔ «دَوَدا» با ذال معجم در آخر مصرع اول درج شده (و در چاپ ۱۳۸۸ و تصحیح مجدد قزوینی به وسیلهٔ استاد مدرس رضوی و دکتر سروش شمیسا صفحهٔ ۲۲۶ بدون ذال معجم «آهوی کوهی در دشت چگونه دودا / او ندارد یار بی یار چگونه رودا» درج شده) :

آهوی کوهی در دشت چگونه دوذا او ندارد یار بی یار چگونه روذا

در سده یازدهم برخی از فرهنگ‌نویسان معروف از واژه‌نامه‌ای منسوب به ابوحفص استفاده کرده و از آن با نام‌های «فرهنگ ابوحفض»، «رساله ابوحفص» و «نسخه ابوحفض» یاد کرده‌اند، که باید این ابوحفض را شخص دیگری و زمان او را پس از سده پنجم دانست.[۲]

پانوشت[ویرایش]

  1. ^ این ادعا در مورد محمد وصیف سجزی نیز گفته شده است.[۱]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ مهدی ستایشگر (۱۳۷۶نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم، تهران: اطلاعات، ص. ص۴۶، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ بته‌کن، علی: ابوحفض سغدی بایگانی‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine، در: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۵. ، بازدید: نوامبر ۲۰۰۸.
  3. انوشه، حسن (به سرپرستی) (۱۳۸۰دانشنامه ادب فارسی: ادب فارسی در آسیای میانه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص. ص۳۷، شابک ۹۶۴-۴۲۲-۴۱۷-۵
  4. آذرنوش، آذرتاش (۱۳۸۷). چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست (ویراست ۲). نشر نی. ص. ۲۳۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۱۸۵۰۴۲۷.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ دکتر امید طبیب زاده (۱۳۹۵وزن «آهوی کوهی ...» منسوب به ابوحفص سغدی، تهران: ایرانشهر، ص. ۷۰
  6. هدایت، رضا قلی؛ مصفّا، مظاهر (۱۳۸۱). مجع الفصحاء. نشر امیر کبیر. ص. ۲۴۳.