اولین‌های تبریز در تاریخ ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

یکی از لقب‌های شهر تبریز، شهر اولین‌ها است. بسیاری از اولین‌های تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه، اولین سینمای عمومی، اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران، ادبیات نوین، نمایشنامه‌نویسی به زبان فارسی و آذری و اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد، در تبریز بوده‌است. از این رو تبریز، به عنوان «شهر اولین‌ها» مشهور شده است.[۱]

عناوین[ویرایش]

جهت توضیحات بیشتر در مورد هر مورد، به بخش مربوطه مراجعه کنید.

عنوان اولین بار در تبریز ملاحظات
چاپ و چاپخانه نخستین چاپخانهٔ سربی با حروف فارسی و عربی[۲] اولین چاپخانه در سال ۱۲۲۷ توسط شاهزاده عباس میرزا در تبریز تأسیس شد و ۱۲ سال بعد دومین چاپخانه ایران در تهران تأسیس شد.[۳] در مورد اینکه چه کسی ابتدا چاپخانه را در ایران دایر کرد و همچنین محل چاپ اولین قرآن اختلاف نظر وجود دارد.[۴]
کتابخانه نخستین کتابخانهٔ دولتی ایران در سال ۱۳۰۰[۵]

نخستین قرائتخانه در سال ۱۲۸۲

کتابخانه تربیت، نخستین کتابخانه عمومی دولتی ایران است که توسط محمدعلی تربیت پایه‌گذاری شد. وقف‌نامه ربع رشیدی که اولین اثر ثبت‌شدهٔ ایران در حافظهٔ جهانی است، در کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری می‌شود.[۶]

پیش از کتابخانه تربیت، در کنار مهمانخانه نظافت، در سال ۱۲۸۲ خورشیدی، نخستین قرائتخانه یا همان کتابخانه در تبریز تأسیس شده بود.[۷]

تراموا یا قطارشهری نخستین قطارشهری ایران در سال ۱۲۸۰ در سال ۱۲۸۰ خورشیدی، تبریز شاهد راه‌اندازی نخستین تراموای کشور برای جابه‌جایی مسافران بود. میدان محل استقرار این وسیله امروزه به قونقا باشی معروف است. «قونقا» یا تراموا از سال ۱۲۸۰ تا ۱۳۲۰ خورشیدی به مدت ۴۰ سال در تبریز، مردم را در فاصله ایستگاه راه‌آهن این شهر تا قونقا باشی جابه‌جا می‌کرد. نیروی محرکه واگن‌های قونقا، اسب‌ها بودند که واگن را روی ریل به حرکت در می‌آوردند.[۸][۹]
کافه رستوران نخستین کافه رستوران حدود سال ۱۲۸۴ نخستین کافه تریا و رستوران به سبک امروزی در ایران بود که در حدود سال ۱۲۸۴ خورشیدی توسط «آقابیک ایستگاهی (شفیع فرهور)» فرزند «رشید بیگ» از مبارزان مشروطه در محله پاشاژ شهر تبریز به نام کافه خورشید تأسیس گردید. امروزه با همان نام به عنوان قهوه‌خانه فعال می‌باشد.[۷]
هتل و مهمانخانه نخستین هتل به سبک امروزی در ایران مهمانخانه نظافت، نخستین مهمانخانه به سبک امروزی در ایران بود که در سال ۱۳۲۱ هجری قمری (۱۲۸۲ خورشیدی)، توسط «میرزا اسحاق خان معزالدوله» در تبریز و در جوار پل قاری تأسیس شد.[۱۰]
رستوران نخستین رستوران ایران نخستین رستوران ایران، در سال ۱۲۸۲ خورشیدی در مهمانخانه نظافت توسط «میرزا اسحاق خان معزالدوله» در تبریز برپا گردید.[۷]
سینما نخستین سینمای عمومی ایران[۱۱][۱۲] نخستین سالن سینمای ایران در سال ۱۲۷۹ (۵ سال پس از اختراع جهانی آن توسط برادران لومیر) با نام «سینما سولی» که توسط کاتولیک‌ها در شهر تبریز تأسیس شده بود، آغاز به کار کرد.[۳][۱۳]
مدرسه نخستین مدرسهٔ تحصیلات ابتدایی به‌شیوهٔ نوین در ایران[۱۴] نخستین مدرسه تحصیلات ابتدایی به شیوه نوین در ایران به نام مدرسه رشدیه، توسط میرزا حسن رشدیه در تبریز بنیاد نهاده شد.[۱۴] مدرسه مموریال نیز از مدارس قدیمی شهر تبریز است که توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد.
کودکستان و مدرسهٔ کر و لال‌ها نخستین کودکستان و نخستین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران[۱۵] مؤسس نخستین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران، جبار باغچه‌بان، اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک در ایران نیز است. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابابرفی» توسط «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» به‌چاپ رسیده‌است و شورای جهانی کتاب کودک، آن را به‌عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.[۱۶]
ادبیات نوین بنیان‌گذار انشای جدید؛ نمایشنامه‌نویسی به‌زبان ترکی[۱۷] و فارسی[۱۸][۱۹] میرزا عبدالرحیم نجارزاده تبریزی معروف به «طالبوف» بنیانگذار انشای جدید نامیده شده‌است. میرزا فتحعلی آخوندزاده نیز بنیانگذار نمایشنامه‌نویسی ایران محسوب می‌شود. همچنین میرزا آقا تبریزی اولین نمایش‌نامه‌نویس ایرانی است که نمایش‌نامه‌های فارسی نگاشته‌است.[۳]
پول کاغذی نخستین پول کاغذی در دورهٔ «گیخاتوخان» مغول، نام پول «چاو» بود.[۲۰] اما مردم آن را نپذیرفتند و پس از مدتی چاپ آن متوقف شد.[۲۱]
سکهٔ ماشینی تهیه حدود ۲۰۰ قطعه سکهٔ سیمین به‌سال ۱۲۲۲ هجری قمری در زمان ولی‌عهدی عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، ضرابخانه تأسیس شد، ولی به‌دلیل گرانی هزینه تعطیل شد.
اتاق تجارت نخستین «اتاق بازرگانی ایران» به‌سال ۱۲۸۵ خورشیدی[۲۲][۲۳]
شهربانی نخستین نظمیه یا شهربانی به مفهوم امروزی در سال ۱۳۲۵ هجری قمری
شهرداری نخستین شهرداری یا به‌اصطلاح آن روز، «بلدیه» در سال ۱۲۸۷ خورشیدی[۲۴]
سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز نخستین سازمان توسعه گردشگری شهرداری های کشور که برای اولین بار در تبریز مجوز گرفت و تاسیس شد سازمان توسعه گردشگری برای اولین بار با ایجاد تعامل و همکاری با سازمان میراث فرهنگی کشور و به همت آقای دکتر صادق نجفی شهردار تبریز و شورای شهر تبریز و آقای دکتر رضا خلیلی مدیر عامل این سازمان در سال 1394 پس از کسب موفقیت های بسیار در زمینه گردشگری و همزمان با انتخاب تبریز به عنوان پایتخت نمونه گردشگری اسلامی دنیا در سال 2018 میلادی و شهر جهانی بافت فرش و با حضور قدرتمند در نمایشگاه های سرنوشت ساز گردشگری بین المللی ، تاسیس یافت. سایت سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز
تلفن نخستین مرکز تلفن ایران در سال ۱۲۸۰ خورشیدی
برق امتیاز نخستین کارخانهٔ برق ایران در سال ۱۲۸۱ خورشیدی[۲۵]
کارت اعتباری اتوبوس شهری استفادهٔ اتوبوس‌های شهری از «کارت‌های هوشمند بدون تماس» به‌جای بلیت‌های کاغذی[۲۶][۲۷][۲۸]
آتش‌نشانی اولین آتش‌نشانی ایران در سال ۱۲۲۱ خورشیدی احداث در زمان استقرار نیروهای روسی در تبریز[۲۹]
مؤسسهٔ خیریهٔ غیردولتی نخستین مؤسسهٔ خیریهٔ غیردولتی در سال ۱۳۳۱[۳۰][۳۱]
نخستین سینمای خودرویی کشور نخستین سینمای خودرویی کشور در تبریز[۳۲][۳۳] تکنولوژی ساخت این سینمای خورویی متعلق به کشور انگلستان است.
سامانه بلیط الکترونیکی این سامانه برای اولین بار در ورزشگاه یادگار امام (ره) تبریز اجراشد.[۳۴] این سامانه با صعود تیم تراکتورسازی تبریز به لیگ برتر در استادیوم تبریز به اجرا درآمد.
تاکسی هوایی نخستین پرواز تاکسی هوایی ایران از تبریز به منطقه آزاد ارس انجام گرفت.[۳۵] این امکان برای تردد سرمایه‌گذاران و گردشگران به این منطقه در زمان ۴۰ دقیقه به وجود آمده که بر این اساس در باند تازه تأسیس منطقه آزاد ارس در جوار دشت گلفرج، دو فروند هلیکوپتر فراهم شده‌است.
شخصیت‌ها اولین‌ها.[۳۵] حسین صدقیانی اولین فوتبالیست شاغل در اروپا - کلنل محمد تقی خان پسیان اولین خلبان ایرانی -قاسم میرزا اولین عکاس ایرانی -.
قهرمان قهرمانان مسابقات جهانی ریاضی ذهنی آتیلا کارآفرین نابغه ۸ ساله تبریزی.[۳۶] آتیلا کارآفرین نابغه ۸ ساله تبریزی تنها ایرانی که برای اولین بار به مقام قهرمان قهرمانان مسابقات جهانی ریاضی ذهنی دست یافت -.
پارک مینیاتوری اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز[۳۷][۳۸] اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز از تیرماه سال ۹۲ در دو فاز مورد بهره‌برداری قرار گرفته[۳۷]
موزه فوتبال آذربایجان اولین موزه فوتبال در ایران[۳۹] اولین موزه فوتبال ایران در تبریز در۴ام دی ماه ۱۳۹۳ مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این موزه توسط ایوب نیکنام لاله طراحی شده و تمام وسایل موزه توسط ایشان به این مجموعه اهدا گردیده است.[۴۰]

.

چاپ و چاپخانه[ویرایش]

در مورد اینکه چه کسی ابتدا چاپخانه را در ایران دایر کرد اختلاف است[۴۱] اما اولین چاپخانه سربی با حروف فارسی و عربی توسط میرزا زین العابدین تبریزی در تبریز دایر شد.[۲] اولین کتاب منتشرشده توسط این چاپخانه رساله جهادیه میرزاعیسی خان قائم مقام بود. این چاپخانه در سال ۱۲۴۵ تعطیل شد. در آن زمان هنوز واژه چاپ متداول نشده بود و به این دلیل آن را باسمه‌خانه، بصمه‌خانه، مطبعه، دارالطباعه و دارالطبع می‌نامیدند.[۴۲]

بعد از دایر شدن چاپخانه سربی در تبریز، اولین روزنامه شهرستان‌های ایران به نام «روزنامه ملتی» نیز در تبریز منتشر شد که خبری از آن در شماره‌های سال ۱۲۷۵ هجری قمری وقایع اتفاقیه دیده می‌شود.[۴۳]

راجع‌به محل چاپ اولین قرآن در ایران اختلاف نظر وجود دارد. به عقیده برخی از مورخین در اواسط سال‌های ۱۱۹۹ هجری شمسی قرآنی توسط میرزاحسین خطاطی شده و توسط میرزا اسدالّله لیتوگرافی (چاپ سنگی) شد، در حالی که کمی قبل از آن میرزا عبدالوهاب به سال ۱۱۹۵/۱۱۹۶ هجری شمسی قرآنی را چاپ کرده بود. گزارش تاریخی دیگر حاکی از آن است که از بین چاپ‌های قرآن که با استفاده از روش لیتوگرافی انجام شده‌اند، اولین در سال ۱۲۱۲ هجری شمسی در تبریز انجام شد.[۴۴]

کتابخانه[ویرایش]

کتابخانه تربیت تبریز؛ نخستین کتابخانه عمومی ایران.

کتابخانهٔ عمومی تربیت، نخستین کتابخانهٔ دولتی ایران است که در سال ۱۳۰۰ به همت محمدعلی تربیت در شهر تبریز ایجاد شد. این کتابخانه در ابتدا «کتابخانه و قرائتخانهٔ عمومی معارف» نامیده می‌شد که بعدها به احترام بنیانگذار آن، تربیت نامیده‌شد.[۴۵]

در سال ۱۳۳۵ به علت کمبود فضای مطالعه، کتابخانهٔ ملی تبریز تأسیس شد که نسخه‌های خطی کتابخانهٔ تربیت پس از انقلاب به آن منتقل شده‌است.[۴۶] وقف‌نامه ربع رشیدی که اولین اثر ثبت‌شدهٔ ایران در حافظهٔ جهانی است، در این کتابخانه نگهداری می‌شود.[۴۷]

سینما[ویرایش]

نوشتار اصلی: سینمای ایران

اولین سینمای عمومی ایران، به نام سینما سولی (خورشید) در سال ۱۲۷۹ (۵ سال پس از اختراع جهانی سینما توسط برادران لومیر) در سالن نسبتاً بزرگی در طبقه دوم آموزشگاه کاتولیک فرانسوی در جنب کلیسای کاتولیک‌ها توسط آنان در تبریز تأسیس شد.[۱۱][۴۸] تاسیس نخستین سالن سینمای عمومی تهران توسط میرزا ابراهیم خان صحاف باشی در سال ۱۲۸۴ به چهار سال بعد مربوط است.[۴۹]

دیپلم ولیقلی دیلفانیان از مدرسه مموریال تبریز

مدرسه[ویرایش]

نوشتار اصلی: مدرسه رشدیه

نخستین مدرسه تحصیلات ابتدایی به شیوه نوین در ایران توسط میرزا حسن رشدیه در ششگلان تبریز بنیاد نهاده شد.[۱۴]

میرزا حسن رشدیه در جوانی به بیروت رفت و در آنجا روش آموزش در دبستان‌ها را بررسی کرد پس از آن عازم استانبول شد آنگاه به مصر سفر کرد و پس از بازگشت به تبریز دبستانی به شیوهٔ آنها تاسیس کرد.[۵۰]

مدرسه مموریال نیز از مدارس قدیم شهر تبریز است که توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شد.


کافه رستوران[ویرایش]

نخستین کافه رستوران به شکل نوین در ایران توسط آقابیک ایستگاهی (شفیع فرهور) در محلۀ پاساژ تبریز بنیاد نهاده شد.[۷]

آقابیک فرزند رشید بیک، از مبارزان مشروطه بود که نظر به سفرهایی که به آذربایجان شوروی داشت، باالگو برداری از آنها اولین کافه رستوران را در تبریز با نام خورشید در محلۀ پاساژ شهر تبریز تاسیس نمود که یکی از مکان های مورد توجه مرفّهین ، رجال شهر و به خصوص مسافرین خارجی یا مقیم در تبریز بود . امروزه به عنوان قهوه خانۀ خورشید هنوز فعال می باشد. [۵۱]

کودکستان و مدرسه کر و لال‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: جبار باغچه‌بان
جبار باغچه‌بان

نخستین کودکستان و نخستین مدرسه کر و لال‌های ایران نیز در تبریز بنیاد گذاشته شد. جبار باغچه‌بان ابتدا در تبریز کودکستانی را تحت عنوان «باغچه اطفال» دایر کرد و به این دلیل خود را باغچه‌بان نامید. صمد سرداری‌نیا در کتاب «مشاهیر آذربایجان» در شرح زندگانی جبار باغچه‌بان می‌نویسد:[۱۵]

مدرسه کر و لال‌ها را جبار باغچه‌بان در سال ۱۳۰۳ با وجود مخالفت‌های زیاد از جمله رییس فرهنگ وقت دکتر محسنی در تبریز دایر کرد. این کلاس جنب باغچه اطفال باغچه‌بان در کوچه انجمن در ساختمان معروف به عمارت انجمن تأسیس شد.

جبار باغچه‌بان اولین مؤلف و ناشر کتاب کودک در ایران است. او از سال ۱۳۰۷ خورشیدی علی‌رغم دشواری‌های وسیع چاپ و کلیشه، چاپ کتاب‌های ویژه کودکان را با نقاشی‌هایی که خود می‌کشید آغاز کرد. یکی از کتاب‌های وی با عنوان «بابا برفی» توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به چاپ رسیده و شورای جهانی کتاب کودک آن را به عنوان بهترین کتاب کودک انتخاب کرد.[۵۲]

ادبیات نوین[ویرایش]

میرزا عبدالرحیم نجارزاده تبریزی معروف به «طالبوف» بنیانگذار انشای جدید نامیده شده‌است. وی با کنار گذاشتن نوشتار ثقیل آن زمان، مطالب خود را با زبانی ساده و بی تکلف نشر داد و بدین ترتیب تأثیر زیادی بر متون فارسی گذاشت. وی به همراه میرزا زین‌العابدین مراغه‌ای در نثر و داستان نویسی و میرزا جعفر خامنه‌ای در شعر نخستین کسان بودند که تحول شگرفی را موجب شدند.

میرزا فتحعلی آخوندزاده بنیانگذار نمایشنامه‌نویسی ایران محسوب می‌شود. آخوندزاده نخستین ایرانی‌الاصلی بود که نمایشنامه‌نویسی را آغاز کرد. وی به دلیل اقامت در تفلیس از طریق سنت تئاتری آنجا با جهان تئاتر آشنا شده و آن را بهترین وسیله برای ترویج افکار نو یافته بود. آخوندزاده با شیوه‌ای متاثر از مولیر، پنج نمایشنامه به زبان ترکی نوشت.[۱۷] همچنین وی با نوشتن نخستین رمان ایرانی با عنوان ستارگان فریب خورده - حکایت یوسف شاه سراج در سال ۱۸۵۷ میلادی پیشکسوت نویسندگان این رشته ادبی نیز به شمار می‌آید.[۵۳]

همچنین میرزا آقا تبریزی اولین نمایش‌نامه‌نویس ایرانی است که نمایش‌نامه‌های فارسی نگاشته‌است.[۱۹][۵۴]

پول کاغذی[ویرایش]

نوشتار اصلی: چاو

در سال ۶۹۳ هجری قمری در دوره گیخاتوخان مغول اولین پول کاغذی به نام چاو در تبریز چاپ شد.[۲۰] اما مردم آن را نپذیرفتند و پس از مدتی چاپ آن متوقف شد.[۲۱]

سکه ماشینی[ویرایش]

از سال ۱۲۹۸ هجری قمری ضرابخانه ماشینی به طور رسمی در ایران برقرار و تمام ضرابخانه‌های شهرهای معتبر برچیده شد. فکر ایجاد چنین ضرابخانه، سال‌ها قبل از این تاریخ، یعنی به سال ۱۲۲۲ هجری قمری در زمان ولیعهدی عباس‌میرزا نایب‌السلطنه در تبریز مورد توجه بوده و اقدام به تهیه مسکوک رسمی یا چرخی گردیده ولی به علت گرانی هزینه در حدود ۲۰۰ قطعه سکه سیمین تهیه و ضرابخانه تعطیل شد.

اتاق تجارت[ویرایش]

نخستین اتاق بازرگانی ایران نیز در تبریز بنیاد نهاده شده‌است. تاریخ تأسیس اتاق تجارت در تبریز به سال ۱۲۸۵ هجری خورشیدی بر می‌گردد و اولین اتاق تجارت در سطح کشور بوده‌است. اتاق تجارت تهران بعد از اتاق تجارت تبریز بنیاد یافته‌است.[۵۵][۵۶]

شهربانی[ویرایش]

اولین نظمیه یا شهربانی به مفهوم امروزی توسط انجمن ایالتی آذربایجان در سال ۱۳۲۵ هجری قمری در تبریز به وجود آمد. اجلال‌الملک که نماینده انجمن ایالتی آذربایجان بود به سمت نخستین رییس شهربانی انتخاب شد. از جمله کارهای این سازمان انتشار نشریه‌ای بود که به نام «نظمیه تبریز» منتشر شد.

شهرداری[ویرایش]

شهرداری تبریز نخستین شهرداری - یا به اصطلاح آن روز، بلدیه - ایران بود که در سال ۱۲۸۷ بنیاد یافت[۵۷] و قاسم خان والی تحصیل کرده دانشگاه سن سیر (saint cyr) فرانسه به عنوان اولین شهردار تبریز انتخاب شد.[۵۸]

سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز[ویرایش]

لوگوی سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز

سازمان توسعه گردشگری برای اولین بار با ایجاد تعامل و همکاری با سازمان میراث فرهنگی کشور و به همت آقای دکتر صادق نجفی شهردار تبریز و شورای شهر تبریز و آقای دکتر رضا خلیلی مدیر عامل این سازمان در سال 1394 پس از کسب موفقیت های بسیار در زمینه گردشگری و همزمان با انتخاب تبریز به عنوان پایتخت نمونه گردشگری اسلامی دنیا در سال 2018 میلادی و شهر جهانی بافت فرش و با حضور قدرتمند در نمایشگاه های سرنوشت ساز گردشگری بین المللی ، تاسیس یافت.[۵۹] سایت سازمان توسعه گردشگری شهرداری تبریز

تلفن[ویرایش]

اولین مرکز تلفن ایران در سال ۱۲۸۰ به همت قاسم خان والی در تبریز ساخته شد که وی چند سال بعد به عنوان اولین شهردار تبریز انتخاب شد.[۶۰][۶۱]

برق[ویرایش]

قاسم خان والی در سال ۱۲۸۱، امتیاز اولین کارخانه برق ایران را برای احداث در تبریز به‌دست آورد.[۲۵] وی در ابتدا توانست اطراف خیابان مجیدی (مجدالملک) را روشن نماید.

کارت اعتباری اتوبوس شهری[ویرایش]

اولین شهری در ایران است که اتوبوس‌های شهری آن از کارت‌های هوشمند بدون تماس به جای بلیت‌های کاغذی استفاده می‌کنند.[۶۲][۶۳][۶۴]

کارت هوشمند مسابقات فوتبال[ویرایش]

اولین شهری در ایران است که برای تماشای مسابقات فوتبال، به جای بلیط کاغذی، از کارت هوشمند غیر تماسی استفاده می شود.[۶۵]

آتش‌نشانی[ویرایش]

آتش‌نشانی تبریز در ۲۱ آذر ۱۳۲۸

تبریز نخستین شهر ایران است که دارای آتش‌نشانی است. اولین آتش‌نشانی در تبریز در سال ۱۲۲۱ هجری شمسی هنگامی که نیروهای روسی در تبریز مستقر بودند، ساخته شد.[۶۶] این شهر در حال حاضر دارای ۱۵ ایستگاه آتش‌نشانی است که بر اساس استاندارد جهانی (یک ایستگاه برای هر ۵۰٬۰۰۰ نفر)، شهر تبریز باید ۳۰ ایستگاه داشته باشد

مؤسسه خیریه غیردولتی[ویرایش]

اولین و قدیمی‌ترین مؤسسه خیریه غیردولتی در ایران، جمعیت خیریه نوبر تبریز است. این تشکل در سال ۱۳۲۶ توسط عده‌ای از خیرین محله نوبر تبریز با هدف مبارزه با فقر و کمک به مستمندان تأسیس شد و در سال ۱۳۳۱ رسماً به ثبت رسید.[۶۷][۶۸]

منابع[ویرایش]

  1. ۲٫۰ ۲٫۱ یحیی آرین پور. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  2. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «تبریز شهر اولین‌هاست». خبرگزاری فارس، ۸ فروردین ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۹ فروردین ۱۳۹۲. 
  3. Printing of the Qurʾān, Encyclopaedia of the Qurʾān
  4. فریدون آزاده. «کتابخانهٔ عمومی تربیت تبریز». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۵ دسامبر ۲۰۰۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  5. [www.webcitation.org/687VozjXZ «وقف‌نامه «ربع رشیدی» در حافظه جهانی ثبت شد»]. خبرگزاری فارس، ۳۰ خرداد ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  6. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ «مهمانخانه نظافت، اولین رستوران ایرانی چگونه ایجاد شد». گویا، 19/01/2012. بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۵. 
  7. «تحول از نخستین تراموای اسبی ایران تا مترو در تبریز». خبرگزاری تسنیم، ۲۶ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۵. 
  8. «از «تراموای باستانی مشروطه» تا «متروی مدرن تبریز با 5 واگن»». خبرگزاری فارس، ۱۶ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۵. 
  9. «تبریز، آرمان شهر گردشگران تابستانی ایران زمین». ایرنا، ۳ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۱ اکتبر ۲۰۱۵. 
  10. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «گاهشمار سینمای ایران - اولین‌ها». موزهٔ سینمای ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  11. یحیی ذکاء(۱۳۷۶)، ص. ۱۱۱
  12. «گاهشمار سینمای ایران». وبگاه موزه سینمای ایران. بازبینی‌شده در ۹ فروردین ۱۳۹۲. 
  13. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ «یاد بعضی نفرات روشن‌ام می‌دارد». روزنامهٔ ایران، ۱۴ تیر ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  14. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ صمد سرداری‌نیا. «جبار باغچه‌بان». در مشاهیر آذربایجان. چاپ دوم. تبریز: انتشارات شایسته، ۱۳۷۹. 
  15. «کودک و فرهنگ کتابخوانی». Deutsche Welle. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  16. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ محسن صانعی دره‌بیدی. تاریخ طراحی صحنه تئاتر در ایران. تهران: انتشارات نمایش، ۱۳۸۱. 
  17. Martin (1995), p.734
  18. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «میرزا آقا تبریزی». روزنامه ایران، ۱۸ اسفند ۱۳۸۰. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  19. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ فرزانه فرجامی. «چاپ و چاپخانه». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  20. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ محسن جعفری‌مذهب. «چاو». دائرةالمعارف اسلامی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  21. «تاریخچه اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز». اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  22. «پس از گذشت ۱۰۰ سال زنان تاجر در اتاق بازرگانی تبریز گردهم آمدند». اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  23. «بلدیه تبریز صدساله شد». روزنامهٔ اعتماد. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  24. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «سرگذشتی از ورود صنعت برق به ایران». روزنامهٔ همشهری، ۵ اردیبهشت ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  25. «بلیط کارت برای اولین بار در تبریز». خبرگزاری شهریار. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  26. «۷۰هزار کارت هوشمند پایا توسط بانک سامان در شهر تبریز عرضه شد». مرکز خبری امید. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  27. «بلیط الکترونیکی اتوبوس در تبریز». IRIB News Network. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  28. «کاهش ۵۸ ثانیه‌ای حضور مأموران آتش‌نشانی تبریز در محل حادثه». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  29. مهرداد خوشکار مقدم. «تبریز، شهر بنیادهای خیریه مردمی». روزنامهٔ ایران، ۲۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۰۸. 
  30. غلامرضا درکتانیان. جمعیت خیریه محله نوبر. . فصلنامه گنجینه اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵): ۱۱۴. 
  31. «نخستین سینمای خودرویی کشور». bilgipolis، مه۲۰۱۱. بازبینی‌شده در ۲۰۱۱. 
  32. «سینمای خودرویی». نصر نیوز، ۲۰۱۱. بازبینی‌شده در مه۲۰۱۱. 
  33. . الکاپرداز، ۲۰۱۱. http://elkapardaz.ir/Products/STS.aspx. بازبینی‌شده در مه۲۰۱۱. 
  34. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ «پرواز نخستین تاکسی هوایی کشور/ نخستین تاکسی هوایی کشور مسافران خود را پیاده کرد». خبرگزاری فارس، ۶ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۸ آبان ۱۳۹۱. 
  35. «بی‌توجهی مسولان به نابغه کوچک تبریزی / در خواست کانادا برای جذب اتیلای 8 ساله». خبرگزاری مهر، 8 بهمن1392. بازبینی‌شده در ۸ بهمن 1392. 
  36. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ «اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز». سایت خبری آناج، : 1392/12/15 - 20:0. بازبینی‌شده در 1392/12/16. 
  37. «اولین پارک مینیاتوری کشور در تبریز». خبر گذاری ایسنا، دوشنبه ۱۵ فروردین ۱۳۹۰–۱۱:۵۹. بازبینی‌شده در جمعه ۱۶ اسفند ۱۳۹۲. 
  38. «موزه فوتبال آذربایجان در تبریز افتتاح شد»(فارسی)‎. ایرنا، ۵ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ دی ۱۳۹۳. 
  39. «تاریخ یک قرن فوتبال آذربایجان ورق خورد/افتخارات و خاطرات فوتبال تبریز پشت ویترین موزه»(فارسی)‎. وبگاه مهر نیوز، ۵ دی ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ دی ۱۳۹۳. 
  40. آشنایی با شهر تبریز، آداب و سنن و مشاهیر آذربایجان شرقی، وبگاه دانشگاه تبریز، بازدید در تاریخ ۲۰ ژانویه ۲۰۰۹
  41. فرحناز علی‌نژاد. «تاریخ چاپ و چاپخانه». روزنامهٔ همشهری، ۱۱ شهریور ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۸. 
  42. یحیی آرین پور. از صبا تا نیما. تهران: انتشارات زوار، ۱۳۷۴. 
  43. *
    Albin, Michael W. «Printing of the Qurʾān». در Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill Academic Publishers. 
  44. فریدون آزاده. «کتابخانهٔ عمومی تربیت تبریز». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۵ دسامبر ۲۰۰۷. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  45. «تاریخچه کتابخانه مرکزی تبریز». مدیریت امور کتابخانه‌های عمومی استان آذربایجان شرقی. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  46. «وقف‌نامه «ربع رشیدی» در حافظه جهانی ثبت شد». خبرگزاری فارس، ۳۰ خرداد ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۸. 
  47. یحیی ذکاء. تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ اول. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۶. ۱۱۱. ISBN 964-445-504-5. 
  48. «پیشینهٔ سالن‌های سینما». موزهٔ سینمای ایران. بازبینی‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۰۸. 
  49. احمد کسروی. تاریخ مشروطه ایران. چاپ دوازدهم. امیرکبیر، ۱۳۵۵. 
  50. احمد کسروی. تاریخ مشروطه ایران. چاپ دوازدهم. امیرکبیر، ۱۳۵۵. 
  51. «کودک و فرهنگ کتابخوانی». Deutsche Welle. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  52. صمد سرداری‌نیا. «تبریز شهر اولین‌ها». روزنامهٔ ایران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  53. *Martin Banham. «Middle East». در The Cambridge Guide to Theatre. Cambridge University Press، 1995. 734. ISBN 978-0-521-43437-9. 
  54. «تاریخچه اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز». اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تبریز. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  55. «پس از گذشت ۱۰۰ سال زنان تاجر در اتاق بازرگانی تبریز گردهم آمدند». اتاق بازرگانی و صنایع و معادن تهران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  56. «بلدیه تبریز صدساله شد». روزنامهٔ اعتماد. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  57. صمد سرداری‌نیا. «تبریز شهر اولین‌ها». روزنامهٔ ایران. بازبینی‌شده در ۲ آوریل ۲۰۰۸. 
  58. «ایجاد اولین « سازمان توسعه خدمات گردشگری» توسط شهرداری تبریز». خبرگذاری افکار، 11 فروردین ۱۳95. 
  59. «پایتخت زنگ خورد». روزنامهٔ همشهری، ۳۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  60. «اولین شهری که صاحب تلفن شد- تبریز بود». شرکت سهامی مخابرات آذربایجان شرقی. بازبینی‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۰۸. 
  61. «بلیط کارت برای اولین بار در تبریز». خبرگزاری شهریار. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  62. «۷۰هزار کارت هوشمند پایا توسط بانک سامان در شهر تبریز عرضه شد». مرکز خبری امید. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  63. «بلیط الکترونیکی اتوبوس در تبریز». IRIB News Network. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  64. «سامانه هوشمند بلیط الکترونیکی استادیوم». الکا پرداز. بازبینی‌شده در ۱ آوریل ۲۰۱۰. 
  65. «کاهش ۵۸ ثانیه‌ای حضور ماموران آتش‌نشانی تبریز در محل حادثه». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۰۸. 
  66. مهرداد خوشکار مقدم. «تبریز، شهر بنیادهای خیریه مردمی». روزنامهٔ ایران، ۲۱ فروردین ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۰۸. 
  67. غلامرضا درکتانیان. جمعیت خیریه محله نوبر. . فصلنامه گنجینه اسناد، ش. ۶۴ (زمستان ۱۳۸۵): ۱۱۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]