گندیشاپور (شهر)
 یکی از محوطههای منتسب به شهر باستانی گندیشاپور | |
| نام | شهر باستانی گندیشاپور |
|---|---|
| کشور | ایران |
| استان | خوزستان |
| شهرستان | غیر قطعی (میان شوشتر، شوش و دزفول)[۱][۲] |
| اطلاعات اثر | |
| نامهای دیگر | جندیشاپور |
| نامهای قدیمی | وهاندیوکشاپور |
| نوع بنا | شهر باستانی |
| کاربری | شهر |
| دیرینگی | سدهٔ ۳ میلادی |
| دورهٔ ساخت اثر | ساسانیان |
| بانی اثر | شاپور یکم |
| مالک فعلی اثر | وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی |
| اطلاعات ثبتی | |
| شمارهٔ ثبت | ۴۶ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۳۱۰ |
 | |
گُندیشاپور یا جُندیشاپور (پهلوی میانه: «وهاندیوکشاپور»؛ سریانی: «بیت لاپاط») شهری ساسانی در خوزستان بود که بنیانگذاری آن در سدهٔ سوم میلادی به شاپور یکم نسبت داده میشود.[۲] این شهر در دورهٔ ساسانی و سپس در اوایل دورهٔ اسلامی از مراکز مهم اداری و فرهنگیِ منطقه بهشمار میرفت، اما محل دقیق آن تاکنون بهطور قطعی تعیین نشده و در پژوهشها دیدگاههای متفاوتی دربارهٔ جایگاه آن در محدودهٔ میان شوشتر، شوش و دزفول مطرح شدهاست.[۱][۲]
در منابع سریانی، این شهر با نام «بیت لاپاط» شناخته میشود و در پژوهشهای جدید عموماً با گندیشاپور همسان دانسته شدهاست.[۳]
نام و ریشهشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]جلیلیان با بررسی تطبیقیِ متون پهلوی، سریانی و عربی نشان میدهد که نام شهر در طول زمان دچار تحول آوایی و نوشتاری شده و برخی روایتهای افسانهایِ متأخر دربارهٔ نامگذاری، از نظر زبانشناختی پشتوانهٔ کافی ندارند.[۴]
| زبان/منبع | صورت نام | آوانویسی/معادل | توضیح | منبع |
|---|---|---|---|---|
| فارسی نو | گندیشاپور / جندیشاپور | Gondēshāpūr | صورت رایج در فارسی معاصر | [۵] |
| پهلوی میانه | وهاندیوکشاپور | Weh-Andiyōk-Šābuhr | در متون میانه؛ تفسیر رایج: «بهتر از انطاکیهٔ شاپور» (یکی از خوانشها) | [۴] |
| سریانی | ܒܝܬ ܠܦܛ | Bēth Lapaṭ | نام سریانی شهر | [۳] |
| عربی | جنديسابور | Jundaysābūr | صورت رایج در منابع جغرافیایی و تاریخی اسلامی | [۶] |
تاریخ
[ویرایش | اشتراکگذاری]بر پایهٔ گزارشهای تاریخی، شکلگیری گندیشاپور به شاپور یکم نسبت داده میشود و در برخی روایتها از اسکان گروههایی از اسیران رومی پس از جنگهای ایران و روم در پیوند با این شهر یاد شدهاست.[۲] گندیشاپور در دورهٔ ساسانی جایگاهی اداری و منطقهای در خوزستان داشت و پس از فتوحات اسلامی نیز برای مدتی حیات شهری خود را حفظ کرد.[۶]
در سدههای میانیِ دورهٔ اسلامی، با افزایش اهمیت بغداد و جابهجایی تدریجیِ مرکزیت اداری و علمی، موقعیت گندیشاپور رو به افول گذاشت.[۷][۸]
| دوره/تاریخ | رویداد | توضیح کوتاه | منبع |
|---|---|---|---|
| سدهٔ ۳ میلادی | بنیانگذاری/رونق آغازین | نسبت داده به شاپور یکم؛ پیوند با جنگهای روم | [۲] |
| سدهٔ ۴ هجری | گزارش جغرافینگاران | ذکر جایگاه شهر میان شوش، شوشتر و هرمز/اهواز | [۶] |
| سدههای ۳–۴ هجری | آغاز افول | کاهش نقش با رشد بغداد و انتقال تدریجیِ مرکزیت | [۷][۸] |
مکان شهر گندیشاپور
[ویرایش | اشتراکگذاری]محل دقیق گندیشاپور بهطور قطعی تعیین نشدهاست. احمد اقتداری با مرور منابع کهن و جدید، قرارگیری آن را در محدودهٔ میان شوشتر، شوش و دزفول محتمل میداند و تأکید میکند که برداشتهای متأخر از «اهواز» در منابع قدیم، لزوماً به شهر اهواز امروزی اشاره ندارد و میتواند ناظر به ولایت/ناحیهٔ اهواز (خوزستان) باشد.[۱] ابن حوقل نیز فاصلهٔ این شهر را یک منزل تا شوش و یک منزل تا شوشتر ذکر کرده و در طرح خود آن را میان شوشتر، شوش و هرمز/اهواز نشان دادهاست.[۶]
محمدعلی امام شوشتری احتمال داده بود که گندیشاپور در حوالی شاهآباد دزفول قرار داشته باشد، اما این دیدگاه در پژوهشهای متأخر با نقدهای متعدد روبهرو شدهاست.[۹][۱][۱۰][۱۱]
| دیدگاه | مکان پیشنهادی | شواهد/استدلال | منابع/پژوهشگران | ارزیابی |
|---|---|---|---|---|
| دیدگاه غالب | میان شوشتر–شوش–دزفول | تطبیق گزارشهای جغرافینگاران و قرائن منطقهای | اقتداری؛ شاهبازی؛ ابن حوقل | محل دقیق نامشخص |
| دیدگاه قدیمی/محلی | حوالی شاهآباد دزفول | روایتهای محلی و برداشت از کتیبه/انتسابها | امام شوشتری؛ برخی نقلهای متأخر | در پژوهشهای متأخر محل تردید/رد |
| نظریهٔ «دو جندیشاپور» | همسانی با شوشتر یا جابهجایی نامها | تحلیل تاریخی/نامگذاری | خدایی | محل بحث |
اهمیت علمی و پزشکی
[ویرایش | اشتراکگذاری]در روایتهای متأخر، گندیشاپور با سنتهای آموزشی و پزشکی پیوند داده شده و گاه از آن بهعنوان مرکز مهم انتقال دانش در اواخر ساسانی و اوایل اسلامی یاد میشود.[۵][۲] با این حال، پژوهشهای جدید نشان دادهاند که برخی ادعاهای رایج مانند «نخستین بیمارستان» یا «نخستین دانشگاه جهان» بودن گندیشاپور، بیش از آنکه مبتنی بر شواهد نهادیِ روشن باشد، محصول بازسازیها و روایتپردازیهای متأخر است.[۱۲]
برای بررسی تفصیلیِ موضوع نهاد آموزشی و پزشکی، بنگرید به:
باستانشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]با وجود اهمیت تاریخی شهر، دادههای باستانشناختی قطعی و کاوشهای گسترده و نظاممند دربارهٔ محلِ دقیق گندیشاپور محدود است و بخش مهمی از شناخت موجود بر پایهٔ متون تاریخی، جغرافیایی و بررسیهای مقایسهای شکل گرفتهاست.[۲][۱]
خاطرات سفرنامهنویسان
[ویرایش | اشتراکگذاری]ژان دیولافوا در سفرنامهٔ خود از مشاهدهٔ ویرانههایی در مسیر زمینیِ دزفول به شوشتر سخن گفته که در برداشت او میتوانسته با گندیشاپور مرتبط باشد؛ با این حال، اینگونه گزارشها عموماً بازتاب برداشتهای محلیِ زمان نویسنده است و بهتنهایی برای تعیین محل شهر کفایت نمیکند.[۱۳][۱۴]
در مقابل، ابن بطوطه در سفرهای خود به خوزستان اشارهای روشن به وجود شهری فعال یا ویرانهای شاخص با نام گندیشاپور نکردهاست.[۱۵][۱۶]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]- 1 2 3 4 5 اقتداری، احمد (۱۳۵۴/۱۳۷۵). آثار و بناهای تاریخی خوزستان (دیار شهریاران). ج. ۱. انجمن آثار ملی؛ اشاره. ص. ۳۳۶–۳۴۹.
{{cite book}}: تاریخ وارد شده در|سال= - 1 2 3 4 5 6 7 Shahbazi, A. Shapur. "GONDĒŠĀPUR i. The City". Encyclopaedia Iranica (in English).
- 1 2 "Beth Lapaṭ (place 35)". Syriaca.org (in English).
- 1 2 جلیلیان، شهرام (۱۳۹۱). «نامواژهٔ جندیشاپور: معنا و مفهوم آن». مجلهٔ پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام (۱۱): ۴۹–۶۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 کریمی، اصغر (۱۳۸۶). «جُندیشاپور، شهر». دانشنامه جهان اسلام. ج. ۱۱. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. ص. ۳۷–۴۲. شابک ۹۶۴-۴۴۷-۰۱۲-۵.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 «ابن حوقل، صورة الارض». کتابخانه دیجیتال الشیعة. بایگانیشده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 Frye, Richard N. (1975). The Cambridge History of Iran, Vol. 4: The Period from the Arab Invasion to the Saljuqs (in English). Cambridge: Cambridge University Press.
- 1 2 Frye, Richard N. (1975). The Golden Age of Persia (in English). London.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ امام شوشتری، محمدعلی. تاریخ جغرافیایی خوزستان.
- ↑ «خدایی، محمدزمان. نگاهی نو به شهری کهن». مجله علمی پژوهشی دانشگاه اصفهان. بایگانیشده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «خامهیار، احمد. بقعه شاه ابوالقاسم دزفول مدفن کیست؟». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بایگانیشده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۰. دریافتشده در ۶ ژوئیه ۲۰۲۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ Dols, Michael W. (1987). "The Origins of the Islamic Hospital: Myth and Reality". Bulletin of the History of Medicine (in English).
- ↑ Dieulafoy, Jane. La Perse, la Chaldée et la Susiane (in French).
- ↑ سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده. ترجمهٔ علیمحمد فرهوشی. تهران. شابک ۹۶۴-۶۹۱۶-۰۸-۲.
- ↑ رحلة ابن بطوطه (سفرنامه ابن بطوطه). ج. ۲. ترجمهٔ علیمحمد موحد.
- ↑ رحلة ابن بطوطه (سفرنامه ابن بطوطه). ج. ۲. ترجمهٔ علیمحمد موحد. ص. ۲۳۷.
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- Shahbazi, A. Shapur. "GONDĒŠĀPUR i. The City". Encyclopaedia Iranica (in English).
- Frye, Richard N. (1975). The Golden Age of Persia (in English). London.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - Frye, Richard N. (1975). The Cambridge History of Iran, Vol. 4: The Period from the Arab Invasion to the Saljuqs (in English). Cambridge: Cambridge University Press.
- Dols, Michael W. (1987). "The Origins of the Islamic Hospital: Myth and Reality". Bulletin of the History of Medicine (in English).
- "Beth Lapaṭ (place 35)". Syriaca.org (in English).
- اقتداری، احمد (۱۳۵۴/۱۳۷۵). آثار و بناهای تاریخی خوزستان (دیار شهریاران). ج. ۱. انجمن آثار ملی؛ اشاره. ص. ۳۳۶–۳۴۹.
{{cite book}}: تاریخ وارد شده در|سال= - جلیلیان، شهرام (۱۳۹۱). «نامواژهٔ جندیشاپور: معنا و مفهوم آن». مجلهٔ پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام (۱۱): ۴۹–۶۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - کریمی، اصغر (۱۳۸۶). «جُندیشاپور، شهر». دانشنامه جهان اسلام. ج. ۱۱. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. ص. ۳۷–۴۲. شابک ۹۶۴-۴۴۷-۰۱۲-۵.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - «ابن حوقل، صورة الارض». کتابخانه دیجیتال الشیعة. بایگانیشده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - «خدایی، محمدزمان. نگاهی نو به شهری کهن». مجله علمی پژوهشی دانشگاه اصفهان. بایگانیشده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - «خامهیار، احمد. بقعه شاه ابوالقاسم دزفول مدفن کیست؟». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بایگانیشده از روی نسخهٔ اصلی در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۰. دریافتشده در ۶ ژوئیه ۲۰۲۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - Dieulafoy, Jane. La Perse, la Chaldée et la Susiane (in French).
- سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده. ترجمهٔ علیمحمد فرهوشی. تهران. شابک ۹۶۴-۶۹۱۶-۰۸-۲.
- رحلة ابن بطوطه (سفرنامه ابن بطوطه). ج. ۲. ترجمهٔ علیمحمد موحد.
- رحلة ابن بطوطه (سفرنامه ابن بطوطه). ج. ۲. ترجمهٔ علیمحمد موحد. ص. ۲۳۷.
پیوند به بیرون
[ویرایش | اشتراکگذاری]- «(مدخل در مگیران)». مگیران.
- «خطر تسطیح شهر ساسانی جندیشاپور». ایرانبوم.
- بنیانگذاریهای ۲۷۱ (میلادی)
- تاریخ استان خوزستان
- جغرافیای تاریخی استان خوزستان
- شاپور یکم
- شهرهای باستانی متروک ایران
- شهرهای دارای نام با ریشه زبان پهلوی
- شهرهای ساسانیان
- مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در سده ۳ (میلادی)
- مناطق مسکونی پیشین در استان خوزستان
- ویرانهها
- ساختمانها و سازههای ثبتشده در فهرست میراث ملی ایران
- واژهها و عبارتهای فارسی