سلماس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سلماس
سلماس
Salmas türbəsi.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
بخش سلماس
نام(های) قدیمی شاپور، دیلْمان، دیلمَقان
مردم
جمعیت ۹۲٫۸۱۱ نفر در سال ۱۳۹۵[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۸۹۲ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۱۳۹۶ متر
اطلاعات شهری
شهردار قهرمان نصیری صدقیانی[۳]
ره‌آورد نقل ٬عرق بیدمشک٬
فرش، گلیم، سیب (پنیر کوزه یا کوپه پنیری) (حلوای دوشاب یا داش حلوا)[۴]
پیش‌شماره تلفنی [۲] ۰۴۴۳۵۲
وبگاه http://www.salmas.ir

سلماس یکی از شهرهای بسیار کهن ایران می‌باشد که در منطقه شمال غرب کشور در استان آذربایجان غربی واقع شده‌است.[۵] منطقه سلماس همچون دیگر مناطق آذربایجان با داشتن طبیعتی زیبا و کوهستان‌های سرسبز و پرآب توانسته‌است در طول تاریخ بشری، مأوای مناسبی برای اسکان و زیست گروه‌های مختلف انسانی فراهم کند.[۵] بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی انجام شده در تپه‌های باستانی اطراف شهر سلماس که در سال ۱۳۷۱ انجام گرفت، قدمت تمدنی سلماس به حدود ۹ هزار سال قبل برمی‌گردد.[۵]

شهر سلماس به عنوان اولین شهر شطرنجی ایران شناخته می‌شود و تنها شهری است که به این شیوه مدرن در استان آذربایجان غربی احداث گردیده‌است[۶] این شیوه مدرن از شهرسازی با خیابان‌های شطرنجی و هندسی منظم، جلوه‌های ویژه‌ای به این شهر بخشیده‌است که نظیر آن را در کمتر شهری در ایران می‌توان مشاهده کرد.[۷]

سلماس علاوه بر پیشینه تاریخی چندین هزارساله خود یکی از شهرهای مهم آذربایجان در تاریخ تحولات سیاسی ایران بوده‌است. مردم سلماس از دیرباز نقش عمده‌ای در تحولات کشور ایفا کرده‌اند و سلماس یکی از مراکز اصلی فعالیت مشروطه خواهان در دوران مشروطه بوده‌است،[۸]

مردم[ویرایش]

مردم سلماس به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند و گروهی نیز به زبان کردی کرمانجی تکلم می کنند.[۹][۱۰] عده‌ای از یهودیان هم تا سدهٔ بیستم در این منطقه زندگی می‌کردند.[۱۱] طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت شهر سلماس بالغ بر ۹۲٫۸۱۱ نفر مییاشد.[۱]

موقعیت و جغرافیا[ویرایش]

سلماس مرکز شهرستان در ۳۸ درجه، ۱۲ دقیقه شمالی و ۴۴ درجه و ۴۶ دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی در استان آذربایجان غربی واقع شده‌است.[۱۲]

سلماس در شمال شهر ارومیه و در کنار مرزهای ایران و ترکیه و ساحل دریاچه ارومیه واقع است.[۱۳] سلماس از شرق به درياچه اروميه و از غرب به مرز ايران و تركيه محدود است، از شمال به شهرستان خوي، از جنوب به شهرستان اروميه محدود می‌شود.[۱۴]

فاصله سلماس از ارومیه ۹۵ کیلومتر، از همسایه شمالی، خوی ۴۵ کیلومتر، همسایه‌های شرقی شبستر و تسوج به ترتیب ۹۰ و ۵۵ کیلومتر می‌باشد. سلماس از طریق جاده گونئی با تبریز ارتباط دارد. این جاده در حدود ۱۶۰ کیلومتر طول دارد. از طریق راه‌آهن سلماس به تبریز، تهران، آنکارا، استانبول و سوریه می‌توان مسافرت کرد. ایستگاه قره تپه سلماس محل استقرار گمرک می‌باشد. مسافرین استانبول و سوریه امور گمرکی خود را در اینجا انجام می‌دهند.

فرودگاه‌های ارومیه و خوی در ۸۰ و ۲۵ کیلومتری سلماس قرار دارد. در سالهای اخیر اسکله سلماس به نام بره در دریاچه ارومیه فعال بوده ولی اینک فعالیت چندانی ندارد.

پیشینهٔ تاریخی[ویرایش]

بر اساس مطالعات باستان‌شناسی که از تپه‌های محدوده شهر سلماس به عمل آمد، قدمت تمدنی این منطقه به حدود نه هزار سال قبل (هفت هزار سال قبل از میلاد) می‌رسد و اولین قوم مشخص در سلماس اقوام سومری بوده‌اند.[۵]

سلماس پایتخت دوم حکومت اورارتوییان بود که نام باستانی آن اولهو (=اولخو) بود.[۱۰] امروزه محققین دخمه‌های موجود در «قارنی یاریق»، «هؤدر»، «دئریک»، «زنجیر قالا» و چهریق و آثار مختلف قلعه‌های خان تختی، کاظم داشی «گؤیرچین قالا» را آثار اورارتویی می‌دانند. کئوپورتر انگلیسی برای نخستین بار توانست اورارتویی بودن آثار زنجیر قالا در تمر را نشان دهد.

بلازری مورخی است که در زمان فتح موصل به سال ۲۰ هجری به سلماس اشاره می‌کند و آن را در کنار شهرهای ارومیه و خوی نام می‌برد.[۱۵]

ابن حوقل به سال ۳۶۸ هجری در کتاب صورت الارض از سلماس نام برده و آن را شهری متوسط، زیبا و شهری آباد و پر نعمت توصیف می‌کند.[۱۵]

مقدسی در جغرافیای عربی خود به سال ۳۷۵ هـ ق سلماس را شهر زیبا با بازارهای متعدد معرفی می‌کند و به مسجد جامع این شهر که از سنگ ساخته شده‌است، اشاره می‌کند.[۱۵] محل این مسجد بین امام‌زاده و ساری مسجد بوده که آثار آن هنوز هم باقی است.

مقدسی به حضور کردهای هذبانی و سکونت آن‌ها در این منطقه اشاره می‌کند[۱۶] برخی از مورخان، روادیان را نیز شاخه‌ای از کردهای هذبانی دانسته‌اند[۱۷] روادیان در واقع عشایر عرب مهاجر به منطقه بودند که در دوره اسلامی در این مناطق سکونت گزیدند و فرزندان هندوایرانی زبان شده آن‌ها بعداً در طی قرون ۱۰ و ۱۱ میلادی نقش پر رنگی در بخش‌هایی از آذربایجان و ارمنستان ایفا کردند.[۱۷]

در دروه ایلخانان مغول آذربایجان به دلیل مرکزیت و اهمیتی که برای امپراتوری داشت، توسعه روزافزونی پیدا کرد و شهر سلماس همانند دیگر مناطق آذربایجان توسعه و آبادانی فراوان یافت.[۱۵]

حبیب زاهدی در کتاب بررسی و تحقیق دربارهٔ شاهپور آذربایجان بیان می‌کند، آنچکه در رابطه با سلماس در نوشته‌های تاریخ‌نگارهای اسلامی آمده، در واقع ارتباط با کهنه شهر دارد که در دوره قاجاریه این شهر اهمیت خود را از دست می‌دهد و در طی تحولات بعدی منطقه دیلمقان که در نزدیکی سلماس قدیمی واقع بوده‌است در اثر موقعیت مناسب و ممتاز طبیعی و جغرافیایی خود، رو به توسعه و گسترش می‌یابد.[۱۵] در کتاب جغرافیای تاریخی گیلان و مازندران و آذربایجان به دیلمقان اشاره می‌شود، دیلمقان آبادی جدیدی است که به فرمان امیر خان قاجار از بستگان فتحعلی شاه احداث گردید و کهنه شهر نیز در یک فرسخی آن واقع شده‌است[۱۵] در سال ۱۳۰۹ خورشیدی زمین لرزه‌ای به مقیاس ۷٫۲ ریشتر این شهر را که دیلمقان نامیده می‌شد ویران می‌کند.[۱۸] شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا می‌شود و نام شاپور به خود می‌گیرد.

ملک‌زاده نویسنده کتاب تاریخ ۱۰ هزار ساله سلماس بیان می‌کند با توجه به اینکه پس از زلزله دیلمقان و شهر به‌طور کامل و صد در صدی تخریب شده بود، لزوم احداث شهر جدید بجای آوار برداری مورد توجه قرار گرفت و شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا گردید.[۱۸]

سلماس تنها شهر شطرنجی استان آذربایجان غربی و اولین شهر شطرنجی ایران به‌شمار می‌رود که بعد واقعه زلزله ۱۳۰۹ دیلمان، سلماس جدید به صورت شهرسازی مدرن در محل فعلی احداث گردید.[۱۸] از شهرهای معروف خارجی و مدرن که به این شیوه احداث و گسترش یافته‌اند، شهر لوس آنجلس آمریکا و شهر تورنتو در کانادا می‌باشد.[۱۸]

منطقه زلزله خیز[ویرایش]

در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۰۹ خورشیدی زمین‌لرزه‌ای به مقیاس ۷٫۲ ریشتر[۱۹] این شهر را که دیلمقان نامیده می‌شد ویران می‌کند. شهر جدید سلماس در کنار ویرانه‌های دیلمقان، با اصول شهرسازی مدرن، و با ایمنی بالایی (نقشه خیابان کشی شطرنجی) دوباره بنا می‌شود و نام شاهپور[۲۰](به‌طور مخفف شاپور گفته می‌شد) به خود می‌گیرد. پس از انقلاب نام این شهر به سلماس برگشت پیدا می‌کند.[۲۱]

تاریخ سیاسی[ویرایش]

این شهر در دوران مشروطه یکی از مراکز اصلی فعالیت مشروطه خواهان بوده‌است. سلماس یکی از معدود شهرهای آذربایجان بود که همه ساکنان آن مشروطیت را قبول داشته و شهیدانی همچون حیدرخان عمواوغلی و سعید سلماسی از پیشتازان جنبش مشروطه ایران بوده‌اند.[۸]

جاذبه‌های گردشگری[ویرایش]

از جمله مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری سلماس می‌توان به آبشار خور خورا، کلیساهای هفتوان، قلعه چهریق، قلعه قارنی یاریق، درّه زولاچای، تالاب چیچک، درّه تمر، آب گرم ایستی‌سوو سنگ نگاره خان تختی را نام برد.

  • کلیساهای هفتوان

این کلیسا در محدوده شهر سلماس در روستایی به همین نام واقع شده‌است. قدمت این کلیسا به حدود ۴۰۰ سال پیش و اواخر دوره صفوی می‌رسد که در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۸۰شمسی با شمارهٔ ثبت ۴۸۴۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۲۲]

  • حمام شیخ

حمام شیخ با بهره‌مندی از معماری سنتی ایرانی، تنها اثر باقیمانده از معماری حمام‌های سنتی در سلماس است و در سال ۱۳۷۹ به شماره ۳۴۷۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۲۳][۲۴] این بنا بعد از ثبت در فهرست آثار ملی، تبدیل به مجموعه فرهنگی و هنری شده‌است و به عنوان نمایشگاه آثار مردم‌شناسی استفاده می‌شود.[۲۳]

  • تپه اهرنجان

تپه اهرنجان یا گول تپه‌سی به عنوان یکی از نخستین سکونتگاه‌های بشری در ایران شناخته می‌شود و ظرفیت منحصربفردی برای مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی دارا

کتیبه خان تختی

می‌باشد.[۲۵]

  • کتیبه سنگی خان تختی

کتیبه سنگی خان تختی سلماس یکی از کتیبه‌های مهم تاریخی کشور مربوط به دوره ساسانیان است که در ۱۵ کیلومتری محور سلماس ارومیه بر روی کوه پرچاوش، حجاری شده‌است.[۲۶][۲۷] این اثر تاریخی در سال ۱۳۴۷ به شماره ۱۶۱ به عنوان یکی از آثار ارزشمند تاریخی آذربایجان غربی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده‌است و تنها یادگار دوره ساسانیان در شمال غرب ایران می‌باشد.[۲۷] این اثر مربوط به اوایل پادشاهی ساسانیان بوده و تاریخ ایجاد آن قرن سوم میلادی (سال ۲۳۸ میلادی) می‌باشد.[۲۸]

  • آبشار خورخور

آبشار خورخور در فاصله ۲۲ کیلومتری جنوب سلماس و داخل دره‌ای زیبا واقع شده‌است.[۲۹]

  • دره تمر

دره تمر از مناطق خوش آب و هوای سلماس بوده و تفرجگاه اصلی مردم و مسافران سلماس محسوب می‌شود که در جاده هشتیان که به چمن زارهای دامنه کوه پیر چاوش و زولا ختم می‌شود.[۳۰]

  • آب گرم ایستی‌سو

روستای ایستی‌سو با طبیعت زیبا و آب‌و‌هوای مطلوب در حومه سلماس واقع شده است، در کنار دیدنیهای طبیعی این روستا، وجود چشمه آبگرم طبیعی با خواص درمانی بر محبوبیت آن افزوده است.[۳۱]

ترابری[ویرایش]

پایانه مسافربری سلماس[ویرایش]

پایانه مسافربری سلماس روزانه به شهرهای خوی - تبریز- تهران روزانه سرویس مستقیم دارد.

فرودگاه[ویرایش]

ایستگاه راه‌آهن سلماس[ویرایش]

یکی از نواحی چهارده‌گانهٔ راه‌آهن ایران است. مسیر راه‌آهن ایران - اروپا و ایستگاه راه‌آهن سلماس در منطقه ویژه اقتصادی سلماس سکوی پیشرفت و مکانی امن برای سرمایه‌گذاران است؛ که در جاده سلماس به خوی واقع شده‌است.

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «درگاه ملی آمار> سرشماری عمومی نفوس و مسکن> نتایج سرشماری> جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری سال 1395». www.amar.org.ir. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  2. پیش‌شماره شهرهای استان آذربایجان غربی
  3. «.. :: شهرداری سلماس ::..». بازبینی‌شده در 2017-05-16. 
  4. صنایع دستی سلماس
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ «سلماس در گذرگاه تاریخ ایران». www.yjc.ir. 
  6. «جزئیاتی از چگونگی ساخت نخستین شهر شطرنجی ایران». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۵-۰۶. بازبینی‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۲۲. 
  7. «اولین شهر شطرنجی ایران در انتظار گردشگران نوروزی». 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «سلماس». www.irancities.ir. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  9. «دربارهٔ شهرستان». http://www.salmas-ag.ir/. بازبینی‌شده در ۲۰۱۹-۰۲-۲۲. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «سلماس». آتالند. بازبینی‌شده در ۳۱ مهٔ ۲۰۱۷. 
  11. http://thegraduatesocietyla.org/images/author-padia-others.pdf
  12. «شهرداری سلماس». salmasli.ir. بازبینی‌شده در 2019-02-22. 
  13. «شهرستان سلماس با مناطق دیدنی مختلف پذیرای مسافران نوروزی است». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  14. «سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری > گردشگری مجازی». www.ichto.ir. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ «کهنه شهر در گذرگاه تاریخ». باشگاه خبرنگاران جوان. 
  16. Bosworth, C.E. , “Salmas”, Encyclopaedia of Islam, New E.d. vol 8:998:999. می‌گوید: Salmas seems to have been conquered by Arab troops from Diyar Rabija [q.v.], since al-Baladhur states that the taxation of Salmas had long been transmitted to Mawsil. In the 4th/10th century it came within the principality of the western branch of the Daylam! Musafirids [q.v.] under Marzuban b. Muhammad b. Musafir. In 332/943-4 Marzuban fought off a Hamdanid raid on Salmas, and in 344/955-6 the Kurdish adventurer Daysam attacked it. Al-Istakhri and Ibn Hawkal describe Salmas as a small town of Adharbaydjan, with a strong wall, in a fertile region. Al-Mukaddasi describes it as a Kurdish town (these Kurds would be from the Hadhbani tribe) and considered it as being administratively part of Armenia. In 456/1064 the inhabitants of Salmas joined the Saldjuk sultan Alp Arslan's expedition against the Byzantines, Armenians and Georgians.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «RAWWADIDS – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. بازبینی‌شده در 2019-01-03. 
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ «جزئیاتی از چگونگی ساخت نخستین شهر شطرنجی ایران». باشگاه خبرنگاران جوان. 
  19. تاریخ سلماس صفحهٔ ۶۱۱
  20. تایرخ سلماس صفحهٔ ۲۸
  21. ملک‌زاده دیلمقانی, توحید (1384). تاریخ ده‌هزارساله سلماس و غرب آذربایجان. تبریز: ائلدار. pp. ۱–۶۱۱.
  22. «سومین فصل مرمت کلیسای هفتوان سلماس آغاز شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «نگاهی به حمام شیخ یکی از آثار ثبت شده تاریخی سلماس». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  24. «5 اثر تاریخی سلماس در حال مرمت و بازسازی است». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2019-02-23. 
  25. http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/82927880
  26. «روزنامه جام جم88/1/26: نقش اردشیر دوم در سلماس جان گرفت». www.magiran.com. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «روزنامه رسالت90/5/19: کتیبه خان تختی سلماس مرمت می‌شود». www.magiran.com. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  28. «روزنامه ایران97/2/25: نقش برجسته «خان تختی»؛ یادگار حضور اردشیر ساسانی در سلماس». www.magiran.com. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  29. «روزنامه رسالت97/11/8: آبشار یخ زده خورخور». www.magiran.com. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  30. «شهر شطرنجی ایران پذیرای گردشگران نوروزی». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  31. «8 نقطه دیدنی که در سفر به سلماس نباید از دست بدهید». بازبینی‌شده در 2019-02-26. 
  32. آثار تاریخی ثبت شده در سلماس