سلماس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سلماس
سلماس
Salmas türbəsi.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
بخش سلماس
نام(های) قدیمی شاپور، دیلْمان، دیلمَقان
مردم
جمعیت ۸۸٬۱۹۶ نفر در سال ۱۳۹۰[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۸۹۲ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۹۶ متر
اطلاعات شهری
شهردار قهرمان نصیری صدقیانی[۳]
ره‌آورد نقل ٬عرق بیدمشک٬
فرش، گلیم، سیب (پنیر کوزه یا کوپه پنیری) (حلوای دوشاب یا داش حلوا)[۴]
پیش‌شماره تلفنی [۲] ۰۴۴۳۵۲
وبگاه http://www.salmas.ir
قسمتی از نقشه ایران در دوره افشاریه.
نام سلماس در شمال دریاچه ارومیه (در نقشه: دریاچه شاهی)، به انگلیسی: Salmas نوشته شده‌است.

سلماس یکی از شهرهای استان آذربایجان غربی و مرکز شهرستانی به همین نام است. این شهر در ۸۰ کیلومتری شمال ارومیه در مسیر راه ارتباطی ارومیه-تبریز واقع شده‌است. جمعیّت آن طبق سرشماری سال ۸۵ در حدود ۸۰ هزار نفر می‌باشد. در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، زمین لرزه‌ای این شهر را با خاک یکسان کرد. در پی این زمین لرزه، شهر جدید سلماس با توجه به اصول شهرسازی مدرن و با طرح شطرنجی در چندکیلومتری شمال ویرانه‌های دیلمان ساخته شده‌است.

سلماس علاوه بر پیشینه تاریخی چندین هزارساله خود یکی از شهرهای مهم آذربایجان در تاریخ تحولات سیاسی ایران بوده‌است. بخصوص در دوران نهضت مشروطه شهیدانی همچون «حیدرخان عمواوغلی» اولّین مهندس برق ایران و «سعید سلماسی» را در خود پرورده و تقدیم جنبش مشروطیت نموده‌است.

همچنین «امانوئل آغاسی» قهرمان بوکس ایران بین سالهای ۱۳۲۱ الی ۱۳۳۱ که پدر «آندره آغاسی» قهرمان تنیس جهان می‌باشد، متولد سلماس است.

مردم[ویرایش]

اکثر مردم سلماس به ترکی آذربایجانی صحبت می کنند و شیعه مذهب هستند. اقلیتی کرد که سنی مذهب هستند.

موقعیت و جغرافیا[ویرایش]

سلماس مرکز شهرستان در ۳۸ درجه، ۱۲ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۴۶ دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی در سرزمین آذربایجان در استان آذربایجان غربی به مرکزیت ارومیه واقع می‌باشد. فاصله سلماس از ارومیه ۹۵ کیلومتر، از همسایه شمالی، خوی ۴۵ کیلومتر، همسایه‌های شرقی شبستر و تسوج به ترتیب ۹۰ و ۵۵ کیلومتر می‌باشد. سلماس از طریق جاده گونئی با تبریز ارتباط دارد. این جاده در حدود ۱۶۰ کیلومتر طول دارد. از طریق راه‌آهن سلماس به تبریز، تهران، آنکارا، استانبول و سوریه می‌توان مسافرت کرد. ایستگاه قره تپه سلماس محل استقرار گمرک می‌باشد. مسافرین استانبول و سوریه امور گمرکی خود را در اینجا انجام می‌دهند. منطقه آزاد تجاری سلماس در این منطقه قرار دارد. فرودگاه‌های ارومیه و خوی در ۸۰ و ۲۵ کیلومتری سلماس قرار دارد. در سالهای اخیر اسکله سلماس به نام بره در دریاچه ارومیه فعال بوده ولی اینک فعالیت چندانی ندارد.

پیشینهٔ تاریخی[ویرایش]

از دیدگاه تاریخی، دیرینگی این شهر به دوران اورارتویی (هزاره پیش از میلاد) بازمی‌گردد. سلماس پایتخت دوم حکومت اورارتوییان بود که نام باستانی آن اولهو (=اولخو) بود. امروزه محققین دخمه‌های موجود در «قارنی یاریق»، «هؤدر»، «دئریک»، «زنجیر قالا» و چهریق و آثار مختلف قلعه‌های خان تختی، کاظم داشی «گؤیرچین قالا» را آثار اورارتویی می‌دانند. کئوپورتر انگلیسی برای نخستین بار توانست اورارتویی بودن آثار زنجیر قالا در تمر را نشان دهد.

بلازری مورخی است که در زمان فتح موصل به سال ۲۰ هجری به سلماس اشاره می‌کند و آن را در کنار شهرهای ارومیه و خوی نام می‌برد.[۵]

ابن حوقل به سال ۳۶۸ هجری در کتاب صورت الارض از سلماس نام برده و آن را شهری متوسط، زیبا و شهری آباد و پر نعمت توصیف می‌کند.[۵]

مقدسی در جغرافیای عربی خود به سال ۳۷۵ هـ ق سلماس را شهر زیبا با بازارهای متعدد معرفی می‌کند و به مسجد جامع این شهر که از سنگ ساخته شده‌است، اشاره می‌کند.[۵] محل این مسجد بین امام زاده و ساری مسجد بوده که آثار آن هنوز هم باقی است.

مقدسی به حضور کردهای هدبانی و سکونت آن‌ها در این منطقه اشاره می‌کند[۶]برخی از مورخان، روادیان را نیز شاخه‌ای از کرهای هدبانی دانسته‌اند[۷]روادیان در واقع عشایر عرب مهاجر به منطقه بودند که در دوره اسلامی در این مناطق سکونت گزیدند و فرزندان هندوایرانی زبان شده آن‌ها بعداً در طی قرون ۱۰ و ۱۱ میلادی نقش پر رنگی در بخش‌هایی از آذربایجان و ارمنستان ایفا کردند.[۷]

در دروه ایلخانان مغول آذربایجان به دلیل مرکزیت و اهمیتی که برای امپراتوری داشت، توسعه روزافزونی پیدا کرد و شهر سلماس همانند دیگر مناطق آذربایجان توسعه و آبادانی فراوان یافت.[۵]

دکتر حبیب زاهدی در کتاب بررسی و تحقیق دربارهٔ شاهپور آذربایجان بیان می‌کند، آنچکه در رابطه با سلماس در نوشته‌های تاریخ‌نگارهای اسلامی آمده، در واقع ارتباط با کهنه شهر دارد که در دوره قاجاریه این شهر اهمیت خود را از دست می‌دهد و در طی تحولات بعدی منطقه دیلمقان که در نزدیکی سلماس قدیمی واقع بوده‌است در اثر موقعیت مناسب و ممتاز طبیعی و جغرافیایی خود، رو به توسعه و گسترش می‌یابد.[۵]


در کتاب جغرافیای تاریخی گیلان و مازندران و آذربایجان به دیلمقان اشاره می‌شود، دیلمقان آبادی جدیدی است که به فرمان امیر خان قاجار از بستگان فتحعلی شاه احداث گردید و کهنه شهر نیز در یک فرسخی آن واقع شده‌است[۵]


در سال ۱۳۰۹ خورشیدی زمین لرزه‌ای به مقیاس ۷٫۲ ریشتر این شهر را که دیلمقان نامیده می‌شد ویران می‌کند.[۸] شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا می‌شود و نام شاپور به خود می‌گیرد.

ملک‌زاده نویسنده کتاب تاریخ ۱۰ هزار ساله سلماس بیان می‌کند با توجه به اینکه پس از زلزله دیلمقان و شهر به‌طور کامل و صد در صدی تخریب شده بود، لزوم احداث شهر جدید بجای آوار برداری مورد توجه قرار گرفت و شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا گردید.[۸]

سلماس تنها شهر شطرنجی استان آذربایجان غربی و اولین شهر شطرنجی ایران به‌شمار می‌رود که بعد واقعه زلزله ۱۳۰۹ دیلمان، سلماس جدید به صورت شهرسازی مدرن در محل فعلی احداث گردید.[۸] از شهرهای معروف خارجی و مدرن که به این شیوه احدث و گسترش یافته‌اند، شهر لوس آنجلس آمریکا و شهر تورنتو در کانادا می‌باشد.[۸]

منطقه زلزله خیز[ویرایش]

در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۰۹ خورشیدی زمین‌لرزه‌ای به مقیاس ۷٫۲ ریشتر[۹] این شهر را که دیلمقان نامیده می‌شد ویران می‌کند. شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا می‌شود و نام شاهپور[۱۰](به‌طور مخفف شاپور گفته می‌شد) به خود می‌گیرد. پس از انقلاب نام این شهر به سلماس برگشت پیدا می‌کند.[۱۱]

بیمارستان خاتم الانبیاء

تاریخ سیاسی[ویرایش]

این شهر در دوران مشروطه یکی از مراکز اصلی فعالیت مشروطه خواهان بوده‌است. سلماس یکی از معدود شهرهای آذربایجان بود که همه ساکنان آن مشروطیت را قبول داشته و شهیدانی همچون حیدرخان عمواوغلی و سعید سلماسی از پیشتازان جنبش مشروطه ایران بوده‌اند.[نیازمند منبع]

جاذبه‌های گردشگری[ویرایش]

از جمله مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری سلماس می‌توان به آبشار خور خورا، کلیساهای هفتوان، قلعه چهریق، قلعه قارنی یاریق، درّه زولاچای، تالاب چیچک، درّه تمر، آب گرم ایسی سوو سنگ نگاره خان تختی را نام برد.

Salmas -city

مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری شهرستان سلماس؛

  • ساحل تفریحی و گردشی دریاچه ارومیه
  • امامزاده کهنه شهر
  • امامزاده برگشاد (امامزاده هشتم)
  • آبشار خورخورا
  • آبشار تمر
  • کلیساهای هفتوان
  • خسروا
  • قلعه چهریق
  • قلعه قارنی‌یاریق واقع در روستای آجواج
  • دره زولا چای
  • تالاب چیچک
  • تالاب آق زیارت
  • دره تمر
  • آب گرم ایسی‌سو
  • سنگ نگاره خان‌تختی
  • تپه اهرنجان که قدمت نه هزار ساله دارد
  • تپه مغانجوق[۱۲]
  • حمام شیخ
  • زنجیرقلعه تمر
  • قلعه روستای هدر در نزدیکی روستای بزرگ سیلاب

(نوشته از محمدخانی سیلابی)

ترابری[ویرایش]

پایانه مسافربری سلماس[ویرایش]

پایانه مسافربری سلماس روزانه به شهرهای خوی - تبریز- تهران روزانه سرویس مستقیم دارد.

فرودگاه[ویرایش]

ایستگاه راه‌آهن سلماس[ویرایش]

یکی از نواحی چهارده‌گانهٔ راه‌آهن ایران است. مسیر راه‌آهن ایران - اروپا و ایستگاه راه‌آهن سلماس در منطقه ویژه اقتصادی سلماس سکوی پیشرفت و مکانی امن برای سرمایه‌گذاران است؛ که در جاده سلماس به خوی واقع شده‌است.

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. پیش‌شماره شهرهای استان آذربایجان غربی
  3. «.. :: شهرداری سلماس ::..». بازبینی‌شده در 2017-05-16. 
  4. صنایع دستی سلماس
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ «کهنه شهـر در گذرگاه تاریخ». باشگاه خبرنگاران جوان. 
  6. Bosworth, C.E. , “Salmas”, Encyclopaedia of Islam, New E.d. vol 8:998:999. می‌گوید: Salmas seems to have been conquered by Arab troops from Diyar Rabija [q.v.], since al-Baladhur states that the taxation of Salmas had long been transmitted to Mawsil. In the 4th/10th century it came within the principality of the western branch of the Daylam! Musafirids [q.v.] under Marzuban b. Muhammad b. Musafir. In 332/943-4 Marzuban fought off a Hamdanid raid on Salmas, and in 344/955-6 the Kurdish adventurer Daysam attacked it. Al-Istakhri and Ibn Hawkal describe Salmas as a small town of Adharbaydjan, with a strong wall, in a fertile region. Al-Mukaddasi describes it as a Kurdish town (these Kurds would be from the Hadhbani tribe) and considered it as being administratively part of Armenia. In 456/1064 the inhabitants of Salmas joined the Saldjuk sultan Alp Arslan's expedition against the Byzantines, Armenians and Georgians.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «RAWWADIDS – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. بازبینی‌شده در 2019-01-03. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ «جزئیاتی از چگونگی ساخت نخستین شهر شطرنجی ایران». باشگاه خبرنگاران جوان. 
  9. تاریخ سلماس صفحهٔ ۶۱۱
  10. تایرخ سلماس صفحهٔ ۲۸
  11. ملک‌زاده دیلمقانی, توحید (۱۳۸۴). تاریخ ده‌هزارساله سلماس و غرب آذربایجان. تبریز: ائلدار. pp. ۱–۶۱۱.
  12. آثار تاریخی ثبت شده در سلماس