کردستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۰۰′ شمالی ۴۳°۰۰′ شرقی / ۳۷.۰۰۰°شمالی ۴۳.۰۰۰°شرقی / 37.000; 43.000

کردستان
Kurdish-inhabited area by CIA (1992) box inset removed.jpg
مناطق کردنشین
زبان زبان‌های کردی
ناحیه جزیره (میانرودان) و زاگرس، شامل قسمت‌هایی از ناحیه آناتولی شرقی (سرزمین کوهستانی ارمنستان) و ناحیه آناتولی جنوب شرق، شمال سوریه، شمال عراق، و شمال غربی فلات ایران.[۱]
کشورها عراق عراق
 ایران
 ترکیه
 سوریه
جمعیت ۴۰ملیون [۲]
دامنه .krd

کردستان به منطقه‌ای تعریف‌شده به صورت تقریبی از نظر جغرافیایی و فرهنگی اطلاق می‌شود که اکثریت ساکنین آن کردها هستند[۳] و فرهنگ، زبان و ملیت کردی در آن به صورت تاریخی بنا شده است.[۴] کردستان منطقه‌ای را از شمال غربی زاگرس تا شرق توروس را دربردارد.[۵] هم‌زمان با روی کار آمدن ترکمن‌های سلجوقی (۵۱۲ ق) و پادشاهی سلطان سنجر برای اولین بار ایالتی به نام کردستان در محدوده ایالت جبال (کوهستان) به مرکزیت شهر کرمانشاه تأسیس گردید و نام کردستان برای نخستین بار استفاده شد.[۶][۷][۸][۹][۱۰] این نام در منابع تاریخی از سال ۱۱۵۱ میلادی برای محدوده‌ای در غرب خاورمیانه آن زمان کاربرد داشته‌است.

کردها از نسل مادها هستند و بعد از فروپاشی امپراتوری ماد همواره علیه امپراتوری های غیر کرد حاکم بر کردستان قیام کردند. تمام سرزمین کردنشین تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات ایران بود. کردها در سراسر ایران[۱۱][۱۲][۱۳] و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. کردها دارای تاریخ مشترک با دیگر ایرانیان هستند و به گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی سخن می‌گویند.

تاریخ مشترک کردها با ترک‌ها پس از جنگ چالدران و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی با ترک‌ها و عرب‌ها و ایرانیان ادامه یافت. بخش عمده سرزمین کردستان بر اثر حمله امپراتوری عثمانی به دولت صفوی در جنگ چالدران در سال ۱۵۱۴ میلادی از تحت تصرف دولت صفوی ایران جدا گردید، و امروزه به نام کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه ضمیمه خاک کشورهای ترکیه، عراق و سوریه گردیده‌اند. پس از جنگ چالدران نیز مناطق جدا شده بارها بین ایران و عثمانی دست به دست شده‌اند و هردو طرف قیام های کردها برای خودمختاری را سرکوب کردند.

امپراتوری عثمانی سالها بر بخش جدا شده سرزمین کردستان از دولت صفوی، فرمان‌راند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمین‌های عربی، آسیای کوچک و بالکان به دست پیروزمندان جنگ جهانی اول، انگلستان و فرانسه تقسیم گردیدند.

امروز کردستان را اغلب با عنوان جمع مناطقی با اکثریت قومی کرد توصیف می‌کنند. جمعیت امروزی کُردها حدود ۴۷ میلیون نفر در جهان تخمین زده می‌شود.[۱۴][۱۵] این منطقه حدوداً ۱۹۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد. در تاريخ سوم مهر هزار و سیصد و نود و شش (ه.ش) در کردستان عراق همه پرسي برای استقلال کردستان عراق در اقلیم کردستان عراق به رهبری بارزانی برگزار شد. این همه پرسی از سوی کشورهای همسایه عراق(ایران ، ترکیه،سوريه) و نیز دولت مرکزی عراق مردود و غیر قابل تحمل توصیف شد .همه‌پرسی استقلال کردستان عراق با امنیت کامل برگزار شد. اما با توجه به این نکته که کردستان عراق به دلیل نداشتن زیر ساخت کافی صنعتی و خدماتی در این اقلیم در صورت استقلال شرایط سختی را پیش رو خواهد داشت این وضع با تحریم و تهدید همسایگان و دولت مرکزی عراق امکان دارد برای اقلیم کردستان سخت تر نیز بشود. از نظر دین و مذهب، کُردها در اکثریت مسلمان سنی واقلیت شیعه هستند. سایر کُردها نیز در کشورهای اروپایی مسیحی و یهودی اند.

جغرافیایی انسانی[ویرایش]

جمعیت[ویرایش]

ایلام از شهرهای مهم کردنشین
دهوک مرکز استان دهوک عراق
مهاباد از شهرهای پرحاشیه و سیاسی کردنشین
سنندج، مرکز استان کردستان ایران
بوکان، واقع در مناطق کردنشین کشور ایران
سقز، شهری گردشگری واقع در مناطق کردنشین کشور ایران

کردها دارای جمعیت حدود ۴۷ میلیونی هستند.[۱۴][۱۵] که البته آمارهای بیشتر از این مقدار هم منتشر شده است.[۱۶]

بزرگترین و مهم‌ترین شهرهای کردنشین در چهار کشور ترکیه، ایران، عراق و سوریه که جمعیتی بیش از ۱۱۰٬۰۰۰ نفر دارند:

رتبه نام شهر جمعیت استان کشور
۱ کرمانشاه ۹۴۷٬۰۰۰[۱۷] استان کرمانشاه ایران
۲ غازی عینتاب ۱٬۴۶۵٬۰۰۰ استان غازی عینتاب جنوب شرقی ترکیه
۳ هه ولیر ۱٬۲۹۳٫۸۳۹ استان هه ولیر منطقه خودگردان کردستان عراق
۴ دیاربکر ۹۴۳٬۴۶۰ استان دیاربکر آناتولی جنوب شرق ترکیه
۵ کرکوک ۸۵۰٬۷۸۷ استان کرکوک منطقه خودگردان کردستان عراق
۷ وان ۳۶۱٬۱۶۳ استان وان ترکیه
۸ زاخو ۳۵۰٫۰۰۰ استان دهوک منطقه خودگردان کردستان عراق
۹ سنندج ۵۰۱۰۰۰ استان کردستان ایران
۱۰ سقز ۲۲۷۰۰۰ استان کردستان ایران
۱۱ قامشلی ۱۸۴٬۲۳۱ استان حسکه سوریه
۱۲ ایلام ۱۹۹٬۸۶۱ استان ایلام ایران
۱۳ بوکان ۲۵۱۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
۱۴ مهاباد ۲۳۶۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
۱۵ سلیمانیه ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق
۱۶ مریوان ۱۹۵۰۰۰ استان کردستان ایران
۱۷ سردشت ۱۱۸۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
۱۸ قروه ۱۴۰۰۰۰ استان کردستان ایران
۱۹ اشنویه ۷۳۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
۲۰ بیجار ۸۹۰۰۰ استان کردستان ایران
۲۱ اسلام‌آباد غرب ۹۴٬۶۹۹ استان کرمانشاه ایران
۲۲ کنگاور ۵۳٬۴۴۹ استان کرمانشاه ایران
۲۳ پیرانشهر ۱۳۸۰۰۰ استان آذربایجان غربی ایران
۲۴ دهوک ۲۸۴٬۰۰۰ استان دهوک اقلیم کردستان عراق
۲۵ قلعه دزه ۱۲٬۰۰۰ استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق

جمعیت زیادی از کُردها نیز در خارج از مناطق کردنشین در شهرهای استانبول، تهران، آنکارا، کرج و کشورهای آلمان، سوئد، نروژ و اسرائیل سکونت دارند.

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

در بین جاذبه‌های فراوان کردستان، دریاچهٔ زریبار به عنوان بزرگترین چشمهٔ آب شیرین دنیا از زیبایی خاصی برخوردار است. دریاچهٔ زریبار یا به عبارت بهتر تالاب آب شیرین زریبار، دریاچه ایی با آب شیرین و از نوع دریاچه‌های زمین ساختی «تکنونیکی» است و به دورهٔ سوم زمین‌شناسی «سنوزوئیک» بر می‌گردد. این دریاچه با جاذبهٔ منحصر به فرد، مهم‌ترین تالاب استان به شمار می‌رود. دریاچهٔ زریبار در فاصلهٔ ۲ کیلومتری شمال‌غربی شهر مریوان و در ارتفاع ۱۲۸۵ متری از سطح دریا و در طول جغرافیایی ′۸°۴۶ و عرض جغرافیایی ′۳۲°۳۵ قرار گرفته است که شرق و غرب آن را دو رشته کوه پوشیده از جنگل‌های بلوط و مازو دربر گرفته است. در شمال و جنوب آن نیز، دشت‌های سرسبز بیلو و مریوان واقع شده‌اند.[۱۸]

چشم‌اندازی از دریاچهٔ زریبار بزرگترین چشمهٔ آب شیرین دنیا

مناطق تاریخی و باستانی[ویرایش]

از لحاظ دیرینگی شهر کرمانشاه دارای صدها آثار در فهرست میراث فرهنگی ایران و در سازمان جهانی میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌اند. غار کَرَفتو (به کردی: ئه‌شکه‌وتی که‌ره‌فتوو، Eşkewti Kereftû)، غاری است که در ۳۱ کیلومتری شمال غرب شهر دیواندره[۱۹] در استان کردستان ایران قرار گرفته‌است. این غار، یک غار آهکی است که در دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفته‌است.[۱۹] بخش‌هایی از این غار، دست‌کَند است و کتیبه‌هایی از دوران پیش از تاریخ دارد.[۲۰] آثار تاریخی موجود در این غار مربوط به سده ۳ هستند.[۲۱] این غار، در بخش کرفتو از توابع دیواندره واقع شده و در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شمارهٔ ثبت ۳۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۲۲] کتیبه‌ای یونانی بر سردر یکی از اتاق‌های طبقهٔ سوم این غار وجود دارد که از این غار به عنوان معبد هراکلس نام برده‌است.[۱۹]

دژ و قلعه قمچقا (دره شاهان) مربوط به هزاره سوم و ۱ قبل از میلاد است و در شهرستان بیجار، روستای قمچقای واقع شده این اثر در تاریخ ۴ آبان ۱۳۶۵ با شمارهٔ ثبت ۱۷۲۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

قلعه قمچقا در فاصله ۶۰ کیلومتری شمال بیجار و یک کیلومتری شمال روستای قم چقا و داخل منطقه حفاظت‌شده بیجار قرار دارد. به نظر کارشناسان قلعه تاریخی قمچقای بیجار دارای کتیبه‌ای با نقش هیروگلیف و به خط هراتیک می‌باشد و جزو قدیمی‌ترین کتیبه‌های نییمه تصویری ایران قلمداد گردیده و کتیبه آن با خط سومریان قابل مقایسه است. ارتفاع دیواره‌های این قلعه به ۲۰۰ متر می‌رسد و تنها راه ارتباطی قلعه با خارج، گذرگاه باریکی می‌باشد که ساخته و پرداخته دست صاحب هنری است که یک نفر به دشواری می‌تواند از آن عبور کند. وسعت قلعه بالغ بر ۵۰۰۰ متر مربع با مخازن متعدد آب است که در سنگ کنده شده و پناهگاه زیرزمینی آن با عمق ۴۱ پله به صورت تونلی از سنگ کنده شده و به زیر قلعه هدایت می‌شود. از قلعه بزرگ قم چقا در عصر پارت‌ها و ساسانیان نیز استفاده شده که هم‌زمان با محاصره آتشکده آذرگشسب در تخت سلیمان (۱۰۰ کیلومتری شمال همین قلعه) به وسیله هراکیلوس امپراتور روم، موجبات تخریب آن فراهم شده است. این قلعه از نظر قدمت بسیار حائز اهمیت است و در برهه‌های گوناگون مورد استفاده اقوام مختلفی واقع شده است؛ بنابراین قلعه و دژ قم چقا یکی از قلعه‌های با ارزش و تاریخی شناخته شده ایران می‌باشد. بعضی احتمال می‌دهند که جام مارلینگ در آنجا مدفون است.

همچنین آثار تاریخی شهرستان بوکان از جمله غار آبی قلایچی و تپهٔ باستانی قلایچی که به عقیدهٔ بسیاری از مورخان و باستان شناسان ایرانی و خارجی ۳٬۰۰۰ سال قدمت دارد و پایتخت حکومت ماننایی‌ها بوده است.[۲۳][۲۴]

سنگ‌های کرمانشاه[ویرایش]

کاوش در منطقه «هجیج» در شمال غرب استان کرمانشاه علاوه بر کشف دست ساخته‌های سنگی با قدمت ۴۰ هزار سال، با نمایان شدن نشانه‌هایی از دوره فراپارینه سنگی نیز همراه بود. به گزارش ایسنا، «سونیا شیدرنگ»، سرپرست کاوش در منطقه هجیج شمال غرب استان کرمانشاه با اعلام این خبر تصریح کرد: نتایج اولیه برنامه پژوهشی شناسایی و کاوش در مکان‌های پارینه سنگی منطقه هجیج در شمال غرب استان کرمانشاه حاکی از وجود آثار سکونت انسان‌های نخستین در این منطقه است.

او افزود: این کاوش که در چند پناهگاه صخره‌ای در نزدیکی روستای هجیج در حال انجام است، منجر به شناسایی بقایای فرهنگی دوره پارینه سنگی میانی شده است. تا پیش از این شناخت باستان‌شناسان از دوره‌های پارینه سنگی این منطقه بسیار محدود بوده و این بررسی‌ها و کاوش‌های باستان‌شناختی علاوه بر جنبه حفظ، ثبت و ضبط روشمند اطلاعات این مکان‌ها، نقش بسزایی در افزایش دانش ما از زندگی و محدوده پراکنش انسان‌های دوره پارینه سنگی در منطقه هجیج و شمال غرب کرمانشاه دارند. وی ادامه داد: در نتیجه این بررسی‌ها و کاوش‌ها چند مکان با آثار دوره پارینه سنگی در اورامان شناسایی شده است که قدیمی‌ترین آن‌ها در نزدیکی هجیج قرار دارد و متعلق به دوره پارینه سنگی میانی است.

شیدرنگ با تأکید بر این موضوع که برای نخستین‌بار است که آثاری با قدمت بیش از ۴۰ هزار سال پیش از این نقطه از استان کرمانشاه یافت شده، گفت: استان کرمانشاه از نظر تعدد مکان‌های پارینه سنگی یکی از مناطق غنی باستان‌شناختی کشور به شمار می‌آید و پژوهش‌های بسیاری در این زمینه در آن به انجام رسیده است. به گفته این باستان‌شناس، با وجود این منطقه اورامان و خصوصاً هجیج تا پیش از این نقش آنچنانی در این زمینه ایفا نکرده بود و کشفیات اخیر برای نخستین بار به معرفی آثار پارینه سنگی این منطقه می‌پردازد. سرپرست کاوش در منطقه هجیج در شمال غرب استان کرمانشاه افزود: یافته‌های بدست آمده از یکی از این مکان‌ها عمدتاً دست ساخته‌های سنگی مانند سنگ مادرهای شعاعی تراشه و خراشنده‌اند که کم و بیش نشان دهندهٔ ویژگی‌های ابزارسازی صنعت «موستری» زاگرس و تا حدودی نیز متفاوت و دارای ویژگی‌های خاص محلی هستند. به گفته او، علاوه بر دست ساخته‌های سنگی دوره پارینه سنگی میانی نشانه‌هایی از دوره فراپارینه سنگی نیز در این منطقه یافت شده است.[۲۵]

محدوده ارضی[ویرایش]

ادمونس در کتاب خود بنام کردها -عربها و ترکها می‌نویسد: شمال کردستان بوسیله خطی بین ارزروم و ارزنجان مشخص است پس از آن خط مرعش را دور زده و به طرف جنوب می‌رود وعثمانیه را دور می‌زند و از غرب به دریای مدیترانه می‌رسد و در جنوب غرب به جبله می‌رسد و بعد به حلب می‌رسد در جنوب غربی از تپه‌هایی که در جهت رود دجله قرار دارد گذشته و به طرف جبال حمرین متمایل می‌گردد و تا در شرق از کرمانشاه و ایلام گذشته و به پایین می‌رود و سنندج و سقز مهاباد و ارومیه و خوی و ماکو گذشته و متوجه اریوان می‌گردد.[۲۶]

در زمان سلطان سنجر، آخرین سلطان مقتدر سلجوقی، ایالتی ایجاد شد با مرکزی که بهار خوانده می‌شد و امروزه در شمال شرقی همدان قرار دارد. این ایالت، که بین آذربایجان و لرستان قرار داشت، شامل ناحیه‌ای از همدان، دینور، کرمانشاه و سنه در شرق زاگرس و در غرب استان ایلام پشتکوه، شهرزور و خفتیه در زاب می‌شد. در کل ۱۶ بخش داشت که حمدالله مستوفی در نزهه القلوب ذکر کرده. به هر روی محدوده نامی کردستان در قرن‌های مختلف متغیر بود. شرف الدین در شرفنامه فصول سوم و چهارم کتاب اول لرها را جزو کردستان می‌آورد، همه مورخین عربی که همه چیز را در ایالتی که جبال می خوانندش می‌آورند نیز چنین می‌کنند. اولیای چلبی جهانگرد ترک، در سیاست نامه‌اش ۹ ولایت را که در زمان او کردستان را تشکیل می‌دادند برمی‌شمرد: ارزروم، وان، حکاری، دیاربکر، جزیره، احمدیه، موصل، شهرزور و اردلان که پیمودنش ۱۷ روز زمان می‌برده است. رقابت بین سلاطین عثمانی و شاهان ایران این یگانگی را شکست.[۲۷]

محدوده قومی و جغرافیایی[ویرایش]

مردم کرد از از اقوام اصیلی هستند[۲۸] هستند که در بسیاری از نقاط ایران[۱۱][۱۲][۲۹] و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. روشن است که محدوده تاریخی و سیاسی کردستان با محدوده قومی واقعی آن منطبق نیست؛ بنابراین محدودهٔ هریک از سرزمین‌های مورد نظر باید کم و بیش حدودی تعریف شوند.

کردستان ترکیه[ویرایش]

در ترکیه، کردها در سرتاسر ناحیه شرقی کشور زندگی می‌کنند. بنا بر تروتر، حد محدوده‌شان به شمال خط دیویغی-ارزروم-کارس بود. در ناحیه ارزروم خصوصاً در شرق و جنوب شرق یافت می‌شوند. کردها همچنین شیبهای غربی آرارات، باشندگان اصلی بخش‌های کاغیزمان و توزلوجا اند. در غرب، آن‌ها در کمربند پهنی ماورای فرات حضور دارند و در ناحیه سیواس، بخش‌های کانغالی و دیوریغی. کل منطقه شامل نواحی شرق و جنوب شرقی این حدود می‌شود. برخی کلنی‌های مهم کرد در هیمنه و در شهرهای بزرگ استانبول، آنکارا و ازمیر هستند. به اختصار ترکیه در حال حاضر به ۸۱ ایل یا استان تقسیم شده است. کردستان ترکیه ۲۱ تایشان را شامل می‌شود: در شمال شرقی، استان‌های ارزینجان، ارض روم و کارس، در مرکز، از غرب به شرق و شمال به جنوب استان‌های ملطیه، تونجالی، الازیغ، موش، کاراکوزه (اغری)، سپس ادیامان، دیاربکر، سیرت، بیتلیس، و وان، نهایتاً استان‌های جنوبی اروفا، مردین و چلامریک (حکاری). کردهای ترکیه از شرق با برادران شان از ایران پیوند دارند.[۲۷]

همچنین جمعیت شایان توجهی از کردها در سراسر فلات آناتولی تا کرانه‌های دریای مدیترانه پراکنده‌اند. این جمعیت که بیش‌تر کردهای آناتولی مرکزی خوانده می‌شوند بیش‌تر باشندگان برخی استان‌های مرکزی آناتولی چون استان قونیه را شکل می‌دهند. بیشتر جمعیت کردهای ترکیه را شیعیان علوی این کشور تشکیل می‌دهند.[۳۰][۳۱][۳۲]

کردستان ایران[ویرایش]

پراکنش مردم کرد در ایران بر اساس استان‌ها

در ایران، کردها در شمال غربی و غرب کشور زندگی می‌کنند. در استان آذربایجان غربی: بوکان، ماکو، خوی (کتور)، سلماس (شاپور)، مهاباد، ارومیه، اشنویه (شنو)، نقده، سردشت، پیرانشهر، شاهین دژ (سایین قلا) و تکاب؛ در استان اردلان که استان کردستان خوانده می‌شود و به مرکزیت سنندج است: شهرهای سقز، بانه، مریوان، قروه، بیجار دیواندره ،کامیاران، دهگلان، سروآباد (سولاباد) هورامان؛ در استان همدان: شهرستان اسدآباد ایل چهاردولی می‌باشد. در استان کرمانشاه به مرکزیت کرمانشاه: اسلام‌آباد غرب، گیلان غرب، سرپل ذهاب، پاوه،کنگاور، سنقر، صحنه، جوانرود، روانسر، دالاهو، ثلاث باباجانی و قصر شیرین؛ در استان ایلام به مرکزیت ایلام: شهرستان‌های ایلام، بدره، ایوان، ملکشاهی، مهران، سیروان، چرداول، آبدانان، دهلران و بخشی از دره شهر (ماداکتو) کردنشین هستند. هم چنین در گروه‌های جداگانه دیگری از کردها در خراسان نظیر بجنورد، قوچان، درگز، کلات، شیروان، اسفراین و در استان فارس و کرمان هستند. کردهای زیادی در شهرهای بزرگی چون حومه تهران و مشهد زندگی می‌کنند. در شرق و خارج از ایران، ایل مهم کردی در بلوچستان یافت می‌شود.[۲۷][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]شهر کرمانشاه پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران است[۳۸] این شهر در قرن یازده میلادی که تمام بخش‌های کردستان قسمتی از حکومت سلجوقی بود به عنوان مرکز کردستان شناخته می‌شد.[۲]

کردستان عراق[ویرایش]

در عراق کردها در شمال و شمال شرقی کشور در استانهای اربیل، سلیمانیه، دهوک و قسمت‌هایی از استان‌های نینوا و دیاله، کرکوک و صلاح‌الدین حضور دارند. سمچر و شیخان مردمی یزیدی دارند. لواهای کرکوک اربیل و سلیمانی (تماماً کرد) و لوای دیاله، ناحیه‌های خانقین و مندلی که در آن کردهای ایران از غرب [زاگرس] همسایه‌اند. کردهای در بغداد و موصل پرشمارند.[۲۷]

کردستان سوریه[ویرایش]

در سوریه آنها سه بخش شمال کشور و در جنوب اتوبانی که سرحدی را شکل می‌دهد و آنها با همتایانشان در ترکیه در تماس مستقیم هستند. کمربندی ۴۰ کیلومتری در داغ کرد؛ گروهی (۶۰*۴۰ کیلومتر) در شرق فرات که رود به سوریه نزدیک جرابلوس و نهایتاً کمربندی ۲۵۰ کیلومتری در ۳۰ کیلومتری در جزیره بین خابور حضور دارند. دمشق حما و حلب هزاران کرد دارند.[۲۷]

در ماوراء قفقاز، هنوز کردهایی زندگی می‌کنند. در ارمنستان در رایونهای اپران، بسرگچر، هوکتمبریا تالین و اچمیادزین، در جمهوری آذربایجان ۲۵ روستا در رایونهای کلباجان، لاچین و کوباتلی هستند. کردهایی در باکو، ایروان و تفلیس زندگی می‌کنند.[۲۷]

حدود نادقیق سرحدات کردستان از تخمین دقیق مساحت آن جلوگیری می‌کند. دائرةالمعارف بریتانیکا، طول کردستان را ۶۰۰ مایل و پهنایش را ۱۵۰ مایل تخمین می‌زند. قاموس العالم، استانبول ۱۸۹۶، که دربارهٔ ولایات کرد عثمانیست طول آن را ۹۰۰ کیلومتر می‌نویسد؛ و پهنایش را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر. در حال حاضر، استانهای مختلف کردستان ۱۹۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در ترکیه، ۱۲۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در ایران، ۶۵۰۰۰ کیلومتر مربع را در عراق، و ۱۲۰۰۰ کیلومتر مربع را در سوریه در بر می‌گیرند. کل مساحت کردستان حدوداً ۳۹۲۰۰۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود.[۲۷]

در حالی که بسیاری از کردها در خارج از کردستان قومی زندگی می‌کنند، بسیاری غیر کردها هم در کردستان زندگی می‌کنند. در ترکیه، ترکها همه جا هستند؛ ولی در شمال برخی اوستها و چرکس‌ها و در جنوب برخی مسیحیان سیریاک و یاکوبی هم زندگی می‌کنند. ارامنه کاملاً محو شده‌اند. در ایران، در غرب دریاچه ارومیه و در عراق در منطقه دهوک-زاخو و کرکوک به برخی کلدانی‌ها و آشوریان برمی‌خوریم و در شهرها اندکی ارامنه زندگی می‌کنند. یهودیان که زمانی حضور زیادی داشتند از ۱۹۴۸ همگی مهاجرت کرده‌اند. در کرکوک برخی ترکمنها زندگی می‌کنند.[۲۷]

انسان‌شناسی[ویرایش]

یک روستای کوهستانی در اورامان، کردستان

در ایران، اول توسط E.Duhhousset و N.V. Khanikoff و سپس توسط M.Houssay در ۱۸۸۷، در ماوراقفقاز توسط E. Chantre در ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ و Pantukhoff در ۱۸۹۱؛ در ترکیه در دره‌های بین دجله و فرات، جنوب دریای سیاه در کاراکوس، در تمروت داغ در غرب دریاچه وان، و در زنجیرلی؛ در سوریه در دمشق. ایزدیان قفقاز را Eliseyev در ۱۸۸۷ و Ivanovsky در ۱۹۰۰؛ ایزدیان سنجر و شیخان و عراق در زاخو، رواندوز، اکرا و کرکوک و سلیمانی را Field در ۱۹۳۴ انجام دادند؛ آخری تا ۱۹۵۱ و ۱۹۵۲ منتشر نشده بود. همهٔ این پژوهشها با حساب شمار نسبتاً محدودی افراد مورد مطالعه (چند صد یا بیشتر نفر از هزاران ساکن) و روشهای واقعاً علمی مورد استفاده در واقع ارزیابی نمونه‌اند. برخی جهانگردان یادداشتهای خود را ارائه کرده و برخی عکسها را بدان افزوده‌اند. با وجود همه اینها، و به این دلیل که مشاهدات در خصوص کردها از مناطق متفاوتی هستند، نتایج حاصله همواره به خوبی مطابقت نمی‌کنند. تلاش شده آنها را از نظر انسان‌شناسی طبقه‌بندی کنند. کردهای عربی از کردهای شرقی و جنوبی متمایز شده‌اند. غربیها از نوع چشم آبی، درازسر (dolichocephany) هستند. دیگران، چشم سیاه، قهوه‌ای، پهن سر (Brachycephaly) هستند. یک گروه خود را هم نژاد ترکان (Sekban, Inan) یا ایرانیان (Modi) می‌دانند دیگران خود را نزدیک به اعراب یا ارامنه می‌دانند. عکسهای مشخصی از مارک سایکس یا سوبریر گونه‌هایی را در بین کردها نشان می‌دهند: عرب، یهودی، انجیلی، نسطوری و ترکمن. این همان چیزیست که Field تأیید می‌کند و به نحوی علمی تر در عکسهای ۱۶۲ فرد از ۵۹۸ نفر مورد مطالعه بیان می‌کند. خود شخصاً انواع ارمنویید (۴۸)، بالکان (۱۲)، مدیترانه‌ای اصلاح شده(۳۶)، ارو-آناتولی (۳۸)، ایرانی ناب یا مخلوط (۴)، آلپینویید (۱۲)، منگلویید (۱) و نگرویید (۱) را کشف می‌کند. نسبتها دقیقاً معادل ۲۳۵ ایزدی مورد مطالعه نیستند و مقایسه با آشوریان، اعراب شمّر و صلوبه یا ترکمانان توسط مؤلف هم جالب توجه است. مشابهت مشاهده شده را بی شک می‌توان با ازدواجهای بینابینی توضیح داد؛ ولی این موجب نمی‌شود دوهوست در ۱۸۶۳ مردم کرد را از نظر گونه یک همگنی نادر تشخیص دهد و Kappers (1931) اعتراف می‌کند که کردها با وجود تفاوتهای انسان‌شناسانه‌شان، نژادی حقیقتاً خاص را شکل می‌دهند؛ بنابراین، می‌شود در جمعبندی مطالعات اچ. فیلد نمای کردهای عراق را این گونه ارائه کرد: «کرد قدی متوسط دارد (۱٫۶۶ متر) و بدنی بلند اندامی کوتاه. پیشانی پهن و سر پهن و گرد است. پهن سری گسترده است. ارتفاع صورت متوسط است. بینی کاملاً مقعر است. کرد از عرب پرموتر است. مویش بسی موجدار و نرم است، معمولاً قهوه‌ای تیره و چشمانش سیاه است؛ ولی موی بور و چشمان آبی هم یافت می‌شود، خصوصاً در مناطق غربی. رنگ پوست از عربها روشن‌تر است ولی از آشوریان کمتر روشن است. دندانها طبیعی اند و جایشان مناسب است. ساختمان عضلانی خوب است، و به طور کلی سالمند، از بین آنها که مشاهده شده‌اند.»[۲۷]

با وجود همه اینها، این پژوهشهای انسان‌شناسانه بر روی کردها بسیار ناقص و نامشخص تا بخواهیم از رویشان منشأ این مردم را نتیجه بگیریم. ضروریست مطالعه زبان را تاریخ ترکیب کنیم.[۲۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

یادداشت[ویرایش]


منابع[ویرایش]

  1. "Kurdistan – Definitions from Dictionary.com". Retrieved 2007-10-21. 
  2. A rough estimate by the اطلاعات‌نامه جهان has populations of 14.5 million in Turkey, 6 million in Iran, about 5 to 6 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to close to 28 million Kurds living in these countries (i.e. in Kurdistan proper and in other parts of the states comprising the area taken together). CIA Factbook estimates as of 2014; Turkey: "Kurdish 18% [of 81.6 million]", Iran: "Kurd 10% [of 80.8 million]", Iraq: "Kurdish 15%-20% [of 32.6 million]" Syria: "Kurds, Armenians, and other 9.7% [of 17.9 million]".
  3. Zaken, Mordechai (2007). Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival. Leiden, The Netherlands: BRILL. pp. 1–2. ISBN 9789004161900. Kurdistan was never a sovereign state, though the area with an ethnic and linguistic majority of Kurdish population is defined as Kurdistan. 
  4. M. T. O'Shea, Trapped between the map and reality: geography and perceptions of Kurdistan, 258 pp. , Routledge, 2004. (see p.77)
  5. Kurdistan, Britannica Concise.
  6. Kurdish Globe, accessed: 1 March 2010.
  7. Who Are the Kurds?
  8. [۱]
  9. لسترنج، سرزمینهای خلافت شرقی، ص208
  10. جامعه‌شناسی و مردم شناسی، دکتر حشمت الله طبیبی،انتشارات دانشگاه تهران، آذرماه1371
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ کرد و پراکندگی او در گستره ایران زمین - ح. بهتویی - ۱۳۷۷ - تهران.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ایل‌ها و طایفه‌های عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸.
  13. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. ا نتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام ReferenceA وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ . mesop، 22 مرداد 1394. http://www.mesop.de/a-people-without-a-voice-syrian-kurds-and-the-future-of-the-middle-east-saif-badrakhan/. بازبینی‌شده در 13 اوت 2015. 
  16. «turkey». ekurd. بازبینی‌شده در 2015 jul 5. 
  17. ویکی پدیا. «جمعیت شهر کرمانشاه». 
  18. هفته‌نامهٔ امرداد، یکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شمارهٔ ۲۸۹، ص ۳.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ «غار کرفتو». اطلس تاریخ ایران از ابتدا تا اسلام. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  20. «تهیه پرونده ثبت جهانی غار کرفتو». جام‌جم آنلاین، ۶ اردیبهشت ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  21. «غار کرفتو». وب‌گاه رسمی فرمانداری شهرستان بم. بازبینی‌شده در مهر ۱۳۹۰. 
  22. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  23. «غار قلایچی باعمیق‌ترین چاه ایران». غارنوردی ایران. 
  24. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١٦مرداد١٣٨٩. 
  25. http://www.isna.ir/fa/news/94040804310/کشف-سنگ-ساخته-های-40-هزار-ساله-در-کرمانشاه
  26. حقیقت رفیع، عبدالرفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران. کومش، 1376. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳ ۲۷٫۴ ۲۷٫۵ ۲۷٫۶ ۲۷٫۷ ۲۷٫۸ ۲۷٫۹ "Kurds, Kurdistān." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. volume 7. Reference. 1986 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544>
  28. Bois, Th. ; Minorsky, V. ; Bois, Th. ; Bois, Th. ; MacKenzie, D.N. ; Bois, Th. "Kurds, Kurdistan." Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. Brill Online
  29. آیت محمدی. سیری در تاریخ سیاسی کرد. انتشارات پرسمان. ۱۳۸۲
  30. سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964
  31. دانشنامه دانش گستر، تهران مؤسسه علمی فرهنگی دانش گستر
  32. ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان1387
  33. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاریی:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  34. علیرضایی، کرم، بونگ‌های مادرانه، تهران: پازینه، ۱۳۸۶.
  35. «شهر الکترونیک ایلام». شهرداری ایلام. بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۱۰. 
  36. فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام. علیرضا اسدی. ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۱. ص۱۰۶.
  37. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  38. "کرمانشاه؛ پرجمعیت‌ترین شهر کردنشین ایران". خبرگزاری مهر (in Persian). 23 March 2012.