یهودیان آذربایجان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

کلیمیان آذربایجان به کلیمیان ساکن در آذربایجان ایران اطلاق می‌شود.

شهرها و مناطق سکونت[ویرایش]

اردبیل[ویرایش]

ارومیه[ویرایش]

ارومیه از گذشته‌های دور دارای شماری از کلیمیان بوده است.[۱] در سال ۱۲۸۹ قمری جمعیت آنان در ارومیه ۱۲۰۰ نفر،[۲]ژاک دو مورگان نیز در سفری که به ایران داشت کلیمیان ارومیه را پرشمار ذکر کرده و آورده است که به جز بازرگانی به هیچ کار دیگری نمی‌پردازند.[۳] در سرشماری سال ۱۹۰۳–۱۹۰۴ میلادی جمعیت کلیمیان ارومیه ۲۲۰۰ نفر بود[۴] در جنگ جهانی اول یهودیان ارومیه در جنگ و درگیری میان آشوریان، ارامنه، ترکها و روسها گیر افتادند و در آتش این جنگ سوختند. آنان داستانهای بسیاری از قتل و تجاوز بدست سربازان این ارتشها به خاطر دارند.[۵] تا قبل از تشکیل دولت یهود در سال ۱۹۴۸ ،۷۰۰ خانواده یهودی ساکن ارومیه بودند.[۶]که با تشکیل کشور اسرائیل بیشتر آنان به آن کشور مهاجرت کردند.[۷] به طوریکه در سال ۲۰۰۶ تنها دو نفر کلیمی در ارومیه باقی‌مانده بودند.[۸]آنان کنیسه با قدمتی بالغ بر ۲۶۰ سال در این شهر دارند و گورستانی مخصوص به خود در تپه یهودیان یا جهودلرداغی.[۹] کلیمیان ارومیه به زبان آرامی و گویش لشان ددان صحبت می‌کردند.[۱۰]

بوکان[ویرایش]

از تاریخ آغاز سکونت یهودیان در مناطق کردنشین از جمله شهر بوکان، اطلاعات دقیقی موجود نیست. اما دی‍وی‍د ی‍روش‍ال‍م‍ی در کتاب یهودیان ایران در قرن نوزدهم، جمعیت یهودی‌های ساکن بوکان را در سال ۱۹۰۱ میلادی مصادف با ۱۲۸۰ خورشیدی ۴۰۰ نفر (۶۰ خانه) ذکر نموده است.[۱۱] براساس گزارش‌های سازمان اسناد ملی ایران در سال ۱۳۲۶ تعداد ۸۰ خانواده یهودی در میان مسلمانان بوکان با آرامش و صمیمیت زندگی می‌کردند اما محله، کنیسه، قصابی، حمام و مغازه‌های آن‌ها جدا از مسلمانان بود. فرزندان آن‌ها در کنار فرزندان مسلمانان در یک مدرسه و کتابخانه مشغول به تحصیل بودند. یهودی‌ها بخشی از اقلیت مذهبی این شهر را تشکیل می‌دادند و پیشهٔ بیشتر آن‌ها تجارت، پارچه‌فروشی و طلافروشی و پزشکی بود و در تاریک بازار اکثر مغازه‌های این بازار را در اختیار داشتند.[۱۲] در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ پس از تشکیل اسرائیل در فلسطین تعداد زیادی از کلیمی‌های شهر مانند دیگر هم‌کیشان خویش در سایر نقاط ایران، همهٔ ساختمان‌ها و اموال و اثاثیه خود را با قیمتی ارزان به مسلمانان فروختند و از بوکان به تهران و سپس به اسرائیل مهاجرت کردند.[۱۳]
کلیمی‌های این شهر در میان خود به زبان عبری صحبت می‌کردند و به زبان‌های کردی، فارسی و ترکی نیز آشنایی کامل داشتند. روزهای شنبه را تعطیل کرده و برای انجام مراسم مذهبی به کنیسه می‌رفتند. آن‌ها عمدتاً در محلهٔ یهودیان که در حال حاضر، کوچه‌های اطراف خیابان استاد هیمن و خیابان شهید نجاری را دربر می‌گیرد سکونت داشتند. کنیسه کلیمی‌ها در خیابان استاد هیمن در مجاورت منزل ابوبکر قاسمی واقع است. به‌دلیل وجود شمار زیادی از کلیمی‌ها در گذشته، نام بوکان در فهرست اتحاد جهانی آلیانس به ثبت رسیده‌است.[۱۴]
از دورهٔ قاجار تا اواخر دورهٔ پهلوی دوازده هزار یهودی در کردستان ایران ساکن بوده‌اند.[۱۵] قوم یهود ایران بیشتر در تهران، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد و در کردستان عمدتاً در شهرهای بوکان و بانه زندگی می‌کردند.[۱۶][۱۷]

تبریز[ویرایش]

پیش‌تر جمعیت کوچکی از کلیمیان در شهر تبریز ساکن بودند.[۱۸]بعد از آنکه هالاکوخان در سال ۱۲۸۵ سلسله خود را تأسیس کرد بسیاری از یهودیان به این شهر مهاجرت کردند.[۱۹]در دوره حوالی دوره آق‌قویونلوها، بنابه گزارش تاجران ونیزی ، یهودیان در تبریز سکونت دائم نداشتند و تنها برای تجارت به شهر می‌آمدند.[۲۰] به دلیل تیعیضات و تعدیات فراوان جمعیت کلیمیان تبریز در دوران صفوی پراکنده شدند.[۲۱]هر چند در قرن ۱۹ به حضور پررنگ ایشان در عرصه فرش اشاره شده است.[۲۲]امروزه همهٔ آنها به تهران مهاجرت کرده‌اند.[۲۳]در حال حاضر قبرستانی کشف شده که سنگ قبرهایی با نشان ستاره داود در آنها دیده می‌شود که در منطقه دامنه سهند و روستای عنصرود شهرستان اسکو می‌باشد و این نشانگر حضور یهودیانی که به تجارت فرش مشغول بوده‌اند می‌باشد. آنها در بافندگی چیره‌دست بوده وهمچنین گره‌هایی معروفی به نام گره جهودی در بافت فرش داشتند و محصولاتشان پرطرفدار بوده است. [۲۸]

تکاب[ویرایش]

در گذشته نه چندان دور، جمعیتی از یهودی‌ها[۲۴] هم در شهر سکونت داشتند که همگی در دههٔ چهل، به شهرهای دیگر و اسرائیل مهاجرت کردند[نیازمند منبع]

سلماس[ویرایش]

تسرتلی در دائرةالمعارف بزرگ شوروی از معدودی آشوری‌های سلماس سخن می‌گوید که یهودی بوده‌اند.[۲۵]

نقده[ویرایش]

در سال ۱۸۸۱ نقده ۶۰ خانوار یهودی داشت که حدوداً ۳۶۰ نفر می‌شدن. تا سال ۱۹۰۱ جمعیت آنان به ۸۰۰ تن افزایش پیدا کرد که بعدها همه آنان به اسرائیل مهاجرت کردند.[۲۶]

میاندوآب[ویرایش]

در زمان قدیم این شهر کلیمیان زیادی داشته ولی به دلیل مهاجرت بسیار تعداد آنان کاهش یافته و هم در یک محله جمع شدند. در حال حاضر اقلیت بسیار اندکی از کلیمیان در میاندوآب هستند. آنان کنیسه ندارند و مراسمات مذهبی را در خانه خود انجام می‌دهند.[۲۷]

مراغه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. JUDEO-PERSIAN COMMUNITIES iv. MEDIEVAL TO LATE 18TH CENTURY:ایرانیکا
  2. بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه(1314-1324 ق)/ جمیل اخجسته، مظهر ادوای
  3. مشکور، نظری به تاریخ آذربایجان، ۱۸۱.
  4. JUDEO-PERSIAN COMMUNITIES v. QAJAR PERIOD (1):ایرانیکا
  5. American Jewish History, Volume 3, Part 1edited by Jeffrey S. Gurock
  6. یهودیان ایران-حسین یزدان پناه
  7. ISRAEL ii. JEWISH PERSIAN COMMUNITY:ایرانیکا
  8. یهودیان ایران-حسین یزدان پناه
  9. بازسازی کنیسای شهرستان ارومیه و دیوارکشی گورستان کلیمیان ارومیه
  10. [۱] UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger
  11. دی‍وی‍د ی‍روش‍ال‍م‍ی. «یهودیان ایران در قرن نوزدهم». آمازون. بازبینی‌شده در ۲۷ آذر ۱۳۹۴ (انگلیسی). 
  12. رحمان محمدیان، بوکان در سدهٔ بیستم جلد دوم، از ۳۷ تا ۴۸ (کردی).
  13. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۳ و ۲۷۴.
  14. Daniel Tzadik. Religious Desputation of Imami Shiis Against Judaism in the Late E ighteen and Nineteenth Centuries. Studia Iranica, 2005. 

  15. «بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه». مجلس شورای اسلامی، ١۵ بهمن ١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  16. محمد رئوف توکلی، جغرافیا و تاریخ بانه- کردستان، ۲۷۴.
  17. ساوینا، نام اقوام در جغرافیای ایران، ۱۷۴.
  18. North, S.J.R. , Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p.  50
  19. “Jews in Azerbaijan”. Encyclopaedia Judaica, 1971. Retrieved 07 نوامبر 2014. 
  20. پاکتچی، احمد. «تبریز». دانشنامه بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۴. 
  21. اقتصاد یهودیان ایران
  22. نقش یهودیان در هنر و اقتصاد فرش ایران
  23. North, S.J.R. , Guide to Biblical Iran, Rome 1956, p.  50
  24. در منطقهٔ موسایی
  25. آسوریان-دانشنامه بزرگ اسلامی
  26. The Jews of Iran in the Nineteenth Century
  27. [۲]