تبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فارسی English
تبریز
Tabriz Mosaic Logo.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان شرقی
شهرستان تبریز
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی تپریز، تَورِز، تَورِژ، تِبریز،
توری[۱][۲]
مردم
جمعیت شهر: ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر[۳]
کلان‌شهر: ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ نفر[۴][۳][۵]
تراکم جمعیت ۷٬۷۸۰[۶] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع[۸]
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۴۸ تا ۱۵۶۱ متر[۹]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه

میانگین بیشینه: ۱۸+ درجهٔ
سانتی‌گراد[۱۰]

میانگین کمینه: ۶٫۹+ درجهٔ
سانتی‌گراد[۱۰]
میانگین بارش سالانه ۳۱۰ میلی‌متر[۱۱]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۴ روز[۱۱]
اطلاعات شهری
شهردار صادق نجفی[۱۳]
تأسیس شهرداری ۱۲۸۶[۱۵]
ره‌آورد آجیل، فرش
و محصولات چرمی[۱۴]
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۱[۱۲]
وبگاه شهرداری تبریز
شناسهٔ ملی خودرو  ایران 15[۱۶]
تابلوی خوش‌آمد به شهر

شهر تبریز است و جان قربان جانان می‌کند

سرمهٔ چشم از غبار کفش مهمان می‌کند

تبریز (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است.[۱۷][۱۸] این شهر با ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع مساحت، سومین شهر بزرگ کشور پس از تهران و مشهد، بزرگ‌ترین شهر منطقهٔ شمال‌غرب ایران و مناطق آذری‌نشین و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه شناخته می‌شود.[۸][۱][۱۹]

جمعیت تبریز در سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر بوده که این رقم با احتساب جمعیت ساکن در حومهٔ شهر به حدود ۱٬۸ میلیون نفر می‌رسد.[۳][۴] تبریز در سال ۱۵۰۰ و در زمان پایتختی صفویان به‌عنوان پنجمین شهر بزرگ جهان شناخته می‌شده‌است.[۲۰] این شهر همچنین بزرگ‌ترین، مهم‌ترین و متجددترین شهر ایران در عصر قاجار بوده‌است.[۲۱] امروزه زبان محاوره در بین مردمان تبریز زبان ترکی آذربایجانی و لهجهٔ تبریزی است. برخی اسناد و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که تا سده یازدهم هجری زبان آذری٬‌شاخه‌ای از زبانی ایرانی٬ در این شهر تکلم می‌شده‌است.[۲۲][۱][۲]

تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از سمت شمال‌شرق به کوه‌های باباباغی و گوزنی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنه‌های کوه سهند محدود شده‌است.[۲۳][۲۴][۱] آب و هوای تبریز در زمستان‌ها بسیار سرد و در تابستان‌ها خشک و گرم است.[۱۸]

نام تبریز در اسناد تاریخی تحت نام‌های مختلفی نظیر «تَورِز»، «تَورِژ»، «تِبریز» و «توری» به ثبت رسیده‌است. این شهر در طول تاریخ بارها ویران و تجدیدبنا شده و بنای فعلی آن به دوران اشکانی و ساسانی برمی‌گردد.[۲] تبریز در طول حکومت ۴۰۰ سالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد» به شکوفایی رسید.[۱] این شهر پایتخت سیاسی ایران در زمان خوارزمشاهیان، ایلخانان، چوپانیان، جلایریان، اتابکان، قراقویونلوها، آق‌قویونلوها، صفویان و قاجاریان (پایتخت دوم) بوده[۲۵][۲][۲۶] و اوج شکوفایی آن مربوط به دورهٔ ایلخانان است که در این زمان، پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بوده‌است.[۲۶] در میان پایتخت‌های ایران در طول تاریخ، دفعات پایتختی تبریز بیش از هر شهر دیگری بوده‌است.[۲۷]

تبریز در سده‌های گذشته حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمین‌لرزه‌های مهلک را تجربه کرده‌است.[۲] این شهر به سبب موقعیت مناسب خود در گذشته از مراکز تجاری منطقه به شمار می‌رفته و امروزه نیز یکی از مراکز مهم صنعتی در سطح ایران محسوب می‌شود.[۲۸] تبریز در دو سدهٔ اخیر مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در کشور به شمار می‌رود؛ به طوری که این شهر آغازگر انقلاب مشروطه بوده و نقشی کلیدی در تحولاتی مانند انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و مدرنیزه‌کردن کشور داشته‌است.[۲۲][۱][۲]

تبریز به عنوان شهر اولین‌ها،[۲۹] شهر بدون گدا،[۳۰] شهر زیرگذرها و روگذرها،[۳۱] امن‌ترین شهر ایران،[۳۲][۳۳] سالم‌ترین شهر ایران،[۳۴] مهد سرمایه‌گذاری ایران،[۳۵][۳۶][۳۷] دومین شهر صنعتی ایران، دومین شهر دانشگاهی ایران،[۳۸] دومین شهر بلندمرتبه‌ساز ایران،[۳۹] دومین قطب علوم پزشکی ایران،[۴۰] دومین شهر در جذب گردشگر سلامت در ایران،[۴۱] شهر شکلاتی ایران،[۴۲] قطب خودروسازی ایران،[۴۳] قطب قطعه‌سازی ایران،[۴۳] قطب تولید موتور دیزل خاورمیانه[۴۳] و یکی از مهم‌ترین شهرهای مهاجرپذیر ایران[۴۴] شناخته می‌شود.

محتویات

نام[ویرایش]

نوشتار اصلی: نام تبریز
کوه سهند؛ به عقیدهٔ برخی، واژهٔ تبریز (تب‌پنهان‌کن) به جهت پنهان‌کنندگی تف و گرمای کوه سهند به این شهر اطلاق شده‌است.

یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» گزارش می‌دهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تِبریز» تلفظ می‌شده‌است.[۴۵] با توجه به این، مینورسکی معتقد است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشته‌باشد. این گویش به گویش‌های موسوم به گویش‌های ایرانی جنوب دریای خزر وابسته‌است؛ یا به احتمال بیش‌تر، تلفظ تِبریز معرب‌شدهٔ نام شهر در باب فِعلیل (در زبان عربی) است. هم‌چنین شیوهٔ نگارش نام این شهر در زبان ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغهٔ ارمنی، نمایانگر وابستگی واژهٔ تَوریژ به «زبان پهلوی شمالی» می‌باشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه می‌گیرد که این مسئله نشان می‌دهد که ریشهٔ نام شهر به زمان‌های بسیار دور تا اوایل سلسلهٔ ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمی‌گردد.[۲]

بنابر گفتهٔ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ جهان اسلام، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) می‌خوانده‌اند. تا اوایل سدهٔ چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان اطراف تبریز این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتی در حال حاضر مردمان «قنبرآباد» در اطراف تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفدا) نام این شهر به شکل «تُوریز» آمده و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» به کار می‌رود.[۱]

بخشی از نقشهٔ ایران و توران در دورهٔ قاجاریه؛ نام تبریز در میانهٔ نقشه مشهود است.

عده‌ای از شرق‌شناسان و منابع کهن، نام شهر را دارای ریشه‌ای کهن در پارسی میانه و کهن و مرتبط با گرما و فعالیت‌های گرمایی کوه سهند دانسته‌اند. هم‌چنین منابع ارمنی که نام شهر را در سدهٔ پنجم (یا چهارم) میلادی، «تورژ» و «تَوْرِش» دانسته‌اند و به فارسی هم تَورز تلفظ کرده‌اند و با توجه به معنای متداول فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و احتمالاً نام تبریز «پنهان‌کنندهٔ تف و گرما» و با «جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند» مرتبط بوده‌است.[۱] دانشنامهٔ بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود و احتمالاً به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.[۱۸]

در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانهٔ دیگری وجود دارد؛ از جمله این‌که زبیده زن هارون‌الرشید به بیماری تب نوبه مبتلا شده بود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده، در اثر هوای لطیف و دل‌انگیز آن‌جا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آن‌محل بنا کنند و نام آن را «تب‌ریز» بگذارند.[۴۶] هرچند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیهات از این دست را عامیانه و نادرست می‌داند.[۴۷]

تاریخ[ویرایش]

نوشتار اصلی: تاریخ تبریز

دوران اولیه[ویرایش]

یکی از گورهای باستانی کشف شده در موزه عصر آهن تبریز واقع در شمال مسجد کبود.

تاریخ اولیه شهر تبریز هنوز بدرستی معلوم نشده‌است و بحث‌های زیادی در این باره مطرح است. برخی تاریخ شناسان فرض را بر این قرار داده‌اند که بهشت عدن در محل فعلی شهر تبریز بنا شده بود.[۴۸] نخستین نوشته موجود درباره تبریز کتیبه پادشاه آشور سارگن دوم می‌باشد.[۴۹] همچنین اکتشافات انجام شده در طی سال‌های ۱۳۸۰ در سایت موزه عصر آهن در حوالی مرکز تبریز نشان از وجود تمدنی در محل کنونی شهر تبریز در هزاره اول و دوم قبل از میلاد دارد.[۵۰] این شهر در طول تاریخ چندین بار به عنوان پایتخت حکمرانی پادشاهان مختلف انتخاب شده‌است. از جمله این شهر پایتخت حکمرانی یکی از فرماندهان اسکندر مقدونی بنام آتروپات بوده است.

پیش از اسلام[ویرایش]

شماری از محققان بر این عقیده‌اند که دژ «تارویی–تارمکیس» که نام آن در کتیبهٔ سارگن دوم (پادشاه آشور در بین سال‌های ۷۰۵ تا ۷۲۱ پیش از میلاد مسیح) آمده، در محل شهر کنونی تبریز قرار داشته‌است. در کتیبهٔ سارگن دوم این دژ را دژی بزرگ و آباد و دارای باروی تودرتو وصف شده‌است. این دژ بنابر نوشته‌های کتیبهٔ سارگن، محل نگه‌داری اسب‌های ذخیرهٔ سواران اورارتو بوده که در حملهٔ آشوری‌ها ویران شده‌است.[۱] اما این ارتباط تبریز با شهرها و قلعه‌های دوران مادها، مورد اختلاف بین محققین است.[۲]

در کتاب تاریخ ایران (چاپ دانشگاه کمبریج) آمده که تبریز در اوایل دورهٔ ساسانی (سدهٔ سه یا چهار میلادی) بنا شده یا به احتمال بیش‌تر در سدهٔ هفتم این واقعه روی داده‌است.[۲۶] شهر کنونی تبریز برروی خرابه‌های شهر «تَوْرِژ» (بارها) بنا شده‌است. تورژ یکی از بااهمیت‌ترین مراکز بازرگانی منطقه بوده و به عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب اهمیت فراوانی داشته‌است. این شهر در زمان حکمرانان اشکانی‌تبار ارمنستان، پایتخت این منطقه بوده‌است.[۵۱][۵۲]

ولادیمیر مینورسکی در دانشنامهٔ اسلام بیان می‌کند، این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به دست اردشیر بابکان (بنیان‌گذار سلسلهٔ ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار داده، تنها براساس نوشته‌های واردان (تاریخ‌نگار ارمنی در سدهٔ چهاردهم میلادی) در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.[۲]

پس از اسلام[ویرایش]

جایگاه تبریز در نقشهٔ استان آذربایجان در دورهٔ خلفای عباسی.

در زمان فتح آذربایجان به دست اعراب در سال ۲۲ هجری، آن‌گونه که در کتاب فتوح‌البلدان بلاذری آمده، توجه سپاه اعراب بیش‌تر متوجه شهر اردبیل بوده و حتی نامی از تبریز در فهرست شهرهایی که مرزبان پارسی از آن‌ها سربازگیری کرده بود، نیامده‌است. چنین پیدا است که تبریز همان‌گونه که «فاستوس بیزانسی» اشاره کرده، در سدهٔ چهارم میلادی ویران شده بود و در زمان حملهٔ اعراب، قریه‌ای کوچک بیش نبوده‌است.[۲]

پس از فتح آذربایجان، گروهی از اعراب در آذربایجان ساکن شدند. در زمان خلافت منصور عباسی (۱۵۸–۱۳۶) و در حدود سال ۱۳۷ هجری، مردی به نام «رَوّاد» از قبیلهٔ «اَزْد» از قبایل مشهور یمن در تبریز مسکن گزید و پسران او اقدام به ساخت نخستین دیوار شهر کردند.[۱] به گفتهٔ یاقوت حموی، تبریز قریه‌ای بود تا آن‌که رواد ازدی در زمان متوکل عباسی به آن درآمد. پس از رواد، پسرش «وجنا» با برادرانش در آن‌جا قصرها ساختند و گرد شهر دیوار کشیدند. سپس مردم به آن شهر درآمدند.[۴۵]

نویسندگانی مانند ابن خرداذبه،[۵۳] احمدبن یحیی بلاذری[۵۴] و طبری، تبریز را در بین شهرهای کوچک آذربایجان نام برده‌اند.[۲] درحالی که مطهر بن طاهر مقدسی شهر را تحسین کرده و هم‌عصر او ابن حوقل (حدود ۳۶۷ هجری) تبریز را آبادتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان می‌شمارد.[۲۸]

تبریز از نیمهٔ نخست سدهٔ سوم هجری روبه گسترش نهاد و اهمیت آن در منطقهٔ آذربایجان به اندازه‌ای بود که متوکل عباسی پس از زمین‌لرزهٔ سخت و ویرانگر تبریز در سال ۲۴۴ هجری، بی‌درنگ فرمان بازسازی شهر را صادر نمود.[۱] این شهر که در دورهٔ فرمانروایی «ابومنصور وهسودان روادی» روبه گسترش و آبادانی نهاده بود، در اثر زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ هجری مجدداً به‌شدت آسیب دید.[۱] به طوری که ناصرخسرو که در ۴۳۸ هجری از این شهر دیدن کرده، مساحت تبریز را ۱۴۰۰ در ۱۴۰۰ گام بیان کرده که بر این اساس به نظر نمی‌رسد مساحت شهر متجاوز از یک کیلومتر مربع بوده باشد.[۲۸]

اعضای خاندان روادیان تا ۴۴۶ هجری با چند وقفه، حاکمان تبریز بوده‌اند. در این سال طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراج‌گزار خود کرد و به گفتهٔ ابن اثیر، طغرل در سال ۴۵۰ هجری «مملان بن وهسودان» را به حکمرانی آذربایجان گماشت. الب ارسلان (جانشین طغرل) در ۴۶۳ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار نمود و نزدیک به چهارصدسال فرمانروایی خاندان روادی را در این سرزمین پایان داد.[۱]

در نوشته‌های تاریخی از دوران سلجوقی، اشاره‌های زیادی به تبریز یافت نمی‌شود. در راحةالصدور آمده که طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت.[۵۵] بعد از وفات سلطان محمود غزنوی (به سال ۵۲۵ هجری) بین داود پسر سلطان محمود و مسعود برادر وی تنشی جهت تصاحب تبریز پیش آمد که در این میان داود پیروز شد و تبریز را مقر حکومت خود ساخت. آن‌چنان‌که از شواهد تاریخی برمی‌آید از زمان قزل ارسلان (۵۸۷–۵۸۲ هجری) به بعد تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید. در ابتدای سدهٔ هفتم هجری مغولان دوبار به تبریز حمله بردند؛ ولی با دریافت غرامت بازگشتند. در سال ۶۲۷ هجری مغول‌ها در نهایت بر تمام آذربایجان و به ویژه تبریز دست یافتند.[۲۸]

سفینهٔ تبریز؛ از آثار برجستهٔ ادبی دورهٔ ایلخانان که در میان سال‌های ۷۲۱ تا ۷۲۳ هجری توسط ابوالمجد تبریزی در تبریز گردآوری و کتابت شده‌است.
طرحی از اباقاخان بر روی اسب٬ ارغون‌خان ایستاده٬ و دوران کودکی غازان خان.

در دوران ایلخانان تبریز به اوج شکوفایی خود رسید. ابقا خان دومین پادشاه از سلسله ایلخانان تبریز پایتخت قلمرو این سلسله برگزید و حکمرانی خود را بر قلمرویی از نیل تا آسیای مرکزی در این شهر ادامه داد. در زمان حکمرانی غازان خان اصلاحات غازانی از این شهر شروع شد و بناهای متعددی از جمله بنای دو شهر اقماری و نمونه شنب غازان و ربع رشیدی در این دوران انجام شد. مارکو پولو جهانگرد ونیزی که در سال ۱۲۷۵ میلادی از این شهر عبور نمود درباره شکوفایی این شهر در آن دوران نوشته‌است:

... شهری بسیار بزرگ که با باغ‌های زیبا و دل‌انگیز محصور شده‌است. موقعیت قرار گرفتن این شهر بسیار عالی است بطوریکه کالاها از همه نقاط به این شهر آورده می‌شوند. بازرگانان لاتین و بویژه ژنوی‌ها به این شهر می‌روند تا کالاهایی که از سایر نقاط به این شهر آورده شده‌اند را خریداری نمایند.[۵۶]

طرحی از شهر تبریز در قرن شانزدهم میلادی توسط ریاضی‌دان عثمانی ماتریچی نسوه.

دوران شکوه تبریز در سلسله‌های تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسلهٔ صفویه ادامه یافت.[۲۶] به سال ۱۵۰۰ میلادی (۹۰۶ هجری) شاه اسماعیل تبریز را به تصرف خود درآورد و نخستین پایتخت ایران جدید در دورهٔ صفویه را در این شهر بنیان گذارد. در این زمان حدود دوسوم جمعیت ۳۰۰–۲۰۰ هزار نفری تبریز سنی‌مذهب بودند و به‌زودی سیاست‌های سختی جهت تحمیل مذهب شیعه بر سنیان اعمال گردید. نزدیکی این شهر به مرز ایران و عثمانی موجب شد که تبریز در برابر تهدیدهای این حکومت آسیب‌پذیر شود؛ به طوری که چندین‌بار به تصرف عثمانیان درآمد تا این که شاه طهماسب صفوی در سال ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ هجری) پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل نمود.[۲] در اواخر دوران صفویان این شهر دچار خسارات فراوانی شد. در زلزله مهیبی در ۱۷۲۱ میلادی هشتاد هزار تن از ساکنان این شهر کشته شدند. در اشغال مجدد شهر توسط عثمانی‌ها ما بین سال‌های ۱۷۲۴–۱۷۲۵ میلادی حدود دویست هزار تن از مردم این شهر بدست قوای عثمانی کشته‌شدند.[۵۷] در سال ۱۷۸۰ زلزله مهیب دیگری دویست هزار نفر دیگر از مردمان این شهر را کشت.[۵۸] این بلایای متعدد باعث شدند تا در اواخر قرن هیجدهم میلادی تبریز با جمعیتی سی‌هزار نفری به شهر ارواح مبدل شود. در این سال‌ها هر قسمتی از شهر توسط خانواده‌ای اداره می‌شد.

نمایی از شهر تبریز در سال ۱۶۷۳ میلادی (دوره صفویه) اثر ژان شاردن.
یکی از دروازه‌های تبریز قدیم (۱۸۴۱).
بقایای کاخ زبیده خاتون، همسر هارون‌الرشید (۱۸۴۰).

با آغاز دوران قاجار این شهر دوباره مورد توجه قرار گرفت. تبریز در دورهٔ قاجاریان به عنوان ولی‌عهدنشین این سلسله انتحاب شد.[۲] در این دوران با آغاز جنگ‌های ایران و روسیه این شهر یکی از اهداف قوای روس به شمار می‌رفت. روس‌ها سرانجام در سال ۱۸۲۶ این شهر را به تصرف خود درآوردند. با امضای توافقنامه صلح بین ایران و روس این شهر دوباره به دست نیروهای ایرانی افتاد. با آرامش حاصل از صلح عباس میرزا ولیعهد وقت و والی آذربایجان٬ شروع به اصلاحات گسترده و مدرن سازی این شهر نمود. او نقشه جدیدی از شهر تهیه کرد و به بازسازی بقایای تبریز پرداخت. سیستم پستی و مالیاتی نوینی را در این شهر بنیان نهاده‌شد و صنایع جدید و همچنین مدرنسازی نظامی ارتش ایران در این شهر آغاز شد.[۵۹]

معاصر[ویرایش]

رونق مبادلات تجاری و فرهنگی تبریز و مرکزیت اقتصادی این شهر در طول سده‌ها، به پیشرفت و گسترش نهادهای مدنی و اجتماعی تبریز منجر شده‌است. توسعه این شهر به‌ویژه در دوران قاجار با همجواری با روسیه و عثمانی و موقعیت سوق‌الجیشی این شهر در مسیر مبادلاتی ارتباطی شرق و غرب شدت یافت. از همین رو نقطهٔ آغازین بسیاری از پیشرفت‌ها و مظاهر تمدن نوین در سطح کشور از تبریز آغاز شده‌است. در این دوران بسیاری از جنبش‌های فکری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فنی و بسیاری از نهادهای مدنی پیش از دیگر نقاط ایران، در این شهر شکل می‌گرفت.[۱] بسیاری از اولین‌های تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه،[۶۰][۶۱] اولین سینمای عمومی،[۶۲] اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران،[۶۳] ادبیات نوین، نمایشنامه‌نویسی به زبان فارسی[۶۴] و آذری[۶۵] و اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد[۶۳] در تبریز بوده‌است.

مشروطه‌طلبان تبریز؛ در نگاره، ستارخان و باقرخان نیز دیده می‌شوند.

نزدیکی این شهر به مسیر مبادلات با غرب باعث ارتباط و رشد و نمو جنبش‌های روشنفکر و آزادی‌خواه این شهر گردید. نقطه بارز این تأثر در نقش ویژه تبریز در جنبش مشروطه نمودار گشت. پس از سرکوب مشروطه توسط محمدعلی‌شاه قاجار تمام حرکت‌های مشروطه‌خواهانه در تهران خاموش شدند. در این زمان در تبریز و تنها در چند محلهٔ آن، هنوز کسانی چون ستارخان (سردار ملیباقرخان (سالار ملی)، و شیخ‌الاسلام بودند که از این دست‌آورد پاسداری کنند.[۶۶] مقاومت تبریز با واکنش نیروهای دولتی مواجه شد بطوریکه شهر تبریز توسط نیروهای دولت برای مدت چندین ماه محاصره شد. سرانجام در آستانه بحرانی شدن قحطی در تبریز با مداخله قزاق‌های روس برای حفظ جان کنسول آن کشور محاصره تبریز شکسته شد و نیروهای آزادی خواه (قشون ملی) به طرف تهران حرکت کرد. آزادی خواهان از جنوب اصفهان و گیلان نیز مردم به پا خواستند. با هجوم آزادی خواهان و فتح تهران مشروطه‌خواهان و آزادی‌خواهان در قیامی که تبریز سرآغاز آن بود به پیروزی رسیدند.[۶۶]

این آزادی‌خواهی در تبریز بعد از پیروزی جنبش مشروطه و با اشغال این شهر توسط قوای روس بهای سنگینی را بر دوش مردمان این شهر نهاد. چهار ماه پس از پیروزی مشروطه خواهان در ایران در دسامبر ۱۹۱۱ (آذر ماه سال ۱۲۹۰ خورشیدی) قوای روس با تهاجمی مجدد این شهر را آماج حملات خود قرار داده و اشغال نمودند. روس‌ها در روزهای پس از تسخیر تبریز به سرکوب آزادی‌خواهان و مردم عادی این شهر پرداختند و فجایع خونباری را بر علیه مردم این شهر رقم زدند. این اشغال تا اواخر جنگ جهانی اول که شهر تبریز بین قوای دوطرف درگیر دست به دست شد ادامه یافت.[۶۷]

پس از جنگ جهانی اول٬ رضاخان با کودتایی خود را به عنوان شاه جدید ایران منسوب کرد. سیاست جدیددولت مرکزگرای ایران با عنوان یک کشور٬ یک ملت به یکسان‌سازی در همه زمینه‌های قومی و کشوری و تمرکز قدرت و سیاست در پایتخت منجر شد. این سیاست به تحدید و سرکوب میراث٬ قرهنگ٬ و زبان محلی در آذربایجان و شهر تبریز انجامید. این شهر از مدرنیزاسیون رضاخانی که در سطح کشور انجام می‌شد نیز بهره چندانی نبرد. مجموعه این عوامل باعث نارضایتی در سطح تبریز شد و از جمله این نارضایتی‌ها قیام شیخ محمد خیابانی می‌باشد که با ممنوعیت حزب دموکرات (دوران مشروطه)٬ قیام خیابانی شروع شد. وی دولت آزادیستان را در تبریز بنا نهاد. با سرکوب این جنبش توسط دولت مرکزی ایران این ناآرامی‌ها پایان یافت.[۶۸]

در جریان جنگ جهانی دوم و اشغال ایران بدست متفقین رضاخان از قدرت خلع شد و تبریز به اشغال قوای شوروی در آمد. پس از اتمام جنگ قوای شوروی از تخلیه این منطقه سرباز زدند و در سال ۱۳۲۴، فرقه دموکرات آذربایجان با حمایت شوروی سعی در برپایی حکومتی خودمختار از دولت مرکزی ایران کرد و تبریز مرکز فعالیت‌های این گروه بود؛ ولی با بیرون رفتن نیروهای شوروی و حمله نیروهای ارتش ایران نیروهای این شکست خورده و حکومت خودمختار آذربایجان درست یک سال پس از تأسیس فرو پاشید.[۶۹] با وجود مدت کوتاه یک ساله حکومت خودمختار آذربایجان برخی اقدامات آن‌ها همانند تأسیس دانشگاه تبریز و تأسیس ده‌ها دبیرستان در سطح منطقه تأثیر بسزایی در سال‌های بعد از سقوط این حکومت داشت. امروزه نیز بسیاری از مردم منطقه حتی کسانی که خود را حامی حکومت ایران می‌دانند از دولت خودمختار با نیکی یاد می‌کنند.[۷۰] سیاست دوران شوروی کمونیستی و استالین موسوم به‌دیوار آهنین و بسته‌شدن مرزهای شمالی ایران در این دوران، ضربهٔ بزرگی به‌رونق تجاری شهر به‌عنوان مرکز مبادلات منطقه با همسایگان شمالی ایران وارد نمود.[۲۶]

در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی، تظاهرات مردم تبریز به مناسبت چهلمین روز کشته‌شدگان ۱۹ دی ۱۳۵۶ تظاهرات قم به درگیری با پلیس و نیروهای امنیتی وقت کشید و معترضین پس از یک روز تظاهرات و درگیری بیش‌تر نقاط شهر را تسخیر نمودند.[۷۱] در سال‌های نخست بعد از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، طرفداران حزب جمهوری خلق مسلمان ایران، به طرفداری از آیت الله شریعتمداری برخی ناآرامی‌ها را در این شهر پدید آوردند. طرفداران این حزب با اختلاط دین و سیستم سیاسی مخالف بودند و همچنین خواهان احقاق حقوق اقلیت آذربایجانی بودند.[۷۲] در پی گسترش ناآرامی‌ها نیروهای نظامی مستقر در این شهر از جمله پایگاه نیروی هوایی تبریز به حمایت از معترضین پرداخت. آن‌ها برای نشان دادن قدرت خود شش فروند جنگده فانتوم را در ارتفاع پایین بر فراز تبریز به پرواز درآوردند.[۷۳][۷۴] در نهایت کنترل مراکز حساس شهر از جمله مرکز صدا و سیما تبریز و پایگاه دوم شکاری نیروی هوایی به دست معترضین آمد. با دخالت نیروهای اعزامی پاسداران انقلاب اسلامی اعزامی از تهران و نیروهای چپ دانشگاه تبریز که در آن زمان از رژیم جدید در تهران حمایت می‌کردند درگیری‌ها در تبریز به خشونت کشید. سید محمدکاظم شریعتمداری که در قم زندگی می‌کرد در پیامی که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد٬ مردم را به پرهیز از خشونت دعوت نمود و سرانجام اعتراضات تبریز آرام گرفت. با دستگیری و اعدام‌های گسترده٬ حصر خانگی و خلع لباس سید محمدکاظم شریعتمداری٬ و تعطیلی حزب خلق مسلمان این ناآرامی‌ها در۲۰ دی‌ماه ۱۳۵۸ خاتمه یافت.[۷۵][۷۶]

جنگ ایران و عراق این شهر را مانند سایر نقاط نیمه غربی ایران متأثر نمود. نیروهای داوطلب تبریز در سال‌های جنگ عراق با ایران نقش بارزی در دفاع از مرزهای کشور ایران داشتند و حضور نیروهای داوطلب تبریزی در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشته‌شدگان (شهیدان) این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بوده‌است.[۱] در جریان این جنگ٬ به هنگام جنگ شهرها٬ مناطق صنعتی و مسکونی این شهر بیش از ۴۰ بار مورد حمله هوایی نیروی هوایی ارتش عراق قرار گرفت.[۷۷] از جمله قربانیان بمباران هوایی تبریز٬ کشته‌شدن ۲۲ تن از دانشجویان دانشگاه تبریز به هنگام بمباران ساختمان‌های این دانشگاه می‌باشند.[۷۸]

در دوران پس از جنگ توسعه این شهر با سرعت ادامه یافت. با این حال توسعه غیرمتوازن تبریز در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی و بعد از جنگ بدون توجه به برنامه توسعه کلان شهری انجام شده. این توسعه افسار گسیخته باعث ایجاد و گسترش نارسایی‌های مبرم در خدمات شهری و آسیب‌های زیست‌محیطی در تبریز و اطراف آن شده‌است.[۷۹] در سال‌های اخیر طرح توسعه جدیدی برای این شهر ترسیم شده که هدف آن متوازن نمودن توسعه شهری تبریز می‌باشد.[۸۰][۸۱]

وضعیت طبیعی[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

دورنمایی از کوه دند و قلهٔ آن.

تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و جنوب‌شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال به کوه‌های پکه‌چین و عون بن علی، از سمت شمال‌شرق به کوه‌های گوزنی و باباباغی، از سمت شرق به گردنهٔ پایان و از سمت جنوب به دامنه‌های رشته‌کوه سهند محدود شده‌است.[۲۳][۲۴][۱]

تبریز از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمین‌های هموار و شوره‌زارهای تلخه‌رود (آجی‌چای) محدود شده و به شکل یک چالهٔ نسبتاً بزرگ یا یک جلگهٔ بین‌کوهی درآمده‌است. ارتفاع این شهر از سطح دریا از ۱۳۴۸ متر در سه‌راهی مرند تا ۱۵۶۱ متر در محلهٔ زعفرانیه متغیر بوده و شیب عمومی زمین‌های تبریز به سمت مرکز شهر و سپس به سمت مغرب است.[۱][۹] مسافت جاده‌ای بین این شهر تا اردبیل ۲۱۹ کیلومتر، تا زنجان ۲۸۰ کیلومتر، تا ارومیه ۳۰۸ کیلومتر و تا تهران ۵۹۹ کیلومتر است.[۸۲]

چشم‌انداز غرب تبریز از فراز بام آن.

مساحت تبریز از سال ۱۲۸۰ تا سال ۱۳۶۵ خورشیدی، تقریباً ۲۰ برابر شده‌است٬ بطوریکه مساحت این شهر از حدود ۷ کیلومتر مربع در سال ۱۲۸۰ خورشیدی به ۱۷٫۷ کیلومتر مربع در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۴۵٫۸ کیلومتر مربع در سال ۱۳۵۵ خورشیدی و نهایتاً ۱۴۰ کیلومتر مربع در سال ۱۳۶۵ خورشیدی رسیده‌است.[۱]

مساحت تبریز در سال ۱۳۸۵ خورشیدی به ۲۳۷٫۴۵ کیلومتر مربع افزایش یافته که ۲۵٫۲۲ کیلومتر مربع از آن –معادل ۱۱ درصد از مساحت کل شهر– جزء بافت‌های فرسوده بوده‌است.[۸]

رودخانه‌ها[ویرایش]

پل قاری برروی رودخانهٔ مهران‌رود (قوری‌چای).

از داخل تبریز دو رودخانه عبور می‌کند؛ اولی تلخه‌رود که رودخانه‌ای دایمی است و از ناحیهٔ شمال غربی این شهر می‌گذرد و دومی مهران‌رود که از مرکز تبریز عبور می‌کند و فصلی است.[۱]

تلخه‌رود (آجی‌چای)
نوشتار اصلی: تلخه‌رود

آب رودخانهٔ تلخه‌رود به دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، تلخ و شور است و برای استفاده در زمین‌های کشاورزی مناسب نیست. میانگین آبدهی این رودخانه در ایستگاه اندازه‌گیری ونیار –در شمال‌شرق تبریز– بین ۱۲٫۵ تا ۱۵ متر مکعب در ثانیه‌است.[۱]

رودخانهٔ تلخه‌رود که از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از جلگهٔ سراب و پیوستن چندین شعبه از دامنه‌های قوشه‌داغ در شمال و بزقوش و سهند در جنوب به آن، وارد جلگهٔ تبریز می‌شود و در امتداد جادهٔ تبریز–آذرشهر به سمت جنوب‌غرب جریان پیدا می‌کند و در اطراف گوگان به دریاچهٔ ارومیه می‌ریزد.[۱]

مهران‌رود (قوری‌چای)

رودخانهٔ مهران‌رود نسبت به رودخانهٔ تلخه‌رود از میزان آبدهی کم‌تری برخوردار است و در بیش‌تر ماه‌های سال کم‌آب و در برخی ماه‌های گرم، خشک می‌شود. این رودخانه از کوه سهند سرچشمه گرفته و نهایتاً به تلخه‌رود می‌پیوندد.[۱]

این رودخانه با عبور از درهٔ لیقوان به شهر باسمنج در جنوب‌شرق تبریز می‌رسد؛ سپس در مسیر خود با پیوستن به رودخانه‌های فصلی و فرعی متعدد، بر آب آن افزوده می‌گردد و از سمت شرق تبریز، وارد این شهر می‌شود. مهران‌رود پس از ورود به تبریز با جهت شرقی–غربی از داخل شهر عبور کرده و سرانجام وارد زمین‌های کشاورزی شده و پس از آن در ناحیهٔ شمال‌غربی تبریز و در پیرامون فرودگاه به تلخه‌رود ملحق می‌شود.[۱]

آب و هوا[ویرایش]

نوشتار اصلی: آب و هوای تبریز
نمایی از محوطهٔ دانشگاه تبریز در فصل زمستان.

آب و هوای تبریز استپی خشک با تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد است. سرمای زمستانی، تأثیرپذیرفته از ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقه‌است. آب و هوای این شهر در تابستان‌ها خشک و گرم است؛[۱۸] اگرچه حرارت به دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغ‌های زیادی در پیرامون شهر تعدیل می‌گردد.[۲]

میانگین دمای تبریز در تیرماه (گرم‌ترین ماه سال) ۲۵٫۴ درجهٔ سانتی‌گراد، در دی‌ماه (سردترین ماه سال) ۲٫۵- درجهٔ سانتی‌گراد، در فروردین‌ماه ۱۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و در مهرماه ۱۴٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد و میانگین سالانهٔ دما ۱۱٫۹ درجهٔ سانتی‌گراد است. میانگین بارندگی سالیانهٔ تبریز مانند بیش‌تر شهرهای ایران بسیار اندک و در حدود ۳۳۰٫۱ میلی‌متر در سال است. معمولاً در طول فصل تابستان، میزان بارندگی بسیار ناچیز بوده و به ندرت بارش رخ می‌دهد.[۱]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای تبریزNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۶٫۰ ۱۹٫۰ ۲۵٫۴ ۳۰٫۴ ۳۳٫۵ ۳۹٫۰ ۴۲٫۰ ۴۰٫۰ ۳۸٫۰ ۳۰٫۶ ۲۳٫۴ ۲۱٫۸ ۴۲٫۰
میانگین گرم‌ترین‌ها
۲٫۳ ۴٫۷ ۱۰٫۳ ۱۶٫۹ ۲۲٫۷ ۲۸٫۷ ۳۲٫۷ ۳۲٫۶ ۲۸٫۲ ۲۰٫۵ ۱۱٫۹ ۵٫۱ ۱۸٫۰
میانگین سردترین‌ها
-۵٫۷ -۴٫۱ ۰٫۴ ۵٫۹ ۱۰٫۶ ۱۵٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۰ ۱۴٫۴ ۸٫۲ ۲٫۱ -۲٫۸ ۶٫۹
سردترین
-۲۵٫۰ -۲۲٫۰ -۱۹٫۰ -۱۲٫۰ ۰٫۶ ۴٫۰ ۷٫۰ ۱۰٫۰ ۴٫۰ -۴٫۰ -۱۷٫۰ -۱۹٫۵ -۲۵٫۰
بارش
mm
۲۲٫۳ ۲۴٫۲ ۴۰٫۶ ۵۲٫۷ ۴۲٫۶ ۱۶٫۹ ۵٫۸ ۳٫۲ ۷٫۶ ۲۱٫۹ ۲۷٫۹ ۲۳٫۲ ۲۸۸٫۹


منبع: سازمان هواشناسی ایران (۲۰۰۵–۱۹۵۱)[۸۳]

زمین‌لرزه‌ها[ویرایش]

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط قرمزتر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

تبریز در ناحیه‌ای زلزله‌خیز واقع شده[۱۸] و در طول تاریخ بارها با خاک یکسان گشته‌است. جنبش و حرکت خفیف به صورت روزانه در تبریز اتفاق می‌افتد. مهیب‌ترین زمین‌لرزه‌ای که تا به‌حال تبریز شاهد آن بوده، در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی) روی داده‌است.[۲][۲۸]

به گفتهٔ سرپرست امور زلزله‌شناسی سازمان انرژی اتمی ایران، دلیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب در تبریز و نواحی دیگر مانند رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، قرارگرفتن آن‌ها در مسیر کمربند آلپاید است. مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع شده و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور می‌زند، متصل می‌شود.

از جمله گسله‌های بارز آذربایجان، «گسلهٔ شمال تبریز» است. این گسله که به موازات جادهٔ اصلی تبریز–بستان‌آباد امتداد یافته، مسبب زمین‌لرزهٔ سال ۱۷۲۱ میلادی با شدت ۷٫۶ درجهٔ ریشتر می‌باشد. هرچند این گسله در سدهٔ حاضر فعالیت مشخصی نداشته‌است؛ ولی شواهدی مبنی بر امکان تجدید حرکت آن وجود دارد. اطلاعات آماری نیز نشان می‌دهد که دورهٔ بازگشت زمین‌لرزه‌های شدید و مخرب در تبریز می‌تواند تا حدود ۲۶۰ سال نیز برسد.[۸۴]

تعدادی از تاریخ‌های مهم وقوع زمین‌لرزه در تبریز در زیر فهرست شده‌اند:

  • در سال ۲۴۴ هجری قمری و در زمان حکومت ابوالفضل جعفر متوکل (خلیفهٔ عباسی) تبریز با خاک یکسان شد و تا پیش از پایان حکومت متوکل دوباره بازسازی گردید.[۲]
  • در سال ۴۳۴ هجری قمری تبریز از زمین‌لرزه سخت آسیب دید. منجمی به‌نام «ابوطاهر شیرازی» نیز این زمین‌لرزه را پیش‌بینی کرده ود.[۲] در سفرنامه‌ای که از ناصر خسرو برجای مانده، به این زمین‌لرزه اشاره شده‌است:[۸۵]

مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب پنج‌شنبه هفدهم ربیع‌الاول سنهٔ اربع و ثلاثین و اربعمائه (۴۳۴) و در ایام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند؛ و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک می‌گفت، اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست. پیش من آمد دیوان منحیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید، با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.

قطران تبریزی زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ را چنین توصیف می‌کند:[۲۸]

خدا به مردم تبریز برفکند فنا فلک به نعمت تبریز برگماشت زوال
فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز رمال گشت جبال و جبال گشت رمال
دریده گشت زمین و خمیده گشت نبات دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال
بسا سرای که بامش همی به سود فلک بسا درخت که شاخش همی به سود هلال
کز آن درخت نمانده کنون مگر آثار وز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال
کسی که رسته شد از مویه گشته بود چو مو کسی که جسته شد از ناله گشته بود چو نال
یکی نبود که گوید به دیگری که مموی یکی نبود که گوید به دیگری که منال
همی به دیده بدیدم چو روز رستاخیز ز پیش رایت مهدی و فتنهٔ دجال
کمال دور کناد ایزد از جمال جهان کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال
  • در سال ۱۱۵۸ خورشیدی زمین‌لرزه خسارت‌های عمده‌ای به تبریز وارد کرد.[۲]

تبریز دارای یک شهرک امن برای اسکان شهروندان در مواقع وقوع بحران و بلایای طبیعی –به ویژه زمین‌لرزه– است. این شهرک که در بالادست بزرگراه شهید کسایی و در جوار پارک جنگلی عباس میرزا واقع شده، دارای گنجایش اسکان ۱۰ هزار نفر بوده و امکان اسکان ۲۰ هزار نفر را در شرایط بحرانی دارد.[۸۶]

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان ترکی آذربایجانی سخن گفته می‌شود.

زبان امروزی مردم تبریز به ترکی آذربایجانی، ترکی آذری، آذربایجانی و آذری معروف است.[۸۷] همچنین زین‌العابدین شیروانی (معاصر فتحعلی‌شاه و محمدشاه) در کتاب «حدایق‌السیاحه» نیز تأیید می‌کند که ساکنان تبریز به این زبان سخن می‌گویند.[۲۲]

تا پیش از ورود زبان ترکی به منطقه، مردم تبریز به زبان آذری سخن می‌گفته‌اند که تا حدود سدهٔ یازدهم هجری در آذربایجان رایج بوده‌است.[۱] زبان آذری از زبان‌های ایرانی و نزدیک به گویش‌های جنوب دریای خزر و تاتی بوده‌است.[۲]

زبان ترکی آذربایجانی در ایران –برخلاف جمهوری آذربایجان– به الفبای فارسی نگاشته می‌شود.

مسعودی در سال ۳۱۴ (سدهٔ چهارم هجری) از میان زبان‌های رایج در این شهر، زبان‌های پهلوی، دری و آذری را ذکر نموده‌است.[۸۸] محمدجواد مشکور در کتاب «نظری به تاریخ آذربایجان» می‌نویسد: «زمانی که به سال ۴۸۸ هجری (سدهٔ پنجم هجری) ناصر خسرو با قطران در تبریز ملاقات می‌کند، مردم به زبان پهلوی آذری سخن می‌گفته‌اند؛ ولی به فارسی دری نمی‌توانسته‌اند سخن بگویند؛ البته تمام مکاتبات خود را به فارسی دری می‌نوشته‌اند».[۸۹]

یاقوت حموی در سدهٔ ششم هجری به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلای مصری) اشاره می‌کند که به یک لهجهٔ محلی ایرانی تکلم می‌کرده‌است.[۴۵] همچنین در رساله‌ای از مولانا روحی انارجانی به نام «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» (سدهٔ یازدهم هجری) بخشی به زبان آذری نوشته شده و این می‌نمایاند که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی، هنوز این زبان ایرانی در تبریز رواج داشته‌است.[۹۰]

قومیت[ویرایش]

نوع پوشش مردم آذری.

بنا به گفتهٔ جهانگردان ونیزی که در حوالی دوره آق‌قویونلو از تبریز دیدن کرده‌اند: «ایرانیان، ترکمانان، عشایر هواخواه صفویه و ارامنه» ساکنان تبریز را تشکیل می‌دادند.[۹۱] آنتوریو تنرئیرو (جهان‌گرد پرتغالی) در سال ۱۵۲۵ میلادی (همزمان با حکومت شاه طهماسب صفوی) در مورد مردم تبریز می‌نویسد: «در این شهر فارسی‌زبانان و عده‌ای از ترکمانان زندگی می‌کنند که همگی سفیدپوست بوده و ظاهر و شکلی زیبا دارند».[۹۲]

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ خورشیدی انجام داد و براساس بررسی میدانی و جامعهٔ آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر ایران، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه‌گیری شدند، در تبریز شامل ۹۶٫۵٪ ترک (آذزی)، ۲٫۹٪ فارسی‌زبان و ۰٫۶٪ از سایر قومیت‌ها بودند.[۷]

آخرین مطالعهٔ مقایسه‌ای در مورد ساختار ژنتیکی ۳۵۲ ایرانی نشان داده که آذری‌های ایرانی و احتمالاً اهالی تبریز، قرابت ژنتیکی نزدیکی با مردم گرجستان دارند.[۹۳]

مذهب[ویرایش]

نوشتار اصلی: شیعه دوازده‌امامی

بیشینهٔ مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. هرچند کمینه‌ای از مسیحیان ارمنی با ۱٬۰۹۷ نفر، آشوری با ۵۰۳ نفر، زرتشتی با ۲۶ نفر، سایر مسیحیان با ۱۷ نفر و کلیمی با ۵ نفر جمعیت نیز در این شهر سکونت دارند.[۹۴]

شاه اسماعیل یکم هنگام تاجگذاری در شهر تبریز (۱۵۰۱ میلادی) مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی را مذهب رسمی ایران اعلام کرد؛ علی‌رغم آن‌که در آن زمان اکثریت ساکنان شهر سنی‌مذهب بودند.[۹۵]

تبریز شمار زیادی از پیروان اهل حق را در خود جای داده‌است. البته بنا به یک رسم نانوشته، هیچ‌گاه از این جماعت آمار گرفته نمی‌شود؛ ولی هر مسافری می‌تواند مردان آن‌ها را به راحتی از طریق سبیل بلندشان در بیرون تشخیص دهد. با توجه به این‌که تبریز محل اعدام سید علی‌محمد باب (ژوئیهٔ ۱۸۵۰) بوده، احتمال دارد تعدادی بهایی هم در شهر ساکن باشند.[۹۶]

ارامنهٔ تبریز که بیش‌ترین کمینهٔ ساکن این شهر را تشکیل می‌دهند، در طی نسل‌کشی ارمنی‌ها که توسط امپراتوری عثمانی و همزمان با جنگ جهانی اول صورت گرفت، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند. مذهب ارامنهٔ تبریز «گریگوری» است که یکی از مذاهب کهن آیین مسیحیت محسوب می‌شود.[۹۷]

نوشتار اصلی: یهودیان آذربایجان

پیش‌تر جمعیت کوچکی از کلیمیان هم در شهر ساکن بودند.[۹۸]بعد از آنکه هالاکوخان در سال ۱۲۸۵ سلسله خود را تأسیس کرد بسیاری از یهودیان به این شهر مهاجرت کردند.[۹۹] به دلیل تیعیضات و تعدیات فراوان جمعیت کلیمیان تبریز در دوران صفوی پراکنده شدند.[۱۰۰]هر چند در قرن ۱۹ به حضور پررنگ ایشان در عرصه فرش اشاره شده است.[۱۰۱]امروزه همهٔ آنها به تهران مهاجرت کرده‌اند.[۱۰۲]

فرهنگ[ویرایش]

مقبرةالشعرای تبریز؛ آرامگاه بیش از ۴۰۰ شاعر، عارف و نام‌آور ایرانی. اسدی طوسی نخستین و محمدحسین شهریار واپسین آرمیده در این آرامگاه است.

از نظر شعر، ادب، هنر، خطاطی، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه، مشاهیر زیادی از تبریز برخاسته‌اند.[۱] همچنین یکی از مکتب‌های نگارگری ایران به نام «مکتب تبریز» نیز در این شهر و در دورهٔ ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آق‌قویونلو و صفویان شکل گرفته‌است.[۱۰۳]

از جملهٔ مشاهیر تبریز در سده‌های گذشته می‌توان نظام‌الدین تبریزی فقیه شافعی سدهٔ هشتم، قطران تبریزی شاعر پارسی‌گوی سدهٔ پنجم، خطیب تبریزی عالم ادبیات عرب و نویسندهٔ دیوان حماسه در سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم، تاج‌الدین تبریزی مفسر شافعی سدهٔ هشتم، ملا قاسم انوار عارف و شاعر سدهٔ نهم، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف سدهٔ یازدهم، بدیع‌الزمان تبریزی خوش‌نویس و شاعر سدهٔ یازدهم نام برد.[۱]

از مشاهیر تبریز در عصر حاضر نیز می‌توان به سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب الغدیر، سید حسن تقی‌زاده سیاست‌مدار و محقق، سید احمد کسروی مورخ، محسن هشترودی ریاضیدان، حسین کاظم‌زادهٔ ایرانشهر نویسنده و سید محمدحسین شهریار شاعر اشاره کرد.[۱]

نمونه‌هایی از آثار مکتب نگارگری تبریز در سدهٔ چهاردهم میلادی

تجارت[ویرایش]

نوشتار اصلی: بازار تبریز

موقعیت جغرافیایی تبریز و قرارگرفتن آن در بین دامنه‌های کوه سهند و کرانهٔ شرقی دریاچهٔ ارومیه، این شهر را مبدل به تنها راه ارتباطی بین شمال (ماورای قفقاز و قره‌داغ) و جنوب (مراغه و کردستان) کرده بود. منابع تاریخی حاکی از تجارت تبریز با عثمانی‌ها، گرجی‌ها و روس‌ها و کشور هندوستان داشته و بسیاری از صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع می‌شده‌اند.[۲۸]

از نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم میلادی، تاجران انگلیسی‌تبار از طریق جادهٔ ابریشم و پس از عبور از شهرهای استانبول و ترابزون در ترکیهٔ امروزی، کالاهای تجاری خود را به بازار تبریز منتقل می‌کردند. این بازار در زمان عباس میرزا نایب‌السلطنهٔ فتحعلی‌شاه قاجار به مرکز تجارت انگلیسی‌ها مبدل شده بود.[۱] تبریز همچنین یکی از مهم‌ترین مراکز بافت قالی در ایران بوده‌است.[۲۸]

جمعیت[ویرایش]

تغییرات جمعیت تبریز (۱۳۸۵–۱۳۳۵).

جمعیت تبریز در سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۱٬۴۹۴٬۹۹۸ نفر بوده‌است که پنجمین شهر پرجمعیت ایران و دویست و بیست و ششمین شهر پرجمعیت جهان محسوب می‌شود. این شهر تا سال ۱۳۴۵ خورشیدی دومین شهر پرجمعیت ایران –پس از تهران– بود که در این سال، شهرهای اصفهان و مشهد از آن پیشی گرفتند. همچنین در سال ۱۳۹۰ خورشیدی جمعیت کرج از جمعیت تبریز فزونی یافت.[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶]

تبریز به سبب مرکزیت اقتصادی، صنعتی، اداری و اعتبار بین‌المللی، مهاجرپذیرترین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب می‌گردد. اخیراً شهر جدید سهند در ۲۴ کیلومتری جنوب غرب تبریز و در جادهٔ تبریز-آذرشهر در دست ساخت است که برای جذب سرریز جمعیتی این شهر ساخته می‌شود تا کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد شود و توسعهٔ شهری تضمین گردد.[۱]

اماکن تاریخی[ویرایش]

بناها[ویرایش]

بازار تبریز، تیمچهٔ مظفریه؛ این بازار، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیدهٔ جهان است.

تبریز بارها در طول تاریخ بر اثر زمین‌لرزه آسیب جدی دیده و بارها در اثر حمله‌های سلجوقیان، مغولان، عثمانی، اشغال تبریز توسط روس‌ها (به سال ۱۸۲۸–۱۸۲۷) دچار خرابی‌های شدیدی شده‌است.[۵۱] این جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های مکرر، بخش‌های عمده‌ای از قسمت‌های قدیمی شهر را نابود کرده‌است.[۱۰۷] به عنوان مثال، شاه اسماعیل صفوی پس از فتح هرات، هنرمندان بسیاری را با خودش به تبریز آورد؛ ولی هیچ‌کدام از بناهایی که او یا جانشینان مستقیم او ساخته‌اند، سالم باقی نمانده‌اند. آنچه از قصر شاه اسماعیل در شمال شرقی تبریز باقی‌مانده، توصیف‌هایی است که گردشگران اروپایی مکتوب کرده‌اند.[۱۰۸]

امروزه تنها دو محل باستانی –یعنی ارگ تبریز و مسجد کبود– از تبریز قدیم برجای مانده‌است. به همین دلیل این شهر نسبت به سایر شهرهای بزرگ ایران –همچون اصفهان، شیراز و حتی مشهد– آثار باستانی بسیار کم‌تری دارد. ارگ تبریز بنایی آجری است که پیش از سال ۷۰۱ خورشیدی برروی آواره‌های مسجدی ساخته شده‌است. این بنا از نظر سادگی، اندازه و پایداری، چشم‌گیر است. مسجد کبود بنایی است که حدود سال ۸۲۹ خورشیدی ساخته شده و به دلیل کاشی‌کاری آبی تزئینی زیبایش، شهرت یافته‌است. از دیگر آثار باستانی تبریز، خرابه‌های مقبرهٔ دوازده‌گوشهٔ غازان پسر ارغون (حاکم مغول ایران) نیز قابل ذکر است.[۲۶][۱۸]

مساجد[ویرایش]

نوشتار اصلی: مساجد تاریخی تبریز
مسجد کبود (۱۸۷۲).

برپایهٔ نوشته‌های جهانگردان و جغرافی‌دانان، در دوره‌های گوناگون تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بوده‌است. بسیاری از این مساجد در اثر جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های گوناگون از میان رفته‌اند و اکنون تنها چند مسجد تاریخی متعلق به سده‌های پیش در این شهر پابرجا مانده‌است.[۱۰۹]

از مهم‌ترین مسجدهای تاریخی تبریز می‌توان به مسجد استاد و شاگرد، مسجد اسماعیل خاله‌اوغلی، مسجد ثقةالاسلام، مسجد جامع، مسجد حاج صفرعلی حجت‌الاسلام، مسجد حسن پادشاه، مسجد خزینه، مسجد دال ذال، مسجد سیدالمحققین، مسجد صاحب‌الامر (شاه طهماسب یکم)، مسجد شاهزاده، مسجد صادقیه، مسجد ظهیریه، مسجد علی‌شاه، مسجد کاظمیه، مسجد کبود، مسجد مجتهد، مسجد مقبره، مسجد ملاباشی، مسجد میرزاصادق‌آقا، مسجد میرزامهدی قاری و مسجد قراملک اشاره کرد.[۱۱۰]

خانه‌ها[ویرایش]

تا سال ۱۳۸۷ خورشیدی، بیش از ۶۰۰ باب خانهٔ تاریخی در سطح تبریز شناسایی شده‌است. بیشتر بناهای تاریخی و دیدنی موجود در تبریز در آخرین شب سال ۱۱۹۳ هجری و در آغاز دورهٔ حکومت قاجاریان بر اثر وقوع زمین‌لرزه‌ای هولناک تخریب شدند و این شهر به تلی از خاک تبدیل گشت.[۱۱۱]

در سال‌های پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، تعدادی از خانه‌های تاریخی تبریز ترمیم شده‌است. برای نمونه خانهٔ کوزه‌کنانی –در خیابان راسته‌کوچه– به موزهٔ مشروطه، خانهٔ شربت‌اوغلی –در خیابان ثقةالاسلام– به فرهنگسرای تبریز و خانه‌های قدکی، گنجه‌ای‌زاده و بهنام –در خیابان مقصودیه– به مجموعهٔ دانشکدهٔ معماری تبدیل شده‌است. بسیاری از دیگر خانه‌های تاریخی تبریز نیز در حال احیا و ترمیم هستند و پس از مرمت به موزه یا سایر مراکز فرهنگی تبدیل خواهند شد.[۱۱۱]

سیاست[ویرایش]

استانداری[ویرایش]

تبریز از آغاز پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۲۸ خورشیدی تا صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۲۸۵ خورشیدی، ولی‌عهدنشین بود. در این دوره ولی‌عهدان که از نزدیکان پادشاهان قاجار بودند، فرمانروایی تبریز و کل آذربایجان را برعهده داشتند.[۱۱۲]

پس از صدور فرمان مشروطیت در سال ۱۲۸۵ خورشیدی تا کودتای رضاشاه در سال ۱۲۹۹ خورشیدی، دولت روسیه حاکمان این استان را تعیین می‌نمود. در دورهٔ پهلوی نیز بیش‌تر استانداران آذربایجان شرقی یا از جانب دولت‌های بیگانه نظیر آمریکا، انگستان و روسیه به این سمت منصوب می‌شدند یا از طرفداران این دولت‌ها بودند.[۱۱۲]

شهرداری[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهرداری تبریز

شهرداری تبریز نخستین نهاد شهرداری در سطح ایران است که در اوایل تأسیس باعنوان «بلدیه» در این شهر شناخته می‌شد. بنای کاخ شهرداری تبریز نیز در سال ۱۳۱۴ خورشیدی توسط شهردار وقت –حاج ارفع‌الملک جلیلی– بنیان نهاده شد که از جملهٔ عمارت‌های تاریخی و مستحکم این شهر به شمار می‌رود.[۱۱۳]

قاسم‌خان امیرتومان (والی) از دانش‌آموختگان دانشگاه سن‌سیر فرانسه نخستین شهردار تبریز بود که چاپخانهٔ سربی، چراغ برق، تراموا و تلفن را برای نخستین‌بار در سطح کشور در این شهر دایر نمود.[۱۱۳] همچنین در سال ۱۳۸۹ خورشیدی، «شیفته بدرآذر» به‌عنوان نخستین شهردار زن در تاریخ تبریز به سمت شهرداری منطقهٔ ۶ این شهر منصوب شد؛ وی پیش از این معاون شهرداری منطقهٔ ۷ تبریز بوده‌است.[۱۱۴]

کنسولگری‌ها[ویرایش]

کنسولگری ایالات متحدهٔ آمریکا در ضلع جنوبی ارگ تبریز به سال ۱۹۱۱ میلادی؛ تصویر گرفته شده توسط مورگان شوستر.

تبریز در گذشته دارای ۱۱ کنسولگری بوده و در حال حاضر تنها ۲ کنسولگری در این شهر فعال است:[۱۱۵]

نام کشور وضعیت کنسولگری
جمهوری آذربایجان جمهوری آذربایجان فعال[۱۱۶]
ترکیه ترکیه فعال[۱۱۷]
آلمان آلمان غیرفعال[۱۱۸]
ایالات متحده آمریکا ایالات متحدهٔ آمریکا غیرفعال[۱۱۸]
اتریش اتریش غیرفعال[۱۱۸]
بریتانیا بریتانیا غیرفعال[۱۱۸]
جمهوری جنوا جمهوری جنوا غیرفعال[۱۱۹]
روسیه روسیه غیرفعال[۱۱۸]
فرانسه فرانسه غیرفعال[۱۱۸]
عراق عراق غیرفعال[۱۲۰]
جمهوری ونیز جمهوری ونیز غیرفعال[۱۱۹]

اماکن تفریحی[ویرایش]

پارک‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: پارک‌های تبریز
کاخ کلاه‌فرنگی ایل‌گلی در میان دریاچهٔ بوستان ایل‌گلی.

تبریز دارای ۱۳۲ پارک فعال است که این تعداد شامل ۴۵ پارک همسایه‌ای، ۵۲ پارک محله‌ای، ۲۵ پارک ناحیه‌ای، ۶ پارک منطقه‌ای و ۴ پارک شهری می‌شود.[۱۲۱] امروزه ۸ پارک مسافر در تبریز فعالیت می‌کنند که توان پذیرایی از ۱۰٬۰۰۰ مسافر را به‌طور همزمان دارند.[۱۲۲]

هتل‌ها[ویرایش]

تبریز نخستین شهر در ایران است که در آن هتل و مسافرخانه به سبک جدید ایجاد شده و اولین هتل در حدود سال ۱۲۷۷ خورشیدی توسط شخصی به نام «میرزا اسحاق‌خان معزالدوله» در جوار پل قاری احداث شده بود.[۱۲۳]

هم‌اکنون شهر تبریز دارای ۱۸ باب هتل است.[۱۲۳] هتل‌های ۵ ستارهٔ پارس و شهریار در منطقهٔ ایل‌گلی[۱۲۴] و ۴ ستارهٔ بین‌المللی تبریز و گسترش در منطقهٔ آبرسان از مهم‌ترین هتل‌های تبریز محسوب می‌شوند.[۱۲۵] همچنین هتل‌های ایران، آذربایجان، دریا، سینا، قدس، ارک، مروارید، پارک و نگین، از دیگر هتل‌های معروف این شهر هستند.[۱۲۶][۱۲۷]

سینماها[ویرایش]

نوشتار اصلی: سینما در تبریز

تبریز مهد سینما و تئاتر ایران بوده و پیشینهٔ ورود هنرهای مدرن به این شهر به بیش از یک و نیم سده می‌رسد. پیش از ورشکستگی سینمای ایران در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، تبریز ۱۵ باب سالن سینما را در خود جای داده بود که امروزه تنها ۷ باب از آن‌ها سالم باقی‌مانده‌است؛ هم‌چنین در این مدت تنها یک باب سالن سینمای جدید به‌نام سینما ناجی در این شهر به بهره‌برداری رسیده‌است.[۱۲۸]

نمایشگاه‌ها[ویرایش]

نمایشگاه بین‌المللی تبریز بزرگ‌ترین مرکز نمایشگاهی در سطح ایران است. این نمایشگاه با ۴ کیلومتر مربع وسعت در ورودی شرقی تبریز (دروازهٔ تهران) واقع شده و با فضای مفید به میزان یک کیلومتر مربع به صورت ۹ سالن نمایش مسقف جمعاً به متراژ ۵۰٬۰۰۰ متر مربع و فضای باز نمایشی به میزان ۲۰٬۰۰۰ متر مربع، جایگاه بسیار مهمی در سطح منطقهٔ خاورمیانه پیدا کرده‌است.[۱۲۹]

موزه‌ها[ویرایش]

شهر تبریز از نظر شمار موزه‌ها سومین شهر ایران بوده و موزه‌هایی همچون موزهٔ آذربایجان و قاجار را در خود جای داده‌است:[۱۳۰][۱۳۱]

تصاویری از اشیای موجود در موزهٔ آذربایجان

آموزش[ویرایش]

میرزا حسن تبریزی مشهور به «رشدیه» و شاگردانش؛ وی از بنیان‌گذاران تحصیلات ابتدایی به شیوهٔ نوین در ایران است.
برج ساعت دانشگاه تبریز.

عمومی[ویرایش]

تحصیلات ابتدایی به شکل مدرن در ایران از اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به وجود آمده‌است. اگرچه حکومت ایران و مبلغین مسیحی –که می‌خواستند از طریق فراهم‌آوردن امکانات آموزشی، تبلیغ دینی نمایند– در رشد تحصیلات ابتدایی نقش داشتند؛ ولی رشد آموزش ابتدایی در ایران، بیش‌تر از همه مدیون زحمت‌ها و تلاش‌های شخصی به نام حاج میرزا حسن‌خان رشدیه –مردی مذهبی از طبقهٔ متوسط– بود. او که عمیقاً تحت تأثیر کتاب «احمد» و پیشرفت‌های آموزشی در شهر بیروت قرار گرفته بود، به تبریز بازگشت و در سال ۱۸۶۷ میلادی مدرسهٔ یک‌اتاقی‌اش را در این شهر تأسیس نمود. رشدیه برای کودکان متکا و میزهایی گذاشته بود که به بچه‌ها قابلیت این را می‌داد که به آسانی بنویسند.

مدرسهٔ رشدیه با مخالفت روحانیون مواجه شد که آن را تهدیدی برای سیستم آموزشی خود می‌دانستند. رشدیه مأیوس و ناامید، خود را به صورت اختیاری به مصر تبعید کرد. حدود ده سال بعد، حاکم آذربایجان از وی دعوت کرد که به تبریز بازگردد و مدرسه‌اش را راه بیندازد. با بازگشت او به تبریز، این‌بار مدرسهٔ رشدیه مورد استقبال زیاد روبه‌رو شد و وی شهرت بسیاری پیدا کرد؛ به‌طوری که پادشاه ایران از او خواست که مدرسه‌ای هم در تهران به شکل مدرن تأسیس کند و ۳۶٬۰۰۰ ریال جهت ارتقای تحصیلات ابتدایی تخصیص داده‌شد.[۱۳۲]

عالی[ویرایش]

نخستین دانشگاه در ایران مدرسهٔ دارالفنون بود که تأکید برروی موضوعات نظامی، مهندسی، پزشکی و هنر داشت. حدود پنج سال بعد از آن، مدرسه‌ای نظامی نیز در تبریز و اصفهان افتتاح شد.[۱۳۲] دانشگاه تبریز یک سال پس از خاتمهٔ جنگ جهانی دوم (۱۳۲۴ خورشیدی) با نام «آذربایجان اونیورسیته‌سی» (دانشگاه آذربایجان) در زمان حکومت خودمختار آذربایجان و به دستور سید جعفر پیشه‌وری تأسیس شد.[۱۳۳][۱۳۴] این دانشگاه بعدها به دانشگاه تبریز تغییر نام داد. در حال حاضر تبریز به عنوان دومین شهر دانشگاهی ایران –پس از تهران– می‌باشد.[۱۳۵][۱۳۶]

امروزه مؤسسه‌های آموزش عالی متعددی نظیر آزاد اسلامی، پیام نور، تبریز، ربع رشید، سراج، شهید مدنی، صنعتی سهند، علوم پزشکی، نبی‌اکرم و هنر اسلامی در شهر تبریز فعال می‌باشند.[۱۳۷]

صنایع[ویرایش]

نوشتار اصلی: صنایع تبریز

صنایع سنگین[ویرایش]

میدان ماشین‌سازی تبریز در محلهٔ قراملک.

تبریز یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی و تجارتی ایران است. این شهر قطب صنایع سنگین ایران در شمالغرب این کشور است. بزرگترین صنایع سنگین عمده فعال در این شهر در طیف گسترده‌ای از صنعت سیمان٬ نساجی، ماشین‌سازی٬ و پتروشیمی را شامل می‌شود.[۱۳۸] روند صنعتی شدن تبریز بعد از جنگ جهانی اول با احداث کارخانه‌هایی نظیر کبریت توکلی توسط بخش خصوصی آغاز شد و پس از سال ۱۳۴۵ خورشیدی و با احداث کارخانه‌های تراکتورسازی و ماشین‌سازی رونق بیشتری پیدا کرد و این شهر به‌عنوان یک قطب صنعتی در سطح منطقه شناخته شد.[۱۳۹] علاوه بر صنایع سنگین این شهر دارای صنایع پایین‌دستی مختلف از جمله صنایع شیمیایی، صنایع خانگی٬ ماشین‌آلات و تجهیزات، محصولات کانی غیرفلزی، مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات، نساجی، پوشاک٬ و چرم می‌باشد.[۱۴۰] قرار گرفتن بیش از ۵۵ درصد از کارگاه‌های بزرگ صنعتی استان آذربایجان شرقی در تبریز سبب مهاجرت نیروی کار موردنیاز برای فعالیت در این کارگاه‌ها از نقاط مختلف استان به این شهر گردیده‌است.[۱۴۱]

صنایع غذایی[ویرایش]

شهر صنعتی تبریز در سال‌های اخیر به قطب صنایع غذایی، آشامیدنی ایران و خاورمیانه تبدیل شده‌است؛ به طوری که هم‌اکنون بیش از ۵۰ درصد شیرینی و شکلات کشور که شامل ۶۰۰ نوع محصول می‌شود، در این شهر تولید می‌شود. از کل تولیدات شیرینی و شکلات کشور ایران ۵۲ درصد شکلات، ۴۰ درصد بیسکویت، ۴۳ درصد ویفر، ۴۶ درصد تافی و ۳۸ درصد بّن‌بّن و آب‌نبات در شهر تبریز تولید می‌شود.[۱۴۲]

صنایع دستی و هنری[ویرایش]

تبریز همواره از مراکز عمدهصنایع هنری و صنایع دستی و بویژه قالی٬ سرامیک، سفال، جواهرآلات و نقره‌کاری محسوب شده‌است.[۱۴۳] قالی‌تبریز مهم‌ترین صادرات صنایع دستی تبریز به شمار می‌رود.[۱۴۳] این نوع قالی به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی است که صادرات آن یکی از منابع قابل توجه ارزی در ایران به شمار می‌آید.[۱۳۸] صنعت چرم تبریز نیز جزو پیشرو صنایع چرم ایران است. کیفیت کیف و کفش تبریز در سطح کشور شهره است. در سال ۱۳۸۷ خورشیدی حدود ۹۰ درصد از ۳۰ میلیون جفت کفش تولیدی در ایران در این شهر تولید شده‌است.[۱۴۴]

معضلات شهری[ویرایش]

آلودگی هوا[ویرایش]

نمایی از تبریز و هوای آلودهٔ آن.

تبریز دومین شهر آلودهٔ ایران است و میزان آلودگی هوا در این شهر روزبه‌روز افزایش یافته و شدیدتر می‌شود. مهم‌ترین علت آلودگی هوای تبریز، حمل و نقل درون‌شهری است و وجود صنایع بزرگ و مادر در پیرامون شهر نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار بر آلودگی هوای این شهر به‌شمار می‌رود.[۱۴۵]

براساس یک طرح آمارگیری که در سال ۱۳۷۹ خورشیدی صورت گرفت، روزانه در سطح تبریز ۵۵۸٫۱۶۷۱ تن مواد آلوده‌کننده تولید می‌شود که از این مقدار منابع بزرگ صنعتی ۲۸۶٫۱۰۰۱ تن، وسایط نقلیهٔ موتوری ۲۰۱٫۶۵۴ تن و فراورده‌های نفتی مصرفی در اماکن تجاری، صنعتی و مسکونی ۷٫۱۶ تن را شامل می‌شوند.[۱۴۶]

با تشدید ترافیک خودروها و افزایش آلوده‌کننده‌هایی مانند نیروگاه حرارتی، صنایع پتروشیمی و پالایشگاه، آلودگی هوا از میانه‌های سدهٔ بیستم پیوسته در حال افزایش بوده‌است. تهدید اصلی محیط‌زیستی در حال حاضر ریزگردهای واردشده از عراق و خشکیدگی دریاچهٔ ارومیه است. دریاچهٔ مزبور از اواخر سدهٔ بیستم دچار بحران شده‌است. کاهش سطح آب، افزایش شوری آب و ظهور جزایر نمکی بزرگ در کناره‌های آن، علایم هشداردهنده‌ای هستند که از خشک‌شدن نهایی این دریاچه خبر می‌دهند. احتمالاً در آینده باد، ذرات نمک و املاح دیگر را در نواحی اطراف دریاچهٔ ارومیه –به ویژه تبریز– پراکنده ساخته و سلامتی ساکنان این شهر را به خطر بیندازد.[۱۴۷]

حاشیه‌نشینی[ویرایش]

طرح جامع شهرسازی تبریز پس از وقوع انقلاب سفید.

در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی و پس از وقوع انقلاب سفید، به دلیل ایجاد کارخانه‌های متعدد صنعتی در تبریز، افراد بیکار ساکن شهرها و روستاهای اطراف، به‌دنبال یافتن شغل در این مراکز و اقامت در این شهر، به‌سمت تبریز سرازیر شدند. حاشیه‌نشینان در مدت کوتاهی برای خود خانه‌ای می‌ساختند و در این خانه‌ها ساکن می‌شدند. خانه‌های آنان از ابتدایی‌ترین امکانات رفاهی همچون آب، برق، گاز و تلفن بی‌بهره بود. گسترش این امر باعث ایجاد محله‌های بزرگ حاشیه‌نشین در پیرامون تبریز شد و در طی چندسال، چهرهٔ این شهر را تغییر داده و آن را با مشکلات متعددی روبه‌رو کرد.[۱۴۸]

امروزه تبریز در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر حاشیه‌نشین را در خود جای داده‌است. حاشیه‌نشینان به‌طور عمده در مناطق حاشیه‌ای شمال، شمال غرب و جنوب این شهر ساکن شده‌اند که از میان این مناطق می‌توان محله‌های آخماقیه، حافظ، خلیل‌آباد، داداش‌آباد، سیلاب، طالقانی، کشتارگاه، لاله، مارالان، منبع و یوسف‌آباد را نام برد که حدود ۳۰ کیلومتر مربع از مساحت تبریز را اشغال نموده‌اند.[۱۴۸]

بخش‌ها[ویرایش]

گسترش شهر[ویرایش]

سراسرنمای انتهای شرقی تبریز از بوستان ایل‌گلی.
نقشهٔ تبریز در سدهٔ شانزدهم میلادی.

تبریز در گذشته دارای هشت دروازه بوده که ورود و خروج از شهر از طریق آن‌ها انجام می‌پذیرفته‌است. بعدها در امتداد این دروازه‌های تاریخی، بازارچه‌هایی احداث گردیدند تا نیاز مردم هرمنطقه را تأمین نمایند و از مراجعهٔ مستمر مردم به بازارهای مرکزی جلوگیری شود. رفته‌رفته در پیرامون این بازارچه‌ها واحدهای مسکونی شروع به ساخت گردیدند و از همین روی بازارچه‌ها به هم متصل شدند و محله‌های جدیدی در گوشه و کنار شهر پدید آمدند.[۱۴۹]

امروزه باتوجه به گسترش روزافزون تبریز، این قسمت از شهر که بازار تبریز و سایر بازارچه‌های قدیمی و جدید را در درون خود جای داده، به‌عنوان مرکز شهر شناخته می‌شود. این منطقه از سمت شمال به خیابان شمس تبریزی، از سمت جنوب به محله‌های چرنداب و لیل‌آباد، از سمت شرق به خیابان‌های ثقةالاسلام و خاقانی و از سمت غرب به خیابان‌های راسته‌کوچه و شریعتی محدود شده‌است.[۱۵۰]

مناطق شهرداری[ویرایش]

شهر تبریز از ۱۰ منطقهٔ مستقل شهرداری تشکیل یافته که از مجموع ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵ خورشیدی، ۳۱۴٬۰۷۱ نفر در منطقهٔ ۱، ۲۸۰٬۲۶۱ نفر در منطقهٔ ۲، ۳۲۷٬۷۹۹ نفر در منطقهٔ ۳، ۳۰۱٬۵۶۱ نفر در منطقهٔ ۴، ۶۵٬۰۹۲ نفر در منطقهٔ ۵، ۲۴٬۶۲۷ نفر در منطقهٔ ۶، ۴۸٬۴۵۴ نفر در منطقهٔ ۷ و ۱۷٬۰۷۰ نفر در منطقهٔ ۸ ساکن بوده‌اند. براساس همین آمار، منطقهٔ ۳ پرجمعیت‌ترین و منطقهٔ هشت کم‌جمعیت‌ترین منطقهٔ تبریز به‌شمار می‌رود.[۳]

در سال ۱۳۸۸ خورشیدی، مناطق ۹ و ۱۰ در بخش‌های شرقی و شمالی محدودهٔ این شهر تأسیس شدند. منطقهٔ ۱۰ از پیوستن بخش‌هایی از مناطق ۱، ۴ و ۸ ایجاد شده‌است.[۱۵۱][۱۵۲] همچنین عملیات الحاق باسمنج به تبریز آغاز شده و در همین راستا جادهٔ مواصلاتی این شهر و مرکز استان در حال تعریض است.[۱۱۴][۱۵۳]

حمل و نقل[ویرایش]

نوشتار اصلی: ترابری در تبریز

فرودگاه[ویرایش]

فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز در سال ۱۳۲۶ خورشیدی تأسیس شد و فعالیت‌های خود را به‌طور رسمی از سال ۱۳۳۸ خورشیدی آغاز نمود. این فرودگاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی به فرودگاه بین‌المللی ارتقاء یافت و در سال ۱۳۷۸ خورشیدی به‌عنوان یکی از فرودگاه‌های آسمان‌باز ایران شناخته شد.[۱۵۴]

پروازهای خارجی فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد ارزروم، ازمیر، اسپارتا، استانبول، باکو، بغداد، تفلیس، جده، دبی، دمشق و مدینه است. پروازهای داخلی نیز به صورت هفتگی و روزانه از این فرودگاه انجام می‌پذیرد که شامل پروازهای از مبدأ تبریز به مقاصد اصفهان، اهواز، بندرعباس، تهران، رشت، شیراز، عسلویه، کیش، ماهشهر و مشهد است. همچنین شرکت‌های هواپیمایی آتا، آسمان، ارم، ایران، ایران ایرتورز، تابان، ترکیه، فارس ایر قشم، کاسپین، کیش و نفت ایران به فرودگاه بین‌المللی شهید مدنی تبریز پرواز دارند.[۱۵۵][۱۵۶]

راه‌آهن[ویرایش]

کارهای ساختمانی راه‌آهن تبریز از سال ۱۲۹۱ در محور تبریز–جلفا و صوفیان–رازی (در مرز ترکیه) شروع و در سال ۱۲۹۵ محور تبریز–جلفا با ۱۴۹ کیلومتر مورد بهره­ برداری قرار گرفت.[۱۵۷]

دومین خطی که پس از تکمیل راه‌آهن سراسری اقدام به ساخت آن گردید، خط تهران–تبریز بود که ساخت این خط در روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و در روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریل‌گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره‌برداری از آن آغاز شد.[۱۵۷]

تنها خط بین‌المللی راه‌آهن تبریز، خط تبریز–نخجوان است. از خطوط داخلی راه‌آهن تبریز می‌توان به خطوط تبریز–تهران، تبریز–مشهد و تبریز–سلماس اشاره کرد.[۱۵۸]

ترمینال[ویرایش]

پایانهٔ مسافربری تبریز نخستین پایانهٔ مسافربری در سطح ایران است که در سال ۱۳۲۸ خورشیدی طرح احداث آن مطرح شد. از سال ۱۳۴۷ خورشیدی عملیات اجرایی این پایانه شروع شده و سرانجام در سال ۱۳۵۲ خورشیدی به بهره‌برداری رسید. سازمان پایانه‌های مسافربری تبریز نیز در سال ۱۳۷۴ خورشیدی تأسیس شده‌است.[۱۵۹]

مترو[ویرایش]

نوشتار اصلی: متروی تبریز

عملیات اجرایی متروی تبریز از سال ۱۳۸۰ آغاز شده‌است. متروی تبریز در پنج مسیر ساخته می‌شود که پس از تهران[۱۶۰] و مشهد[۱۶۱] بیش‌ترین تعداد خطوط مترو در ایران را دارا است. چهار خط این مترو داخلی بوده[۱۶۲] و یک خط آن خارج از حومه‌است. پیش‌بینی می‌شود متروی تبریز قادر به جابه‌جایی ۳۰ هزار نفر به وسیلهٔ ۳۰ قطار در هر ساعت و در هر جهت از مسیرهای پنج‌گانه باشد.[۱۶۳]

براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، مسیر اول به‌طول ۱۸ کیلومتر از میدان ایل‌گلی تا کوی لاله و مسیر دوم به طول ۲۷ کیلومتر از دانشگاه آزاد اسلامی تا قراملک خواهد بود. خط خارج از حومه (مسیر پنجم) نیز به طول ۲۰ کیلومتر از شهر جدید سهند تا تبریز خواهد بود.[۱۶۳]

اتوبوس تندرو[ویرایش]

سامانهٔ اتوبوس تندرو در ایران پس از تهران در تبریز به اجرا درآمده‌است. این سامانه در دو خط اجرا شده و محدودهٔ تردد خط اول این سامانه از میدان بسیج (در شرق شهر) تا میدان راه‌آهن (در غرب شهر) است که به طور کلی مسافتی حدود ۱۸ کیلومتر و ۶۱ ایستگاه را شامل می‌شود.[۱۶۴][۱۶۵]

تاکسی[ویرایش]

سازمان تاکسیرانی تبریز ۱۵ هزار دستگاه تاکسی را سازماندهی کرده که این تعداد شامل ۱۱ هزار و ۵۰۰ دستگاه تاکسی پلاک قرمز، ۳ هزار دستگاه تاکسی مربوط به آژانس‌ها و شرکت‌های حمل و نقل خصوصی و ۵۰۰ دستگاه تاکسی کمکی است.[۱۶۶]

ورزش[ویرایش]

نوشتار اصلی: ورزش در تبریز

تبریز دارای حدود ۱۰۰ مکان ورزشی شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، اسکواش، باستانی، بدمینتون، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، شمشیربازی، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری و ووشو، میدان‌های تنیس، فوتبال، والیبال و هاکی، زمین‌های اسکیت و تیراندازی با کمان، پیست‌های اسکی و دوومیدانی، چمن‌های طبیعی و مصنوعی و استخرهای سرپوشیده و روباز است.[۱۶۷] از نظر تعداد ورزشکار نیز، بر اساس آمار شش‌ماهه نخست سال ۱۳۹۳، شهر تبریز دارای ۵۸ هزار و ۲۷۶ ورزشکار سازمان‌یافته است.[۱۶۸]

فوتبال[ویرایش]

فوتبال یکی از محبوب‌ترین رشته‌های ورزشی در نزد مردم تبریز است. باشگاه فوتبال تراکتورسازی در این شهر قرار دارد که در بیش‌تر بازی‌ها، ورزشگاه ۷۰ هزار نفری یادگار امام، مملو از هواداران این تیم می‌شود؛ به طوری که این باشگاه در هر سه فصل حضور خود در لیگ برتر در فصل‌ها ۸۹–۱۳۸۸، ۹۰–۱۳۸۹ و ۹۱–۱۳۹۰، بیشترین تعداد تماشاگر را در بازی‌های خانگی داشته‌است.[۱۶۹][۱۷۰][۱۷۱][۱۷۲]

تبریز در سال ۱۳۹۲ خورشیدی با داشتن ۳ تیم در لیگ برتر فوتبال و لیگ برتر فوتسال ایران، به عنوان قطب فوتبال و فوتسال کشور شناخته می‌شود.[۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵]

دوچرخه‌سواری[ویرایش]

دوچرخه‌سواری درتبریز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است بطوریکه کنفدراسیون دوچرخه‌سواری آسیا تبریز را قطب دوچرخه‌سواری این قاره به شمار می‌رود. این شهر دارای دو تیم دوچرخه‌سواری حرفه‌ای ثبت شده در اتحادیه جهانی دوچرخه‌سواری می‌باشد. پیست دوچرخه‌سواری تبریز بزرگترین پیست دوچرخه سواری در شمالغرب کشور و دومین پیست بزرگ دوچرخه‌سواری کشور پس از ورزشگاه دوچرخه‌سواری آزادی تهران می‌باشد. نخستین مدرسه دوچرخه‌سواری ایران نیز در تبریز در شرف تأسیس است.[۱۷۶]

تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز به عنوان نخستین تیم کانتیننتال ایران، یکی از قدرتمندترین تیم‌های دوچرخه‌سواری آسیا بوده و به مدت ۳ فصل متوالی مقام نخست تمام رده‌های تیمی و انفرادی تورهای آسیایی ۲۰۰۷–۲۰۰۸، ۲۰۰۸–۲۰۰۹ و ۲۰۰۹–۲۰۱۰ را به دست آورده‌است.[۱۷۷]

تور دوچرخه‌سواری بین‌المللی آذربایجان به عنوان قدیمی‌ترین تور مستمر دوچرخه‌سواری آسیا در خردادماه هرسال در سطح استان‌های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل (با مبدأ و مقصد تبریز) زیرنظارت فدراسیون بین‌المللی دوچرخه‌سواری (UCI) برگزار می‌شود. نخستین دوره از این رقابت‌ها در سال ۱۳۶۵ با حضور تیم‌های داخلی برگزار شد.[۱۷۸][۱۷۹]

رسانه‌ها[ویرایش]

صدا و سیما[ویرایش]

نوشتار اصلی: شبکه سهند

رادیو تبریز به‌عنوان دومین رادیوی ایران از سال ۱۳۲۵ خورشیدی فعالیت خود را آغاز نمود. این رادیو پس از سال ۱۳۷۶ خورشیدی در قالب شبکهٔ استانی صدای مرکز آذربایجان شرقی به فعالیت خود ادامه می‌دهد.[۱۸۰]

تلویزیون تبریز در سال ۱۳۵۰ خورشیدی با فرستنده‌ای ۱۰۰ واتی افتتاح گردید. در آبان ۱۳۷۹ خورشیدی با راه‌اندازی شبکهٔ استانی سیمای مرکز آذربایجان شرقی، این تلویزیون تغییراتی را متحمل شد.[۱۸۰] صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی در هفدهمین جشنوارهٔ مراکز صدا و سیمای ایران، چهارمین مرکز برتر پس از مراکز خوزستان، مازندران و گیلان شناخته شد.[۱۸۱]

نشریه‌ها[ویرایش]

روزنامهٔ انجمن
نشریهٔ ملانصرالدین چاپ تبریز؛ احوال ملت‌ها در سدهٔ بیستم.

روزنامهٔ انجمن تبریز –که از رمضان ۱۳۲۴ هجری شروع به فعالیت کرده بود– به دلیل فراهم آوردن اطلاعاتی راجع به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطه و استبداد صغیر، مورد توجه ویژهٔ محققان معاصر قرار گرفته و آنان نسخه‌های به دست رسیده از این روزنامه را باارزش‌ترین اسناد برای مطالعهٔ دوران استبداد صغیر می‌دانند.[۱۸۲]

اهمیت روزنامهٔ انجمن تبریز در آن است که انتشار آن در دوران استبداد صغیر ادامه پیدا کرد و دلیل این امر هم آن بود که مردم تبریز بلافاصله پس از شنیدن خبر بمباران مجلس، به مبارزه علیه محمدعلی‌شاه پرداختند و در زمانی که حکومت مرکزی تقریباً تمام جراید را تعطیل کرده بود و از ورود روزنامه‌های خارجی جلوگیری به عمل می‌آورد، این نشریه به کار خود ادامه داد.[۱۸۲]

تصاویری از نخستین نسخه‌های روزنامهٔ انجمن

ره‌آوردها[ویرایش]

کوفته تبریزی؛ غذای سنتی تبریز.
قلم‌زنی، ابزار دقیق، اسطرلاب جدید؛ کار صنعتگر تبریزی که در سال ۱۳۹۲ ساخته شده‌است.

ره‌آوردهای تبریز، شامل غذاهای سنتی، شیرینی‌ها و صنایع دستی این شهر:[۱۸۳]

غذاهای سنتی[ویرایش]

شیرینی‌ها[ویرایش]

صنایع دستی[ویرایش]

شهرهای خواهر[ویرایش]

استانبول؛ از خواهرخوانده‌های تبریز.
باکو؛ از خواهرخوانده‌های تبریز.

تبریز با ۱۳ شهر جهان در ۱۰ کشور مختلف دارای پیوند خواهرخواندگی است که ۴ مورد از این شهرها در کشور ترکیه واقع شده‌اند.

نام کشور شهر خواهرخوانده
ترکیه ترکیه استانبول[۱۸۴]
ویتنام ویتنام هوشی‌مین[۱۸۵]
ترکیه ترکیه ازمیر[۱۸۶]
چین چین ووهان[۱۸۷]
جمهوری آذربایجان جمهوری آذربایجان باکو[۱۸۸]
اتریش اتریش وین[۱۸۹]
روسیه روسیه قازان[۱۹۰]
ترکیه ترکیه قونیه[۱۹۱]
کرواسی کرواسی زاگرب[۱۹۲]
ترکیه ترکیه ارزروم[۱۹۳]
فلسطین فلسطین غزه[۱۹۴]
بلاروس بلاروس موگیلف[۱۹۵]
تاجیکستان تاجیکستان خجند[۱۹۶]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ ۱٫۱۲ ۱٫۱۳ ۱٫۱۴ ۱٫۱۵ ۱٫۱۶ ۱٫۱۷ ۱٫۱۸ ۱٫۱۹ ۱٫۲۰ ۱٫۲۱ ۱٫۲۲ ۱٫۲۳ ۱٫۲۴ ۱٫۲۵ ۱٫۲۶ ۱٫۲۷ ۱٫۲۸ ۱٫۲۹ ۱٫۳۰ ۱٫۳۱ تبریز، دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، ت، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۰، سرواژه تبریز، ص۳۸۱.
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ ۲٫۱۴ ۲٫۱۵ ۲٫۱۶ ۲٫۱۷ ۲٫۱۸ Tabrīz, Encyclopaedia of Islam
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «درگاه ملی آمار». سازمان آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۰۸. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «جمعیت تبریز به ۱٫۸ میلیون نفر رسید». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۱۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  5. «Iran». Central Intelligence Agency. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱. 
  6. «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ «نقشهٔ بافت‌های فرسودهٔ مصوب شهرها: تبریز». وب‌گاه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. بازبینی‌شده در ۱۴ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ نقشهٔ کامل تبریز بزرگ، نگاهی کوتاه به شهر تبریز.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «اطلاعات آب و هوای تبریز». سازمان هواشناسی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۱۱. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «Weather Statistics: Tabriz, Iran, Islamic Republic of». The Weather Network. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸. 
  12. «تغییر پیش شماره تلفن‌های ثابت آذربایجان شرقی». خبرگزاری مهر، ۱۸ مرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۵. 
  13. «صادق نجفی شهردار تبریز شد». خبرگزاری مهر، ۲۱ مهر ۱۳۹۲. 
  14. Le Gall, Michel. «Tabriz». World Book Advanced. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۰۸. 
  15. «تاریخچهٔ شهرداری تبریز». وب‌گاه شهرداری تبریز. بازبینی‌شده در ۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  16. بانک اطلاعاتی آکو، لیست پلاک‌های خودروهای ایران
  17. فرهنگ فارسی معین
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ ۱۸٫۴ ۱۸٫۵ Tabrīz, Encyclopædia Britannica
  19. «Tabriz». دانشنامهٔ looklex. بازبینی‌شده در ۲۱ آگوست ۲۰۱۲. 
  20. «CITY POPULATIONS THROUGH HISTORY». Teacherweb. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  21. «تاریخچهٔ شهرداری تبریز». وب‌گاه شهرداری تبریز. بازبینی‌شده در ۳ ژانویهٔ ۲۰۱۳. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ حدایق‌السیاحه، صفحهٔ ۸۶، شمارهٔ ۱۳۰۵، نسخهٔ کتابخانهٔ ملی پاریس
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ عزیزپور، صفحه ۵۹–۵۸
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۸۰)، صفحهٔ ۴۸
  25. صالحی، نصرالله، جوادیان، مسعود و حداد عادل، غلامعلی. تاریخ معاصر ایران-۲۵۳. چاپ چهارم. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۶. صص ۱۰ و ۱۱. ISBN 964-05-1430-6. 
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ ۲۶٫۵ William Bayne Fisher, J. A. Boyle (1968), p. 14
  27. «تغییر پایتخت: از هگمتانه تا تهران، و بعد؟». تارنمای صدای آمریکا، ۶ دی ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۶ دی ۱۳۹۲. 
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ ۲۸٫۳ ۲۸٫۴ ۲۸٫۵ ۲۸٫۶ ۲۸٫۷ دهخدا. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸. 
  29. تبریز شهر اولین ها-ابرار نیوز
  30. «تبریز عنوان‌دار شهر بدون گدا در جهان». وب‌گاه عصر ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۹. 
  31. «تبریز؛ شهر زیرگذرها و روگذرها». همشهری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۲۲. 
  32. «تبریز رتبه نخست امنیت را کسب کرد». خبرگزاری مهر، ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱. 
  33. «تبریز امن‌ترین کلانشهر کشور شناخته شد». خبرگزاری فارس، ۲۰ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۱. 
  34. «از سوی سازمان بهداشت جهانی اعلام شد: تبریز سالم‌ترین شهر کشور، افتخاری دیگر برای شهرداری». خبرگزاری آریا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ مهٔ ۲۰۱۰. 
  35. «تبریز مهد سرمایه‌گذاری ایران است». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  36. «شهرداری تبریز رتبهٔ اول سرمایه‌گذاری کشور». باشگاه خبرنگاران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  37. ««فرصت طلایی» سومین همایش بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری آذربایجان شرقی». شبکهٔ سهند. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  38. «دربارهٔ دانشگاه - معرفی و تاریخچه». دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از و. تاریخچه.html نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  39. «نوین: شهر تبریز دارای رتبهٔ دوم بلندمرتبه‌سازی در کشور است». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱. 
  40. «لزوم راه‌اندازی شهرک بین‌المللی سلامت در تبریز». واحد مرکزی خبر. بازبینی‌شده در ۶ مه ۲۰۱۴. 
  41. «تبریز رتبه دوم جذب توریسم درمانی ایران». واحد مرکزی خبر، ۱ بهمن ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲ بهمن ۱۳۹۱. 
  42. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس، ۲۴ تیر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲. 
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ «فعالیت‌های گروه سایپا در تبریز توسعه می‌یابد». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۰. 
  44. «نبود شهر در آفاق، خوش‌تر از تبریز». وب‌گاه راسخون. بازبینی‌شده در ۳ فوریهٔ ۲۰۱۰. 
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ ۴۵٫۲ یاقوت حموی، «تبریز»، معجم البلدان ج۲، ۱۳
  46. عباداله فتح الهی. «آشنایی با تبریز؛ پیشینهٔ تبریز، برگرفته از کتاب آشنایی با تبریز: از انتشارات شهرداری تبریز». وب‌گاه دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  47. احمد کسروی (۱۳۲۲)، صفحهٔ ۹
  48. Eric H. Cline (4 December 2012). From Eden to Exile: Unraveling Mysteries of the Bible. National Geographic Society. ISBN 978-1-4262-1224-6. 
  49. "Introduction to Tabriz city" (in Persian). Tabriz University. Retrieved 2013-02-11. 
  50. http://whc.unesco.org/uploads/nominations/1346.pdf ICHHTO, Executive summary, Tabriz historical Bazaar complex, 2009, Page 228.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ Tabrīz, Microsoft Encarta
  52. Ramirez-faria, Carlos, p. 704
  53. ابن خرداذبه، (به عربی: 'المسالك والممالك')، ۱۱۹–۱۲۰ و ۲۱۳.
  54. Al-Balâdhuri, The origins of the Islamic state vol 2 27
  55. ابن راوندی، راحةالصدور، ۱۱۱.
  56. Marco Polo (1854) The travels of Marco Polo: the Venetian. G. Bell & sons. 1854. p. 44. 
  57. Tadeusz Jan Krusiński, Du Cerceau (Jean-Antoine, père), The history of the revolution of Persia, Volume 1, Edition of Father du Cerceau, London 1728
  58. Hall, David (1999-12-14). "Worlds Worst Natural Disasters". Across.co.nz. Retrieved 2012-04-02. 
  59. Vartan Gregorian (30 June 2008). The Road to Home: My Life and Times. Simon and Schuster. ISBN 978-1-4391-2911-1. 
  60. یحیی آرین پور، ۱۳۷۴
  61. Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
  62. یحیی ذکا (۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  63. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام samad وارد نشده‌است.
  64. Martin (1995), p.734
  65. صانعی دره‌بیدی، محسن (۱۳۸۱)
  66. ۶۶٫۰ ۶۶٫۱ Abrahamian (1982), p.97-98
  67. Hasan Javadi; Edward Granville Browne (2008). Letters from Tabriz: The Russian Suppression of the Iranian Constitutional Movement. Mage Publishers. ISBN 978-1-933823-25-6. 
  68. Touraj Atabaki (4 November 2000). Azerbaijan: Ethnicity and the Struggle for Power in Iran. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-554-9. 
  69. Page 412-3
  70. ref name="Shaffer2002" Page 180
  71. Abrahamian (1982), p. 596
  72. John D Stempel (1 August 2009). Inside the Iranian Revolution. Clark Group. ISBN 978-0-9825057-2-4. 
  73. https://news.google.com/newspapers?nid=1310&dat=19791209&id=vgYzAAAAIBAJ&sjid=EuIDAAAAIBAJ&pg=6852,2643906&hl=en
  74. https://news.google.com/newspapers?nid=1368&dat=19791210&id=CHtQAAAAIBAJ&sjid=fBIEAAAAIBAJ&pg=6428,2050542&hl=en
  75. Brenda Shaffer (2002). Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity. MIT Press. ISBN 978-0-262-19477-8. 
  76. Maziar Behrooz (4 November 2000). Rebels With A Cause: The Failure of the Left in Iran. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-630-0. 
  77. R. Bergquist, The role of airpower in the Iran-Iraq War, Air University Press, Washington DC, 1988. p. 46. & 57.
  78. http://www.ghatreh.com/news/nn24376884/مراسم-بزرگداشت-شهدای-بمباران-دانشگاه-تبریز-برگزار-شود
  79. http://uijs.ui.ac.ir/jgr/files/site1/user_files_0f24e0/admin-A-10-1-17-12698cc.pdf
  80. http://www.shahrsazionline.com/wp-content/uploads/2015/01/طرح-تفصیلی-شهر-تبریزwww.shahrsazionline.com_.pdf
  81. http://shahryarnews.net/?MID=21&Type=News&TypeID=1&id=18009
  82. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵، صفحهٔ ۳۳
  83. «آب و هوای تبریز»(انگلیسی)‎. سازمان هواشناسی کشور. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مه ۲۰۱۱. 
  84. از مقدمهٔ کتاب «زمین لرزه‌های تبریز»، نوشتهٔ «علی‌اصغر ظهوریان ایزدپناه»، قابل دسترسی از طریق دانشنامهٔ شهر تبریز
  85. ناصرخسرو، سفرنامه، ۸–۹
  86. «ظرفیت اسکان شهرک امن تبریز ۲ برابر می‌شود». ایسنا، ۳۰ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱ آذر ۱۳۹۱. 
  87. خاماچی، بهروز. صفحهٔ ۳۰
  88. دائرةالعارف بزرگ اسلامی، سرواژهٔ آذری (زبان). بازدید: ژانویهٔ ۲۰۰۹. به نقل از: مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، التنبیه والاشراف ترجمهٔ ابوالقاسم پاینده، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
  89. یحیی ذکا(۱۳۵۶)، صفحه‌های ۳۲۳–۳۷۱
  90. Le Strange, G.(۱۹۶۶).
  91. پاکتچی، احمد. «تبریز». دانشنامه بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۴. 
  92. بنگرید:
    1. Ronald Bishop Smith, "The first age of the Portuguese embassies, navigations and peregrinations in Persia (1507-1524).",Printed by Decatur Press, 1970. pg 85-86
    2. فلور، ویلم. «دروصف شهر بزرگ و مهم تبریز که در انتهای پادشاهی ایران و در ایالتی واقعست که بزبان فارسی الدبه می‌نامند». بازبینی‌شده در ۲۰۱۲–۰۴-۲۱. 
  93. Derenko, M. , Malyarchuk, B. , Bahmanimehr, A. , Denisova, G. , Perkova, M. , Farjadian, S. , & Yepiskoposyan, L. (2013). Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians. PloS one, 8(11), e80673.
  94. «شناسنامهٔ فرهنگی، اجتماعی شهر تبریز». انجمن جامعه‌شناسی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۶ ژانویهٔ ۲۰۰۸. 
  95. John A A Boyle (Editor), Persia: History and Heritage, Routledge, 2011, p:38
  96. Phyllis G. Jestice (Edit.), Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia, 2004, p. 92.
  97. مشکور، محمدجواد. صفحهٔ ۱۹۹
  98. North, S.J.R. , Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p.  50
  99. “Jews in Azerbaijan”. Encyclopaedia Judaica, 1971. Retrieved 07 نوامبر 2014. 
  100. اقتصاد یهودیان ایران
  101. نقش یهودیان در هنر و اقتصاد فرش ایران
  102. North, S.J.R. , Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p.  50
  103. تبریز (مکتب)، دانشنامهٔ جهان اسلام
  104. «جمعیت و خانوار شهرستان‌های کشور به ترتیب استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». مرکز آمار ایران. بازبینی‌شده در ۶ شهریور ۱۳۹۱. 
  105. «largest cities and towns and statistics of their population». 
  106. «Iran Major cities - population - CIA World Factbook». The Central Intelligence Agency (CIA). بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  107. لیستی از ۲۶ اثر تاریخی از بین‌رفته در زلزله‌های تبریز را می‌توانید در Charles Melville, Historical Monuments and Earthquakes in Tabriz, Iran, Vol. 19 (1981), pp. 159-177 یا در منبع اصلی آن مقاله «زلزله‌های تبریز» نوشتهٔ دولت‌آبادی بیابید.
  108. G. Fehervari(1970). p. 737
  109. طاهری، ابوالقاسم. جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران و آذربایجان از نظر جهانگردان. صفحهٔ ۷۵.
  110. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. صفحهٔ ۱۳۵ و ۱۳۶.
  111. ۱۱۱٫۰ ۱۱۱٫۱ «خانه‌های قدیمی تبریز». سازمان فرهنگی، هنری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ «تاریخچهٔ استانداران». استانداری آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰. 
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ «شهرداری تبریز». دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۰. 
  114. ۱۱۴٫۰ ۱۱۴٫۱ «انتصاب نخستین شهردار زن در کلان‌شهر تبریز». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۱. 
  115. «رحمانی نماینده مردم تبریز در مجلس: وزارت خارجه از تهران محوری خارج شود». پایگاه اطلاع‌رسانی رضا رحمانی. بازبینی‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴. 
  116. «کنسولگری آذربایجان در تبریز». وب‌گاه بانک دیتا. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  117. «کنسولگری ترکیه در تبریز». وب‌گاه بانک دیتا. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  118. ۱۱۸٫۰ ۱۱۸٫۱ ۱۱۸٫۲ ۱۱۸٫۳ ۱۱۸٫۴ ۱۱۸٫۵ «رویدادهای مهم تاریخی از سقوط امپراتوری عثمانی تا به امروز/دنبالهٔ خاطرات سرکنسول امپراتوری آلمان در تبریز». وب‌گاه مگ‌ایران، به نقل از روزنامه ایران|روزنامهٔ ایران، شمارهٔ ۳۵۷۵، صفحهٔ ۱۵. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۳. 
  119. ۱۱۹٫۰ ۱۱۹٫۱ شهر من تبریز، صفحهٔ ۳۱۳
  120. «آشنایی با خانه اردوبادی - آذربایجان‌شرقی». وب‌گاه همشهری. بازبینی‌شده در ۱۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴. 
  121. «براساس نتایج پژوهشگران دانشگاه تبریز: هر ۳۴۰ هزار تبریزی، فقط یک پارک شهر دارند». روزنامهٔ رسالت. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ مهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  122. «شهردار تبریز اعلام کرد: افتتاح بازار سوغات تبریز تا پایان سال ۸۸». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ مهٔ ۲۰۰۹. 
  123. ۱۲۳٫۰ ۱۲۳٫۱ «تبریز، آرمان شهر گردشگران تابستانی ایران زمین». ایرنا، ۳ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۲. 
  124. «هتل‌های پنج‌ستاره تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  125. «هتل گسترش تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  126. «هتل‌های تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  127. «هتل‌های تبریز». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. 
  128. «سینماها». وب‌گاه شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ فوریهٔ ۲۰۱۰. 
  129. «تاریخچهٔ نمایشگاه بین‌المللی تبریز». نمایشگاه بین‌المللی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  130. Burke, Andrew, et al.(2004). Page 137
  131. «نقشه گردشگری تبریز به موبایل مسافران نوروزی بلوتوث می‌شود». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۱۲. 
  132. ۱۳۲٫۰ ۱۳۲٫۱ Reza Arasteh(1960), pp. 33-40
  133. «تاریخچهٔ دانشگاه تبریز». سایت شخصی رضا همراز، ۴ دی ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۱. 
  134. پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه تبریز
  135. «دربارهٔ دانشگاه - معرفی و تاریخچه». دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از و. تاریخچه.html نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  136. «توان و امکانات بازرگانی استان آذربایجان شرقی». رادیو تجارت. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۲. 
  137. Dumper (2007). p. ۳۲۱
  138. ۱۳۸٫۰ ۱۳۸٫۱ Yavari (2004).
  139. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحهٔ ۱۸۰
  140. جغرافیای کامل ایران، صفحه‌های ۲۱۵ و ۲۱۶
  141. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز، صفحه‌های ۱۷۹ و ۱۸۰
  142. «شهر شکلاتی ایران در دروازه‌های بازار جهانی». خبرگزاری فارس، ۲۴ تیر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲. 
  143. ۱۴۳٫۰ ۱۴۳٫۱ Evered (2002).
  144. «نخستین خوشهٔ صادراتی چرم و کفش در تبریز فعالیت خود را آغاز کرد». ایرنا، ۲۱ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۰۸. 
  145. «تبریز، دومین شهر آلودهٔ کشور». خبرگزاری شریف‌نیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹. 
  146. «آلودگی هوا، کیفیت و کمیت آلاینده‌های شهر تبریز و حومه». ادارهٔ کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  147. H. Golabian, Macro-engineering Seawater in Unique Environments: Arid Lowlands and Water Bodies Rehabilitation, 2011, Springer, p. pp 365-397
  148. ۱۴۸٫۰ ۱۴۸٫۱ «تبریز، رکورددار آلونک‌نشینی». روزنامهٔ ابتکار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ فوریهٔ ۲۰۰۹. 
  149. «آشنایی با تبریز». وب‌گاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۰۹. 
  150. Ashnayi
  151. «پروژهٔ آذران». شرکت‌های تعاونی مسکن کارکنان دولت تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۰۹. 
  152. «افتتاح و آغاز به‌کار شهرداری منطقهٔ ۱۰ تبریز». خبرگزاری شهریارنیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۶ نوامبر ۲۰۰۹. 
  153. «مقررات دست و پاگیر اداری نباید مانع از پیشبرد امور بدیهی شود/الحاق شهر باسمنج به تبریز». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲. 
  154. «تاریخچهٔ فرودگاه بین‌المللی تبریز». هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  155. «برنامهٔ پروازهای فرودگاه بین‌المللی تبریز». وب‌گاه مراقبت پرواز تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ آگوست ۲۰۰۹. 
  156. «پرواز مستقیم تبریز تفلیس دایر شد». ایرنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۲. 
  157. ۱۵۷٫۰ ۱۵۷٫۱ «تاریخچهٔ اداره کل راه آهن آذربایجان». ادارهٔ کل راه‌آهن آذربایجان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  158. «آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی». وب‌گاه دانشگاه تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  159. «تاریخچهٔ سازمان». سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ مارس ۲۰۰۹. 
  160. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری تهران». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. 
  161. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری مشهد». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. 
  162. «آخرین وضعیت خطوط قطار شهری تبریز». شرکت مادر تخصصی حمل و نقل ریلی در ایران. 
  163. ۱۶۳٫۰ ۱۶۳٫۱ «پیشگامی تبریز در طرح‌های ساخت مترو». روزنامهٔ ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  164. «بی‌آرتی، تحول نوین در رفاه مسافران تبریزی». روزنامهٔ کارگران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  165. اتوبوس‌های تندرو زمینه اجرای طرح محدوده ترافیکی تبریز را تسریع می‌کند
  166. «دربارهٔ سازمان و تاریخچه». سازمان تاکسیرانی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۰۹. 
  167. «لیست اماکن ورزشی تبریز». شهرداری تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  168. «رشد 16 درصدی ورزشکاران سازمان یافته تبریز در شش‌ماهه نخست امسال». ایرنا، ۷ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  169. «میانگین تماشاگر در بازیهای خانگی؛ تراکتور بیشترین و صبا کمترین». سایت گل. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۰۹. 
  170. «عزیزمحمدی: تراکتور رکوردار تماشاگران لیگ برتر است». عصر ایران، ۲۸ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  171. «تراکتورسازی پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر فوتبال شد». مهر، ۷ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  172. «تراکتور پرتماشاگرترین تیم لیگ برتر». برترین‌ها، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۱. 
  173. «تبریز در آستانه 3 تیمه شدن در لیگ برتر فوتبال / این بار «فراز» با تبریزی‌هاست». خبرگزاری فارس، ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  174. «تبریز پایتخت فوتبال ایران». خبرگزاری فارس، ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  175. «آقای خسوس اصلاً بازی‌های قطب فوتسال ایران را ندید». خبرگزاری فارس، ۱۴ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۸ فروردین ۱۳۹۲. 
  176. «تبریز قطب جدید دوچرخه‌سواری آسیا». صدا و سیمای مرکز تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  177. «History». وبگاه تیم دوچرخه‌سواری پتروشیمی تبریز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  178. تور دوچرخه سواری آذربایجان، ۲۳ سال طلایه داری در عرصه ورزش بین‌المللی (خبرگزاری ایرنا)
  179. «انتصاب مشاور فنی بیست و هفتمین دوره تور دوچرخه سواری بین‌المللی آذربایجان». فدراسیون دوچرخه‌سواری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۲. 
  180. ۱۸۰٫۰ ۱۸۰٫۱ «تاریخچهٔ مرکز». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۱۰. 
  181. «دیجیتالی‌شدن پخش برنامه‌ها از سیاست‌های اصلی شبکهٔ سهند». صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳۳ مارس ۲۰۱۰. 
  182. ۱۸۲٫۰ ۱۸۲٫۱ پیش‌گفتار و مقدمهٔ کتاب «روزنامهٔ انجمن تبریز»، کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران.
  183. مرضیه زینی‌زاده و همکاران (۱۳۸۴)، صفحه‌های ۱۲۴–۱۲۷
  184. شهردار تبریز: تبریز و استانبول خواهرخوانده شدند
  185. «تبریز و هوشی‌مین ویتنام، خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  186. «تأکید بر تعمیق روابط آذربایجان شرقی و ازمیر ترکیه». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۷ مهٔ ۲۰۱۰. 
  187. «آذربایجان شرقی و ایالت «خوبی» چین تفاهمنامهٔ همکاری امضاء کردند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۱ اوت ۲۰۰۹. 
  188. «Executive Power of the Baku City». Azerbaijan.az. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۸ آوریل ۲۰۰۹. 
  189. «با همکاری شهرداری تبریز و سفارت اتریش صورت گرفت؛ گشایش نمایشگاه معماری وین در پارک مفاخر تبریز». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۰۹. 
  190. «شهرهای تبریز و قازان خواهرخوانده شدند». خبرگزاری شهریار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  191. «از سوی اعضای شورای شهر تبریز عقد خواهرخواندگی تبریز و قونیه دنبال می‌شود». روزنامهٔ کیهان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۸ آوریل ۲۰۱۰. 
  192. «زاگرب با تبریز خواهرخوانده می‌شود». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 
  193. «شهرهای تبریز و ارزروم ترکیه خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 
  194. «تبریز و غزه خواهرخوانده شدند». خبرگزاری تابناک. بازبینی‌شده در ۲۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹. 
  195. «شهرهای تبریز و مگلیف بلاروس خواهرخوانده شدند». ایرنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۲. 
  196. «تبریز و خجند خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۱. 

منابع[ویرایش]

فارسی[ویرایش]

  • خاماچی، بهروز. شهر من تبریز. چاپ سوم. تبریز: انتشارات ندای شمس، ۱۳۸۹ خورشیدی. ISBN 978-964-2688-03-6. 
  • آرین‌پور، یحیی. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  • درکتانیان، غلامرضا. جمعیت خیریهٔ محلهٔ نوبر. . فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵). 
  • دهخدا، علی‌اکبر. «تبریز». لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۸. 
  • زینی‌زاده، مرضیه، و همکاران. سیمای میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی. تهران: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان شرقی، ۱۳۸۴. 
  • ذکا، یحیی. کاروند کسروی-مجموعهٔ مقالات و گفتارهای احمد کسروی. چاپ دوم. تهران شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسهٔ انتشارات فرانکلین، ۱۳۵۶. 
  • ذکا، یحیی. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ اول. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶. ISBN 964-445-504-5. 
  • ذیلابی، نگار. «تبریز (مکتب)». در دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. 
  • راوندی، محمد بن علی. راحةالصدور و آیةالسرور در تاریخ آل سلجوق. به سعی و تصحیح محمد اقبال. چاپ اول. تهران: اساطیر، ۱۳۸۵ (۱۳۸۶). ISBN 964-331-366-2. 
  • سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی شهرستان تبریز. چاپ اول. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۰. ISBN 964-6383-58-0. 
  • سرداری‌نیا، صمد. «جبار باغچه‌بان». در مشاهیر آذربایجان. چاپ دوم. تبریز: انتشارات شایسته، ۱۳۷۹. 
  • صانعی دره‌بیدی، محسن. تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران. تهران: انتشارات نمایش، ۱۳۸۱. 
  • کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران. روزنامهٔ انجمن تبریز. تهران: کتابخانهٔ ملی جمهوری اسلامی ایران با همکاری استانداری آذربایجان شرقی، ۱۳۷۴. 
  • عزیزپور، ملکه. توان‌سنجی محیط طبیعی و توسعهٔ فیزیکی شهر، پژوهش موردی الگوی مناسب توسعهٔ شهر تبریز، پایان‌نامهٔ دکتری جغرافیای شهری، دانشکدهٔ علوم انسانی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۷۵. 
  • کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان. تهران، ۱۳۲۲. 
  • کسروی، احمد. تاریخ مشروطهٔ ایران. چاپ دوازدهم. امیرکبیر، ۱۳۵۵. 
  • مؤمنی، مصطفی. «تبریز». در دانشنامهٔ جهان اسلام (جلد ششم). بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. 
  • ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم. تهران: زوار، تابستان ۱۳۷۵. ISBN 964-401-009-4. 
  • مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن. انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹. 
  • دفتر تحقیقات، برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی. جغرافیای کامل ایران. تهران، ۱۳۶۶. 
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری. اطلس جامع گیتاشناسی ۸۶–۸۵. چاپ اول. تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۵. ISBN 964-342-200-3. 
  • واحد پژوهش و تألیف گیتاشناسی، زیرنظر سعید بختیاری. نقشهٔ کامل تبریز بزرگ. تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. ISBN 964-342-130-9. 
  • حمام‌های تاریخی تبریز، عطیه رشید نجفی، انتشارات فن آذر و آشینا، چاپ اول، بهار ۱۳۸۸.

عربی[ویرایش]

  • ابن خرداذبه. (به عربی: المسالك والممالك). ویراستهٔ M.J De Goeje. (به عربی: ليدن): (به عربی: بريل)، ۱۸۸۹. 
  • (به عربی: الحموي، ياقوت). معجم‌البلدان ج۲. (به عربی: بيروت): دارصادر، ۱۹۷۷. 

انگلیسی[ویرایش]

  • Abrahamian, Ervand. Iran Between Two Revolutions. ویرایش 1st Edition. Princeton University Press، ۱۹۸۲. ISBN 0-691-10134-5, 978069110134. 
  • Albin, Michael W. «Printing of the Qurʾān». در Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11465-3, 9789004114654. 
  • Al-Balâdhrui. The Origins of the Islamic state، Translation with annotation from Kitâb fotûh al-buldân، Translated by Francis Clark Murgotten. New York: Longmans، Green & Co. 1924.
  • Arasteh، Reza، "Growth of Modern Education in Iran"، Comparative Education Review، Comparative and International Education Society، Vol. 3، No. 3 (Feb. ، ۱۹۶۰)، pp. 33-40.
  • Banham, Martin. «Middle East». در The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge University Press، ۱۹۹۵. ISBN 978-0-521-43437-9. 
  • Bayne Fisher, William, J. A. Boyle. The Cambridge History of Iran: The Land of Iran. ویرایش 1st Edition. Cambridge University Press، ۱۹۶۸. شابک ‎۰۵۲۱۰۶۹۳۵۱, ۹۷۸۰۵۲۱۰۶۹۳۵۹. 
  • Burke, Andrew, Elliott, Mark, Mohammadi, Karim, Yale, Pat. ویرایش 4th Edition. Lonely Planet، ۲۰۰۴. ISBN 1-74059-425-8, 9781740594257. 
  • Dumper, Michael; Stanley, Bruce E; Abu-Lughod. Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO، ۲۰۰۷. شابک ‎۱۵۷۶۰۷۹۱۹۸, ۹۷۸۱۵۷۶۰۷۹۱۹۵. 
  • «Tabrīz». در Encyclopædia Britannica. ۲۰۰۸. 
  • Evered, Kyle T.. «Tabriz». در Encyclopedia of Modern Asia. ویرایش Vol. 5. New York: Charles Scribner's Sons، ۲۰۰۲. 
  • Grigor Suny, Ronald. «Tabrīz». در Microsoft Encarta 2007. ویرایش 1st Edition. Redmond, WA: Microsoft Corporation، ۲۰۰۶. 
  • Holt, P. M. ; Lambton, Ann K. S. ; Lewis, Bernard. The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press، ۱۹۷۰. شابک ‎۰۵۲۱۲۹۱۳۷۲, ۹۷۸۰۵۲۱۲۹۱۳۷۸. 
  • Le Strange, Guy. The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia from the Moslem conquest to the time of Timur. Cass، ۱۹۶۶. 
  • Minorsky, V. , -[C.E. Bosworth]; Blair, Sheila S.. «Tabrīz». در Encyclopaedia of Islam. ویرایش 2nd Edition. Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-13974-5, 9789004139749. 
  • Ramirez-faria, Carlos. Concise Encyclopeida of World History. ویرایش 1st Edition. Atlantic Publishers & Distributors. شابک ‎۸۱۲۶۹۰۷۷۵۴, ۹۷۸۸۱۲۶۹۰۷۷۵۵. 
  • Yavari, Neguin. «Tabriz». در Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa. ویرایش 2nd Edition. Philip Mattar، ۲۰۰۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد تبریز اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر
مراکز شهری
در دانشنامه‌های دیگر
نقشه‌ها
For the administrative subdivision, see Tabriz County.
Tabriz
تبریز
Clockwise from top: Skyline of the city, El-Gölü, Mausoleum of Poets, Bazaar of Tabriz, and the Tabriz Municipality Palace.
Clockwise from top: Skyline of the city, El-Gölü, Mausoleum of Poets, Bazaar of Tabriz, and the Tabriz Municipality Palace.
Official seal of Tabriz
Seal
Nickname(s): City of Firsts
Tabriz is located in Iran
Tabriz
Tabriz
Coordinates: 38°04′N 46°18′E / 38.067°N 46.300°E / 38.067; 46.300Coordinates: 38°04′N 46°18′E / 38.067°N 46.300°E / 38.067; 46.300
Country Iran
Region 3
Province East Azerbaijan Province
County Tabriz County
District Central
Government
 • Mayor Sadegh Najafi-Khazarlou
 • Chairman of City Council Shahram Dabiri
 • Parliament Saeidi, Rahmani, Farhanghi, Romiani, Pezeshkian & Mondi
Area
 • City 324 km2 (125 sq mi)
 • Urban 2,356 km2 (910 sq mi)
Elevation 1,351.4 m (4,433.7 ft)
Population (2012)[2]
 • City 1,549,453 & 1,695,094
 • Metro 1,800,000[1]
 • Rank 6th in Iran
  City & County
Demonym Tabrizian, Təbrizli , Tabrizi
Time zone IRST (UTC+3:30)
 • Summer (DST) IRDT (UTC+4:30)
Postal code 51368
Area code(s) 041
Website Tabriz municipality

Tabriz (Persian: ‎تبریز, pronounced [tæbˈriːz]; Azerbaijani: تبریز ,Təbriz ) is the most populated city in the northwest of Iran,[3] one of the historical capitals of Iran, and the present capital of East Azerbaijan Province. Tabriz is located at an elevation of 1,350 meters above sea level in the Quru River valley between the long ridge of the volcanic cones of the Sahand and Eynali mountains. The valley opens up into a plain that gently slopes down to the eastern shores of Lake Urmia, 60 kilometres (37 miles) to the west. With cold winters and temperate summers, the city is considered a summer resort.

Tabriz has a population of 1,549,453.[4] It is a major heavy industry hub for automobile, machine tools, refineries and petrochemical, textile, and cement production industries.[5] Tabriz is also a site for some of the most prestigious academic and cultural institutes in the northwest of Iran.

The city has a long and turbulent history with its oldest civilization sites dated back to 1,500 B.C. It contains many historical monuments representing the transition of Iranian architecture in its long historical timelines. Most of the preserved historical sites in the city are belong to Ilkhanid (of Mongol Empire), Safavid, and Qajar area,[6][7][8] among them is the grand Bazaar of Tabriz which is inscribed as a World Heritage Site in 2010.[9][10] From the early modern era and on, the city has proven to be pivotal in the development, movement, history, and economy of three neighboring regions, namely that of the Caucasus, Eastern Anatolia, and central Iran.[11] From the 19th century and on, it became the most important city in the country in numerous respects. As the closest Iranian hub to Europe, many aspects of the early modern modernisation in Iran started in Tabriz.[11] Prior to the forced ceding of Iran's Caucasian territories to Imperial Russia following the two Russo-Persian Wars of the first half of the 19th century, Tabriz was the main city in the legisture of Iranian rule for its Caucasian territories due to its proximity. During almost the entire Qajar period (up to 1925), it functioned as the seat for the crown prince as well.

History

Early accounts

Zahhak's stucco found in Hashtrud, 200 BC (Azerbaijan Museum).

The early history of Tabriz is currently not well-documented. Some archaeologists suppose that the Garden of Eden was probably located in present-day location of Tabriz.[12] The earliest known inscription about Tabriz, referring to the city as Tarui or Tauris is on the Assyrian King Sargon II's epigraph in 714 BC.[13] Tabriz has been chosen as the capital for some rulers commencing from Atropates era and his dynasty.

A recent excavation at the site of the Iron Age museum, in the north of the Blue Mosque site, uncovered a grave yard of 1st millennium BC.[14] More likely the city has been destroyed several times either by natural disasters or by the invading armies.

The earliest elements of the present Tabriz are claimed to be built either at the time of the early Sassanids in the 3rd or 4th century AD, or later in the 7th century.[15] The Middle Persian name of the city was T'awrēš.

From the Muslim conquest till the Constitutional Revolution

16th-century schematic map of Tabriz by Matrakçı Nasuh

After the conquest of Iran by Muslims, the Arabic Azd tribe from Yemen resided in Tabriz. The development of post-Islamic Tabriz began as of this time. The Islamic geographer Yaqut al-Hamawi says that Tabriz was a village before Rawwad from the tribe of Azd arrive at Tabriz.[16] In 791 AD, Zubaidah, the wife of Abbasid caliph Harun al-Rashid, rebuilt Tabriz after a devastating earthquake and beautified the city so much as to obtain the credit for having been its founder.[6][17]

After the Mongol invasion, Tabriz came to eclipse Maragheh as the later Ilkhanid Mongol capital of Azerbaijan until it was sacked by Timur in 1392.[18]

Chosen as a capital by Abaqa Khan, fourth ruler of the Ilkhanate, for its favored location in the northwestern grasslands,[19] in 1295, his successor Ghazan Khan made it the chief administrative center of an empire stretching from Anatolia to the Oxus River and from the Caucasus to the Indian Ocean. Under his rule new walls were built around the city, and numerous public buildings, educational facilities, and caravansarais were erected to serve traders traveling on the ancient Silk Road. The Byzantine Gregory Choniades is said to have served as the city's Orthodox bishop during this time.[citation needed]

In the 13th century many western expediters who visit Tabriz on their way to the east were amazed by the richness of the city, its magnificent buildings and its institutions.[20]

Marco Polo, who traveled thorough the Silk Road and passed Tabriz about 1275, described it as: "a great city surrounded by beautiful and pleasant gardens. It is excellently situated so the goods brought to here come from many regions. Latin merchants specially Genevis go there to buy the goods that come from foreign lands."[21]

During the Middle Ages, a Jewish community existed in the town. In the 16th century a Jewish Yemenite traveler to the town described the deteriorating conditions of Jewish life there.[22]

From 1375 to 1468, Tabriz was the capital of Qara Qoyunlu state in Azerbaijan,[23] until defeat of Qara Qoyunlu ruler, Jahan Shah by Ag Qoyunlu warriors. Ag Qoyunlus selected Tabriz as their capital from 1469 to 1501. Some of the existing historical monuments including the Blue Mosque belong to the Qara Qoyunlu]] period.

In 1501, Shah Ismail I entered Tabriz and proclaimed it the capital of his Safavid state. In 1514, after the Battle of Chaldiran, Tabriz was temporarily occupied by the Ottomans, but remained the capital of Safavid Iranian empire until 1548, when Shah Tahmasp I transferred it to Qazvin to avoid the growing threat of Ottoman army.

Between 1585 and 1603, Tabriz was occupied by the Ottomans before it was liberated by the Safavid king, Abbas I of Persia after which it grew as a major commercial center, conducting trade with the Ottoman Empire, Russia, and the Caucasus.[24]

In summer of 1721, a large earthquake shocked Tabriz, killing about eighty thousand of its residents. The devastation continued later on 1724-1725 by the crucial invasion of the city by Ottoman army during which they imprisoned and killed about two hundred thousand of Tabriz inhabitants.[25] The city was retaken later by the Iranian army. In coming years the widespread hunger and disease killed more of the city's residents. In 1780, a major earthquake hit near Tabriz killing over 200,000 people.[26] The tragic devastation reduced the number of inhabitants to about thirty thousand and turned the city to a mere ghost town.

At the end of the 18th century the city was divided to several districts each of which was ruled by a family, until 1799 when the Qajar Prince Abbas Mirza was appointed as the governor of the city.[27] During the Qajar dynasty the city was the residence for the Crown Prince. The crown prince normally served as governor of Azerbaijan province as well. One of the most important events in this period was the war between Iran and Russia. With the last series of the Russian-Iranian wars, the city was captured by Russia in 1827 by General Prince Eristov, who marched into the city with 3,000 soldiers.[28] After Abbas Mirza and Ivan Paskevich signed the peace treaty the Russian army retreated from the city however the Russian political and military influence remained a major thing in Tabriz and north-northwestern Iran up to the fall of Russian empire in the early 20th century.[28] After the retreat of the Russian army, Abbas Mirza, Qajar prince of crown, started a modernization scheme launched from Tabriz. He introduced Western-style institutions, imported industrial machinery, installed the first regular postal service, and undertook military reforms in the city. He rebuilt the remnants of Tabriz and established a modern taxation system.[29]

Contemporary era

Thanks to the geographical closeness to the West and to communications with nearby countries' enlightenment movements, Tabriz became the center of the Iranian Constitutional Revolution movements between 1905 and 1911, which led to the establishment of a parliament in Iran and the formation of a constitution. Sattar Khan and Bagher Khan, two Tabrizi reformists who led Tabriz people's solidarity against absolute monarchy, had a great role in achievement to the goals of Iran's constitutional revolution. Four months after the constitutional revolution's success, in December 1911, the Russians started a campaign to invade Tabriz. After crushing the local resistance by invading Russian troops, they started suppressing the constitutional revolutionaries and residents of the city.

During World War I, Iran declared neutrality, the neutrality that violated by both sides of WWI. When the WWI erupted Tabriz and much of northwestern-northern Iran were already de facto occupied Russia. In later years of WWI Ottoman troops stormed to the city and take control of the city by defeating Russian troops who were stationed since long in the city.[28] By this time the Ottoman army led by Enver Pasha threatened the whole Russian army in the Caucasus region.[28] Russian troops recaptured the city from the Ottomans at a later stage of the war. By escalation of the revolution in Russia, the Russian armies in Iranian Azerbaijn were evacuated, and the actual power passed into the hands of the local committee of the democrat party, with Ismail Nawbari at its head.[28] Following Russia's retreat, the Ottomans captured the city once again for a few months until the decisive end of the war, and retreated thereafter. After World War I, a new era in the county's history began. Reza Shah, brigadier-general of the Persian Cossack Brigade, declared himself the king of the county after tippling the Qajar king within a coup d'état. He started with promises of modernization programs in Iran which was concentrated on the unification of the country, under the idea of one country, one nation. This included centralization of the power and imposing restrictions on the local culture, heritages, and language in Iranian Azerbaijan, and city of Tabriz.[30] The modernization and nationalization plan of Reza Shah continued until the surge of World War II.

At the final year of the World War II despite declaration of the neutrality by Iranian government, the country was occupied by the allied forces. The allied forces then urged Reza Shah to abdicate and installed his son Mohammad Reza as the new king of the country. The postwar situation further complicated by Soviets aid to set up a local government called Azerbaijan People's Government in northwest Iran having Tabriz as its capital. The new Soviet-backed local government was run by Ja'far Pishevari and held power for one year starting from 1946. Pishevari's government gave more freedom to speech and education in Azerbaijani language and promoted local cultural heritage and gained some popularity among the residents. However, after withdrawal of Soviet forces, Pishevari's limited armed forces were crushed by the Imperial Iranian army and the Iranian government retook control of the city. One of the major establishments in the period of Pishevari's government was opening of the University of Tabriz which played a major role in the later political movements and protests in the region.[31][32]

For the next 30 years, after the collapse of Azerbaijan's Soviet-backed government, Tabriz enjoyed a stable era until the revolution in 1979. During this period the city enjoyed a lot of investment in industries and had transformed into a heavy industries hub in northwest of Iran. The need for a strong workforce increased the immigration from all around Azerbaijan toward Tabriz. During this era and because of continuous policy of centralizing government in Tehran as well as changes in communication and transportation, the city lost its historical dominance in favor of being the gate for reform and modernization in the country.

Starting with 1978 and with the heat of the Iranian Revolution, Tabriz played a major role in the revolution. After revolution, the residents of the city were unsatisfied with the outcome, mainly because of the ignorance of the revolutionary government about the rights of the Azerbaijani minority[citation needed]. The other major source of unsatisfaction was the support of most of Iranian Azerbaijanis including Tabriz residents from a more liberal cleric, grand Ayatollah Shariatmadari, who was against the new constitutions content which was mixing religion and state together. The unrest in the city calmed down after brutal crush of the protesters in Tabriz and after house arrest of Shariatmadari.[33]

Aerial view of northeast Tabriz, May 2012

In the 1980s, due to the Iraq-Iran war, like the rest of the country, most of the construction and development projects in the city were stopped in order to fund the war costs. In addition to the indirect effects of the war, city's industrial zone, specially the oil refinery was also a major target for air strikes by Iraqi's air forces because of the closeness to the Iraqi border lines, and their strategic roles in the country's economy. With escalation of the war the attacks turned to War of the Cities and the air attacks later turned into the random strikes on the residential areas of the city in the later phase of the war.[34]

In recent years, Tabriz is much more stable and the new developments in the city are rapidly changing the face of the city.

Capital of Iran

Tabriz was chosen as the capital by several rulers commencing from the time of Atropates. It was the capital of the Ilkhanate (Mongol) dynasty since 1265. During the Ghazan Khan era, who came into power in 1295, the city reached its highest splendour. The later realm stretched from the Amu Darya in the East to the Egypt borders in the West and from the Caucasus in the North to the Indian ocean in the South.[35] It was again the capital of Iran during the Qara Qoyunlu dynasty from 1375 to 1468 and then during the Ag Qoyunlu within 1468–1501. Finally, it was capital of the Iranian Empire in the Safavid period from 1501 until their defeat in 1555.[36]

During the Qajar dynasty, Tabriz was used as residence center of Iranian Crown Prince (1794–1925).

Excavation sites

See also: Iron Age museum

In 2002, during a construction project at the north side of the Blue Mosque (Part of Silk Road Project), an ancient graveyard was revealed. This was kept secret until a construction worker alerted the authorities. Radiocarbon analysis by Allameh Tabatabi University has shown the background of the graves to be more than 3800 years old. A museum of these excavations including the Blue Mosque was opened to public in 2006.

Th other excavation site is in Abbasi Street at site of Rab'-e Rashidi. It was the location for an academic institution dates fr 700 years ago. It was established in Ilkhanid period.


Geography

Topography

Tabriz is located in northwest of Iran in East Azerbaijan province between Eynali and Sahand mountains in a fertile area in shore of Aji River and Ghuri River. The local area is earthquake-prone and during its history, the city has been devastated and rebuilt several times.

Climate

Tabriz has a semi-arid climate with regular seasons (Köppen BSk). The annual precipitation is around 380 millimetres (15 in), a good deal of which falls as snow during the winter months and rain in spring and autumn. The city enjoys mild and fine climate in spring, dry and semi-hot in summer, humid and rainy in autumn and snowy cold in winter. The average annual temperature is 12 °C. Cool winds blow from east to west mostly in summer.[37] The inhabitants' overall evaluation of climate is pretty negative; there is a popular saying that "Təbrizin alti ayii qişdir, altisi də qəmişdir!" (in Tabriz, six months of the year are winter and the other six months are a nuisance).

Climate data for Tabriz (1961–1990, extremes 1951–2010)
Month Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Year
Record high °C (°F) 16.0
(60.8)
19.0
(66.2)
25.6
(78.1)
31.2
(88.2)
33.8
(92.8)
39.0
(102.2)
42.0
(107.6)
41.0
(105.8)
38.0
(100.4)
30.6
(87.1)
23.4
(74.1)
21.8
(71.2)
42.0
(107.6)
Average high °C (°F) 1.2
(34.2)
3.8
(38.8)
10.1
(50.2)
16.5
(61.7)
22.5
(72.5)
28.6
(83.5)
32.9
(91.2)
32.3
(90.1)
28.2
(82.8)
19.9
(67.8)
12.1
(53.8)
4.9
(40.8)
17.7
(63.9)
Daily mean °C (°F) −3.2
(26.2)
−0.8
(30.6)
4.9
(40.8)
10.9
(51.6)
16.5
(61.7)
21.9
(71.4)
26.0
(78.8)
25.3
(77.5)
21.1
(70)
13.5
(56.3)
6.5
(43.7)
0.3
(32.5)
11.9
(53.4)
Average low °C (°F) −6.6
(20.1)
−4.5
(23.9)
0.3
(32.5)
5.7
(42.3)
10.6
(51.1)
15.2
(59.4)
19.6
(67.3)
19.0
(66.2)
14.3
(57.7)
8.0
(46.4)
2.1
(35.8)
−3.0
(26.6)
6.7
(44.1)
Record low °C (°F) −25.0
(−13)
−22.0
(−7.6)
−19.0
(−2.2)
−12.0
(10.4)
0.6
(33.1)
4.0
(39.2)
7.0
(44.6)
10.0
(50)
4.0
(39.2)
−4.0
(24.8)
−17.0
(1.4)
−19.5
(−3.1)
−25.0
(−13)
Average precipitation mm (inches) 25.8
(1.016)
25.3
(0.996)
47.0
(1.85)
53.6
(2.11)
41.9
(1.65)
18.1
(0.713)
3.2
(0.126)
4.4
(0.173)
9.4
(0.37)
28.4
(1.118)
28.0
(1.102)
26.0
(1.024)
311.1
(12.248)
Average rainy days 11.1 10.4 13.4 13.7 13.0 6.2 2.0 1.8 2.5 9.0 7.9 9.7 100.7
Average snowy days 10.0 8.5 4.3 1.2 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.5 1.6 6.2 32.3
Average relative humidity (%) 72 70 63 57 51 40 34 35 37 51 64 71 54
Mean monthly sunshine hours 122.4 137.7 172.6 195.3 267.0 337.5 354.5 335.1 302.2 228.3 174.8 128.3 2,755.7
Source #1: NOAA[38]
Source #2: Iran Meteorological Organization (records)[39][40]

Air pollution

Due to the emergence of vehicular traffic, and modern industries such as the thermal power plant, petrochemical complex, and the oil refinery in the west of the city, air pollution levels have increased continuously, since the second half of the 20th century. However, due to the efforts of local industries to comply with the new limits on pollution, as per the Environmental National Code, the level of industrial pollution has been reduced to 558,167 tons of pollutants per year. Although this is a significant improvement, air pollution remains a serious burden to overcome.[citation needed]

An immediate environmental disaster is looming on Tabriz due to the rapid shrinkage of Urmia (Urmiya) Lake. The lake has been facing a grave crisis since the late 20th century. Reduction of water depth, increasing water salinity to the saturation level, and the appearance of vast salt fields around the lake are alarming indications of gradual total desiccation of the unique ecosystem, which has occurred due to global warming and ever increasing demand for the inadequate fresh water sources in the basin. It is feared that in the foreseeable future, low-lying clouds of airborne salt and minerals can hover over large areas around the lake including Tabriz and pose serious health hazards.[41]

Governance

Further information: List of Tabriz Mayors

Authority for the city lies with the Mayor, who is elected by a municipal board. The municipal board is periodically elected by the city's residents. The Municipal central office is located at the Tabriz Municipality Palace.

Old districts

Tabriz is divided into 10 municipal districts. Each municipal district retains a number of the older neighbourhoods that are of cultural and historical interest. Please refer to the following table, for further details.

Modern districts

This is table of modern Tabriz districts.

Demographics

According to official census of 2006, the population of Tabriz is about 1,800,000.[42] The majority of the city's population are Azeri Turks, followed by Persians, Armenians and Assyrians.

Language

The predominant language spoken in Tabriz is Azeri Turkish (Azeri people call it Türkü or Türki language) which is a Turkic language mutually intelligible with modern Turkish. The language has a strong Iranian substrata since it has for many centuries been in close contact with Persian. Like every other part of Iran the lingua franca is Persian. For the first time, an academic program on Azeri Turkish language opened in Tabriz University in 1999.[43]

Most inhabitants are familiar with Persian language, which is the official language of Iran and the sole language of education.[6]

A Page from the only manuscript of Safina-yi Tabriz. It contains a Persian and a Pahlavi poem

Before the Turkification of the area, Iranian languages were spoken in Azerbaijan. [44] [45] [46]

The 13th-century manuscript Safina-yi Tabriz has poems in what its Tabriz-born author has called the Tabrizi language (Zabān-e-Tabrizi). [47] Samples of the Tabrizi dialect of the wider Old Azari language include quatrains recorded in Tabrizi dialect by Abd al-Qadir Maraghi, phrases from Baba Faraji Tabrizi and poems in Tabrizi in the Safina-yi Tabriz, and poetry from Homam Tabrizi, Mama Esmat Tabrizi, Maghrebi Tabrizi and others.

Religion

After being crowned at Tabriz in 1501, Shah Isma'il Safavi determined that the Ithna Ashari branch of Shi'a should be the accepted sect in Iran, though adherents of Sunni sect (Shafi'ite interpretation) were at the time more numerous in the city. [48] At present, the majority of people are followers of Shia Islam. The city has a visible Armenians minority who follow Christianity. There used to be a small Jewish community, but most of them have moved to Tehran.[6] Tabriz is also home to a very large number of the followers of the Yarisan/Ahl-i Haqq religion. There is a small, embattled Baha'i community in the city where one of the founders of their faith, Ali Muhammad Bab, was executed on July 9, 1850. [49]

Culture and art

Literature

Sahand, o mountain of pure snow,
Descended from Heaven with Zoroaster
Fire in your heart, snow on your shoulders,
with storm of centuries,
And white hair of history on your chest ...

Yadollah Maftun Amini (born in 1926)[50]

The proximity to Sahand, a mountain in the south of the city, has been a source of inspiration for contemporary revolutionaries and poets alike. The power of this inspiring source, however, goes to much earlier times. Tabriz was a house for numerous Iranian writers, poets, and illumination movements. In old times the city notables, supported poets and writers by organizing periodical meetings. Within its long history it was a residence for many well known Iranian writers and poets. The list can start from the old time Rumi, Qatran, Khaqani to recent years Samad Behrangi, Gholam-Hossein Sa'edi, Parvin E'tesami. The prominent Iranian Azeri poet Mohammad-Hossein Shahriar was born in Tabriz. The culture, social values, language and the music is a mixture of what exists in rest of Iran.

Tabriz also has a special place in Persian literature, as the following sample of verses from some of Iran's best poets and authors illustrates:

Music

Main article: Music of Azerbaijan

A century long autocratic nation building policies of central governments in Iran has succeeded in cultural assimilation in the favor of a government sanctioned culture.[51] As a result, Tabriz, by the turn of the 20th century had nearly become devoid of its once characteristic cultural identity. Thanks to the more liberal policies of Khatami era (1998-2006) a cultural renaissance took place and the local music was revitalized.

The traditional Azeri music is divided into two "distinct types", the music of "ashugh" and the "mugham". Mugham, despite its similarity to Persian classic music, was not common among Iranian Azeris. In recent years, however, mugham is gaining popularity among educated middle class young generation. For instance, Nasir Atapur, from Tabriz, was the laureate of “Mugam contest 2007” .

The ashugh music had survived in mountainous region of Qaradağ and presently is identified as the characteristic form of music in all Azerbaijan. The ashugh music, throughout its long history, had been associated with nomadic life in mountainous regions and used to be dismissed as back-country folklore. The recent identity renaissance of Azeri speaking people has elevated the status of ashughs as the guardians of national culture.The new found unprecedented popularity and frequent concerts and performances in urban settings have resulted in rapid innovative developments aiming to enhance the urban-appealing aspects of this ashugh performances. A main factor for this developments was the opening of academic style music classes in Tabriz by master Ashugs, such as Aşiq Imran Heydəri.

Ashugs (Aşiq in Azeri language stemmed from the Arabic word for lover) were travelling bards who sang and played saz, an eight or ten string plucking instrument in the form of a long necked lute. Their roots can be traced back to at least the 7th century according to the Turkic epic Dede Korkut.[52] Naturally, the music was evolved in the course of the grand migration and ensuing feuds with the original inhabitants the acquired lands. Still, the essence of the original epics, i.e. metamorphic description of life in pastoral terms withdirect reference to mountainous landscape, persists to the present time. The characteristic aspect of the Ashugh music is its frequent allusions to a mountain with the intention of arousing an emotional state with a tone of mild melancholy in a listener. The first verses of a contemporary Ashug song, composed by Məhəmməd Araz, may well represent the essence of Ashugh music[53] may clarify the said statement.

Bəlkə bu yerlərə birdə gəlmədim (I may not come to these mountains again)

duman səlamət qal dağ səlamət qal (Farewell to the Mist and to the mountain)

arxamca su səpir göydə bulutlar (Clouds sprinkle drops of rain)

leysan səlamət qal yağ səlamət qal (Farewell to summer days, farewell to the rain)

Tabriz style in Iranian miniature.

Painting

One of the Iranian painting styles is called "Tabrizian style" which has been shaped in the era of Ilkhanids, Kara Koyunlu and the Safavids.[54] The paintings dating back to the early 14th century and originated from Tabriz, show singnificand influences from the Chinese and Chinese-influenced pictures. Over years the city became the center of the famous school of Persian miniature painting.[55] A fascinating fictional account of "Tabrizian style" painting in Safavids era is narrated by Orhan Pamuk in my name is red.

Cuisine

Main article: Iranian Cuisine

Famous dishes in Tabriz :

Ash is a kind of soup which are prepared with bouillon, various vegetables, carrot, noodle and spices.

Abgoosht or Shorva(آب‌گوشت) [56] is a hearty soup made of mutton (sheep meat) and chickpeas. It has been cooked in Iran for many years and, until recently, was the main dish of most families in Tabriz.

Chelow kabab, Kebab and roasted tomatoes (and roasted hot peppers occasionally) served on a plate of steamed rice[57], is the national dish of Iran. Tabriz is famous for the quality of its Chelow kabab.

Dolma is a traditional delicious Azerbaijani food. It is prepared with eggplant, capsicum, tomato or zucchini filled with a mixture of meat, split pea, onion and various spices.

Garniyarikh (meaning "the torn abdomen" in Azeri) is a kind of Dolma filled with meat, garlic, almonds and spices.

Tabriz köfte is a special recipe from Tabriz with the appearance of big meatballs, which are prepared with a mixture of ground meat, rice, leeks and some other ingredients. The word kofta is derived from Persian kūfta: in Persian, kuftan (کوفتن) means "to beat" or "to grind".[58]

There are also confections, biscuits and cookies, some of which are Tabriz specialities including Qurabiya, Tabrizi Lovuz, Eris, Nugha, Tasbihi, Latifeh, Ahari, Lovadieh, Lokum and others.

Main sights

Tabriz was devastated by several earthquakes during its history (e.g., in 858, 1041, and 1721) and as a result, from numerous monuments only few of them or part of them have survived until now. Moreover, some of the historical monuments have been destroyed fully or partially within construction projects (e.g. the Ark of Tabriz is in danger of destruction now, because of ongoing construction project of "Mosal'laye Emam" in close proximity). Nonetheless, there are still numerous monuments remaining until now, which include:[citation needed]

Parks and gardens

Tabriz has 132 parks, including 97 small parks, 31 regional and 4 city parks. According to 2005 statistics, area of parks in Tabriz is 2,595 km2 also area of green spaces of Tabriz is 8,548 km2, which means 5.6 sq.m per person. The oldest park in Tabriz, called Golestan Baği, was established at first Pahlavi's era in city center. Tabriz has 8 traveler-parks with capacity of 10.000 travelers, as well.[citation needed]

An interesting park-like popular location is Eynally Daği, a mountain at the north-east extremity of the city. Eynali was a barren mountain on top of which there was a huge white rectangular antenna facing Tabriz city. The old building was claimed to be a shrine that housed the burial site of an Imamzadeh (a descendant of the profit of Islam). In recent years trees have been planted on mountain slopes and the place has the appearance of a vast park. Every Friday morning many walk the site to enjoy the relatively cleaner breezes and watch the ever growing jungle of highrise buildings on the flat, arid plateau. Generally, the brief picnic ends with drinking a few cups of tea that has been brewed on a smoking fire. Making fire is a challenge as the scanty vegetation consists of trees that have been planted in recent years and are jealously guarded behind barbed wires. However, the crowds enjoy the challenge as a pleasant part of the weekly ritual. In older times, only groups of young men would climb near the shrine. In more recent years the presence of women is noticeable.

Economy

See also: Economy of Iran

Industries

Modern industries in this city include the manufacturing of machinery, vehicles, chemicals and petrochemical materials, refinery, cement, electrical and electronic equipment, home appliances, textiles and leather, nutrition and dairy factories and woodcraft.[6]

There are hundreds of industrial complexes in Tabriz's industrial area. Iran Tractor Manufacturing Co (ITMCO) is one of the biggest industrial complexes in the region. This complex has the highest foundry and forging capacity in the Middle East, the biggest manufacturer of tractors in Iran, which also maintains other branches within Iran and abroad. Although initially the complex was established with the aim of producing tractor and agricultural machines as a starting point for modernization of the traditional Iranian agricultural system, nowadays its products include a large variety from auto parts to machine tools and some domestic van and trucks. Behind ITMCO there are several other industrial complexes including Mashin Sazi Tabriz Co, Iran Diesel Engine Manufacturing Co (IDEM), Pump Iran, Tabriz Petrochemical Complex, Tabriz Oil Refinery and a couple of industrial regions which includes hundreds of small industries. Beside this, Tabriz is a site for abundant food and some of the most famous chocolate factories in Iran which honoured the city as the Chocolate City of Iran. This includes Dadash and Baradar Industrial Co. with the brand mark of Shoniz, which is one of the biggest factories of its kind in the region.

Small businesses

A vast partition of the city's population are involved in small businesses like shoe making ateliers, stonecutting, furniture ateliers, confectionary, printing and dry nuts.

Handcrafts ateliers

Main article: Persian carpet
See also: Tabriz rug

Tabriz is a major center for production of the famous Iranian Rugs. The distinctive durability of Tabriz's carpets and its unique designs made it a famous brand in the world's carpet markets. Tabrizi rugs and carpets usually have ivory backgrounds with blue, rose, and indigo motifs. They often feature symmetrical and balanced designs. They usually have a single medallion that is surrounded with vines and palmettos. One of the main quality characteristics of Tabriz rugs is the weaving style, using special ties that guarantee the durability of the rug in comparison for example with Kashan rugs.

Other than carpets, the city is famous for several other handicrafts including silverwares, wood engraving, pottery and ceramics, Ghalamzani (Irania style of toreutics), Moarraq (Iranian style of Mosaic), Monabbat, embroider.

Shopping

Bazaar vendor of electrical goods

Shopping centers are mostly located in the city center, including Grand Bazaar of Tabriz, pedestrian malls on Tarbiyat street, Shahnaz street and Ferdowsi street. Also, there are some malls and a lot of elegant & luxurious boutiques of jewelry, rugs, clothes, handcrafts, confectionary and nuts, home appliances and so on in the Abressan intersection, Roshdiyeh district and Kouy Valiasr.[8]

The special feature of Tabriz's malls is that most of them are designated to a particular order, such as home appliances, jewelry, shoes, clothes, wedding ceremonies, ladies/babies/men specialties, leather products, handcrafts, agricultural products, computers, electronic components, industrial equipment, piping equipment, chemical materials, agricultural machines, stationery, books, rugs, construction stuff and others.

Likewise, there are seasonal/occasional shopping fairs opened mainly in the Tabriz International Exhibition Center.

Tabriz International Exhibition Center

Tabriz International Exhibition Center which is located in the eastern part of the city holds tens of exhibitions based on yearly schedule. The most famous fair is TEXPO[59] which is a general trade fair. Established in 1992, it usually holds exhibitions around August 4–9 every year.

Transportation

Schools and libraries

Universities

Tabriz is the site for 14 of Iran's most prominent universities and higher education insititutes. Established in 1947, University of Tabriz[60] is the most prestigious university in north-western Iran. Tabriz University is also considered one of five mother universities in the country which works as regional hub of science for the region. Beside Tabriz University, there are couple of other public universities, operating in the city and its suburbs. Among them the famous ones are:

Tabriz University as seen from the Applied Physics Faculty

There are couple of private universities and higher educational institutes serving student as well, including: Islamic Azad University of Tabriz,[62] Daneshvaran Higher Education Institute,[63] Seraj Higher Education Institute,[64] University College of Nabi Akram,[65] Khajeh Rashid University.

There are few technical colleges, which serve the students as well: Elmi-Karbordi University of Tabriz,[66] Tabriz College of Technology,[67] Roshdiyeh Higher Education Institute of Tabriz,[68] Jahad Daneshgahi (ACECR) Higher Education Institute (East Azerbaijan Branch), Azzahra College of Technology, State Organization of Technical and Vocational Training.

There are a couple of research centers supported by Iranian government in the city including: East Azerbaijan Park of Science & Technology,[69] Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tabriz.[70][71]

Furthermore, a couple of Iranian universities have branches in Tabriz, including: Imam Hossein University, Shahid Beheshti Training Teacher Center of Tabriz.[72]

Famous high schools

Hundreds of public and private schools serve students using the Iranian education system. Students attend primary school for five years, middle school for three years, and secondary school for a final three years. Those entering university must attend one year in college first. While the prominent language in Tabriz is Azerbaijani, Persian is used in school classrooms. Some of the high schools are famous because of their history or higher educational quality.

Here is a list of most famous high schools in the city:

  • Memorial school (American School of Tabriz) was opened on 1891 and is one of the most famous schools of its type. After World War II, the school's name was changed to Parvin High School, under Iran education ministry's management. Currently, it is divided into three separate high schools, and the original building is under reconstruction. Howard Baskerville used to teach in Memorial school.
  • Roshdieh school is the first modern Iranian school, which was established by Haji-Mirza Hassan Roshdieh. Currently, its building is used as the Tabriz branch of the National Iranian Documents and Library Office.
  • Vahdat Technical College is another famous school in Tabriz. It was developed by the Germans before World War II.
  • Ferdowsi high school is one of the largest and most prominent high schools in Tabriz. The original building was constructed by German engineers before World War II originally as hospital with an aerial shape of H. Later on it used as Ferdowsi high school.
  • Mansur High School (established 1945) was one of the highest-ranking schools in Tabriz. Later on the school divided into Mansur (Taleqni) High School and Motahari high school. The reconstruction of the school in 2010 has caused tension between alumnus of the school and administrators of the education office of Tabriz.[73]
  • Shahid Madani and Farzanegan or as it calls Tiz'houshan high schools (which are part of SAMPAD/NODET) were established in 1989. The students are admitted for these schools through a competitive entrance exam. These school are famous because of the higher rate of admission of their graduates through Iranian universities entrance exam.

Religious schools

Valiasr Religious School and Talebieh Islamic Science School are two major religious schools in the city which are used for teaching Islamic Science.

Libraries

Tabriz National Library, also known as Central Library of Tabriz, is the most famous library in the city. The Tabriz National Library has the biggest collection of classic handwritten Persian literature in the northwest region of Iran. The public libraries are Tarbiat library, Helal Ahmar, Shahid Motahhari, Shahriyar, Jafarieh, Farhangsara, and many small libraries.

Infrastructure

Health systems

The Ministry of Health operates most of the public hospitals in the Tabriz metropolitan region, some of which are aligned with the Tabriz Medical School. There are also a number of private hospitals and medical centers in the city.[8]

Transportation

In 1916, the Russians finished a railway from Tabriz to the Russian frontier (by an Iranian concession) making it the first railroad on Iranian soil.[28] Most Tabriz residents travel by car through the system of roads and highways. Tabriz also has a taxi and public bus network. There are also private companies, which provide services called phone-taxi.[8]

Tabriz is the second city in Iran after Tehran that in which the Bus Rapid Transit (BRT) system has been established. It includes an 18 km (11 mi) line from Baseej Square in the east to the railway station in the west of the city. There are 50 bus stops along the route of the B.R.T.

The Tabriz subway train network is still under construction and six years behind schedule.[74] The government of Iran had planned to finish 6 km (4 mi) of line No.1 of the network in 2006, but this was not achieved due to financial problems[75] and currently only half of the track for the metro line has been laid.[74]

Tabriz is linked to Europe through Turkey's roads and Bazargan (Azerbaijani, Persian: بازرگان ) border, also Tehran-Tabriz freeway is almost complete except for the last 20 km (12 mi) between Tabriz and Bostan Abad.

The city is linked to Iran National Railways (IRIR, Persian: رجا ) also to Europe by Turkey's railways via Ghotour (Azerbaijani, Persian قطور) bridge in West Azerbaijan province of Iran. Tabriz was the first city in Iran to be served by railways with the construction of the Tabriz-Jolfa line in 1912–1914 (later converted to broad-gauge in 1916). Tabriz Railway Station is located in the western part of the city, at the end of Khomeyni Street.

Tabriz International Airport opened in 1950 and is the only international airport in East Azerbaijan (since 1991). Recently, it became the first Iranian airport to gain ISO9001-2000.

Sport

Sahand Stadium in a Tractor Sazi match

Tabriz is a hub for the major sport events in the region. The city has couple of sport complexes. The major sport complex inside the city is Bagh Shomal complex which includes a soccer stadium, swimming pool, an arena for basketball and volleyball. There is also a bigger sport complex which is named as Olympic village which has a soccer stadium and a cycling track. They are several other smaller complexes for martial arts, swimming pools and gymnasiums. Among many different sport activities soccer and cycling got more attention because of the cities teams and international events which are held in city.

Football

Football is a major part of the city's culture. The huge number of fans made Tabriz home to four Iranian major Football teams: Tractor Sazi, Machine Sazi, Shahrdari Tabriz, and Gostaresh Foolad. Tractor Sazi and Gostaresh Foolad play in the Iran Pro League. Tractor Sazi is very popular in northwestern Iran. The home stadium for Tractor is the city's major stadium, Sahand Stadium which has the capacity of 71,000. Gostaresh play in their own 12,000 seater Stadium which was recently built in 2012. The matches of Machine Sazi and Shahrdari Tabriz who play in the lower leagues are held in the older stadium of Bagh Shomal Stadium which is located near downtown Tabriz.

On June 1976 Bagh Shomal Stadium of Tabriz hosted part of the final tournament of the AFC Asian Cup games.[76]

Futsal

The city's main futsal club is Dabiri Tabriz which was founded in 1998 and plays at the Olom Pezeshki Arena in the city. The club won the Iranian Futsal Super League in 2014 and finished third in Asia. The cities other futsal team is Shahrdari Tabriz who play at the larger Shahid Poursharifi Arena. The club is usually a mid table team and has less support throughout the city.

Cycling

Tabriz is also is home for Azerbaijan Cycling Tour which is held on a yearly based calendar since 1986. This cycling tour is the most prestigious cycling tour in Iran. Tabriz is also home for Tabriz Petrochemical Cycling Team, a cycling team which is competing in UCI-sanctioned competitions through Asian continents.

Media

Sahand TV main building

Tabriz has one state television channel called Sahand TV that broadcasts in both the Persian and Azerbaijani languages. It broadcasts internationally through the Bardr 5 and Intelsat 902 satellites.[77][78]

The city has one government-controlled radio channel broadcasting in both Persian and Azerbaijani languages.[77]

The 14 weekly magazines and 8 main newspapers published in the city include: Amin, Mahd Azadi, Asr Azadi,[79] Fajr Azarbaijan, Saeb Tabriz, Peyam Noor, Navaye Misho and Saheb.[80]

Famous natives

Within its long history Tabriz was always the origin for many Iranian illumination and modernization movements. This is why the city was the hometown of numerous Iranian dominant figures including many Iranian politicians, revolutionaries, artists, and military leaders. Here a partial list of some of most notable people who born or lived in Tabriz.

For a complete list see: Category:People from Tabriz and List of people from Tabriz

Sister cities and twin towns

Tabriz is twinned with the following cities:

Country City State / Province / Region / Governorate Date
Austria Austria Wien 3 Wappen.svg Vienna Flag of Vienna.svg Vienna 2009[81]
Azerbaijan Azerbaijan WP baku siegel.png Baku Absheron Economic Region 1980[82][83]
Azerbaijan Azerbaijan Ganja coa.PNG Ganja Ganja Municipality 2015[84]
China China Wuhan Hubei 2009[citation needed]
Croatia Croatia Coat of arms of Zagreb.svg Zagreb Flag of Zagreb.svg City of Zagreb [85]
State of Palestine Palestine Gaza coat.png Gaza Gaza Governorate [80]
Russia Russia Coat of Arms of Kazan (Tatarstan) (2004).png Kazan Flag of Tatarstan.svg Republic of Tatarstan 2009[86]
Tajikistan Tajikistan Khujand Sughd Province [citation needed]
Turkey Turkey Istanbul Istanbul Province 2010[87]
Turkey Turkey Erzurum Erzurum Province 2011[88]
Turkey Turkey Konya Konya Province 2013[89]
Vietnam Vietnam Ho Chi Minh City Ho Chi Minh Municipality 2015[90]

Consulates

Azerbaijan and Turkey have consulate offices in Tabriz. Formerly the Soviet Union and the United States had consulate offices in Tabriz. The US consulate office closed after the 1979 Islamic revolution and the USSR's office closed after the collapse of the USSR in 1991.

Panorama view