حکومت خودمختار آذربایجان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
حکومت ملی آذربایجان

آذربایجان میللی حوکومتی
حکومت خودمختار آذربایجان
۲۱ آذر ۱۳۲۴–۲۱ آذر ۱۳۲۵
پرچم حکومت خودمختار آذربایجان
پرچم
نشان ملی حکومت خودمختار آذربایجان
نشان ملی
حکومت آذربایجان در شمال غربی ایران، دسامبر ۱۹۴۵ تا دسامبر ۱۹۴۶
حکومت آذربایجان در شمال غربی ایران، دسامبر ۱۹۴۵ تا دسامبر ۱۹۴۶
پایتختتبریز
زبان(های) رایجترکی آذربایجانی[۱][۲]
حکومتکمونیستی
دمکراتیک
• ۱۹۴۵
سید جعفر پیشه‌وری
تاریخ 
• بنیان‌گذاری
۲۱ آذر ۱۳۲۴
• فروپاشی
۲۱ آذر ۱۳۲۵
پیشین
پسین
دودمان پهلوی
دودمان پهلوی

حکومت خودمختار آذربایجان که با نام رسمی حکومت ملی آذربایجان (به ترکی آذربایجانی: آذربایجان میللی حوکومتی) شناخته می‌شد، یک حکومت بود که در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ در منطقهٔ آذربایجان به پایتختی تبریز توسط فرقه دمکرات آذربایجان به رهبری جعفر پیشه‌وری بنیانگذاری گردید که شامل شهرهای تبریز، ارومیه، اردبیل، زنجان، خوی و آستارا می‌شد. ماجرای تشکیل و نابودی این حکومت به بحران ایران که یکی از سرآغازهای جنگ سرد بود معروف است. در نهایت با عقب‌نشینی نیروهای شوروی از مناطق اشغال شده و ورود ارتش شاهنشاهی ایران، این حکومت ملی فروپاشید.[۳]

یکی از عوامل تشکیل حکومت ملی آذربایجان تبعیض اقتصادی فرهنگی و نژاد پرستی حکومت دست نشانده انگلیسی ها (حکومت پهلوی) بود[۴] آذربایجانی ها همواره در حکومت پهلوی به چشم بیگانه دیده میشدند و حکومت مرکزی در صدد آسمیلاسیون ترک های ایران و از بین بردن زبان ترکی بود به طوری که رضا شاه دستور داده بود هر کس در مدرسه به زبان ترکی تکلم کند او را در طویله به آخور خر ببندند. [۵]

در اوت سال ۱۹۴۱ دول شوروی و انگلیس به بهانه تأمین مایحتاج ارتش شوروی ایران را اشغال کردند و رضاشاه را نیز به تبعید فرستادند.[۶] [۷]حکومت دیگری نیز در بخشی از جُنوب آذربایجان غربی به مرکزیت مهاباد تشکیل شد که به جمهوری مهاباد معروف شد. ارتش شوروی در آن زمان به‌طور کامل از حکومت پیشه‌وری حمایت کرده و حتی مانع از جابه‌جایی ارتش ایران می‌شدند. در نهایت پس از قرارداد قوام-سادچیکف و وعدهٔ گرفتن امتیازات نفتی از ایران، ارتش شوروی از مناطق اشغال شده خارج شد و پس از مدت کمی با حرکت ارتش به سمت تبریز در دسامبر ۱۹۴۶، کابینه حکومت به شوروی متواری شد و این حکومت فرو پاشید.[۳][۸][۹]

یکی از شماره‌های روزنامه آذربایجان، ارگان فرقه با تصویری از میرزا حسن رشدیه

فرقه دمکرات آذربایجان در سال ۱۹۴۴ جعفر پیشه‌وری را به عنوان رهبر حکومت محلی برگزید و برای او شاخه‌ای از حزب توده ترتیب دادند که حزب دموکراتیک آذربایجان نامیده‌شد.[۴]

حرکت بعدی شوروی‌ها در سال ۱۹۴۵ انجام شد و آن حمله نیروهای کمونیست شوروی به یک مرکز کشاورزی در میانه بود. شوروی‌ها در آن‌جا سربازان ایرانی را خلع سلاح کردند. پس از آن شوروی‌ها همین کار را در دیگر نقاط آذربایجان نیز ادامه دادند. در منطقهٔ دریاچه ارومیه نیروهای پیشه‌وری که از ارمنی‌ها، آشوری‌ها و کردهای کمونیست تشکیل می‌شد در جنگ خود در برابر مقاومت مردم شیعه منطقه موفق نبودند و شوروی گروه نظامی تمرین‌دیده‌ای را برای سرکوب ایرانیان به ارومیه فرستاد.[۴]

ارتش ایران در اردبیل و خوی ایل شاهسون را با حرف هایی مثل فرقه دشمن اسلام و خداست فریب داد و برای جنگ با نیروهای پیشه‌وری به کمک ژاندارمریِ ارتش آورد و روس‌ها که پیش از این سعی می‌کردند برای مخفی ماندن برنامه‌شان در سطح جهانی بیشتر از نیروهای آشوری، ارمنی و غیره استفاده کنند این بار ناچار شدند خودشان برای سرکوب ایرانیان وارد صحنه بشوند.[۴] در جنوب زنجان، درگیری‌های سنگینی در خاتون کندی از میان نیروهای نظامی فرقه دموکرات و فریب خوردگان شکل گرفت که در نهایت موجب پیروزی ارتش شاه شد.[۱۰]

آن‌ها در این یک سال در آغاز برای جلب مردم، اصلاحاتی اقتصادی انجام دادند از جمله تقسیم زمین میان کشاورزان؛ ولی پس از این‌که این اقدامات در جلب حمایت مردمی آذربایجانیان شکست خورد، سیاست این فرقه نیز عوض شد و این بار برای جلب حمایت زمینداران ضد کمونیست به همکاری با آن‌ها پرداخت.[۴]

همچنین در این مدت زبان رسمی به آذربایجانی[۲][۱] تبدیل شد. یکی دیگر از اقدام‌های این حکومت،تاسیس دانشگاه تبریز «دانشگاه آذربایجان» (آذربایجان اونیورسیتسی) بود.[۱۱]

سرانجام[ویرایش]

یک تمبر سورشارژ شده با نام حکومت ملی آذربایجان

حمله ارتش پهلوی به آذربایجان[ویرایش]

سندی رسمی با سربرگ حکومت ملی آذربایجان

منابع حزب توده و طرفداران فرقه از کشته و آواره شدن هزاران نفر[۱۲] یاد کرده‌اند. جمیل حسنلی (عضو آکادمی ملی علوم آذربایجان)، می‌نویسد «در اوضاع نا به سامان پس از فروپاشی هزاران نفر از هواداران فرقه کشته و زندانی شدند و نزدیک به ده هزار نفر به آنسوی مرز گریختند».[۱۳]

در حمله ارتش پهلوی به آذربایجان 25000 هزار نفر از مردم بی گناه به دلیل طرفداری از حکومت ملی آذربایجان اعدام شدند و به بسیاری از زنان و دختران طرفدار حکومت ملی و فرقه تجاوز شد به طوری که از این حادثه با عنوان سیل خون در شهرهای آذربایجان یاد میکنند.

فرجام رهبران حکومت خودمختار آذربایجان[ویرایش]

یک روز مانده به ۲۱ آذر ۱۳۲۵ نمایندگان باقروف به پیشه‌وری و دیگر رهبران بالای فرقه گفتند که بزودی چند ماشین می‌آیند تا آنها را به باکو ببرند. پیشه‌وری نیز آنگونه که خودش گفته علی‌رغم خواست خودش تبریز را ترک می‌کند.[۱۴] پیشه‌وری نیز در یک تصادف که آنرا عمدی می‌دانند، کشته شد.[۱۵][۱۶]

نقل‌قول‌ها[ویرایش]

اسکناس یک تومانی حکومت ملی آذربایجان

از پروفسور سوایتوسکی

مشخص شد که ایده‌های ایران در مورد آذربایجان نارس بودند. مسئله آذربایجان تبدیل به یکی از کشمکش‌های جنگ سرد شده بود، و بیشتر به خاطر فشار دول غربی شوروی ناچار شد که خاک ایران را در سال ۱۹۴۶ ترک کند. دولت مستقل به سرعت سقوط کرد و اعضای فرقه دمکرات از ترس انتقام به شوروی پناهنده شدند. در تبریز همان مردمی که فرقه را تشویق کردند، به طرز وحشیانه ای از طرف ارتش ایران قتل عام شدند و کتاب‌های درسی را که به زبان ترکی نوشته شده‌بود به‌طور آشکار از طرف ارتش به آتش کشیده شد.

[۱۷]

از پروفسور گری هس

در ۱۱ دسامبر نیروهای ایرانی وارد تبریز شدند و دولت پیشه‌وری به سرعت سقوط کرد. در واقع خیل عظیمی از آذربایجانیان توسط نیروهای ایران قتل عام شدند و تراژدی تلخی در آذربایجان رخ داد احتمالاً عقب‌نشینی شوروی از آذربایجان ایران می‌تواند به چند دلیل زیر باشد: امتیازات بی شماری که دولت ایران به شوروی داده بود و اینکه قراردادهای نفتی را در درازمدت به نفع بیشتر خود می‌دید.[۱۸]

در ادبیات[ویرایش]

یک کارنامه دوره ابتدایی مربوط به حکومت ملی آذربایجان
  • رمان مردگان باغ سبز نوشته محمدرضا بایرامی بر اساس خاطره‌ای از مادرش دربارهٔ خبرنگاری به نام بالاش است که ابتدا در بازار تبریز دوره‌گرد بوده و در عین حال شعر هم می‌سروده که با شاعر مشهوری آشنا می‌شود و به رادیو راه پیدا می‌کند و در روزنامه هم به کار خبرنگاری مشغول می‌شود. این رمان وقایع خودمختاری آذربایجان در دوره محمد رضا پهلوی و مبارزه بین قشون شاه و حزب توده را برسر مسئله آذربایجان و انتخابات دوره پانزدهم مجلس را روایت می‌کند. بالاش که حس خبرنگاری و کنجکاوی اش برانگیخته می‌خواهد از آذربایجان به زنجان و از آنجا به قزوین برود تا از اوضاع و احوال و پیشروی قشون با خبر شود. در میان راه اتفاقاتی می‌افتد که مانع رسیدن او به قزوین می‌شود.[۱۹]

کابینه[ویرایش]

هیئت دولت حکومت خود مختار آذربایجان روز چهارشنبه ۲۱ آذر ۱۳۲۴ به ریاست میرزاعلی شبستری با ترکیب زیر تشکیل گردید.[۲۰]

وزیران کابینهٔ حکومت خود مختار آذربایجان
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ سید جعفر پیشه‌وری نخست‌وزیر ۷ سلام الله جاوید داخله
۲ جعفر کاویان جنگ ۸ محمد بی‌ریا فرهنگ
۳ دکتر مهتاش کشاورزی ۹ دکتر اورنگی بهداری
۴ غلامرضا الهامی دارایی ۱۰ یوسف عظیما دادگستری
۵ ربیع کبیری وزارت پست و تلگراف ۱۱ رضا رسولی اقتصاد و تجارت
۶ سید جعفر پیشه‌وری کار

منابع[ویرایش]

  1. از زندان رضا خان تا صدر فرقه دمکرات آذربایجان، بررسی زندگی و آراء سید جعفر پیشه‌وری. علی مرادی مراغه‌ای، نشر اوحدی. ۱۳۸۲
  2. دکتر م. سببی در سایت گویا «۲۱ آذر، روز فجر و شکست» (با حق استفاده عادلانه از جزء کوچک مقاله)
  3. رحیم رئیس نیا: آذربایجان در سیر تاریخ ایران، بخش اول.
  1. ۱٫۰ ۱٫۱ حسینی، کیوان (۲۰۱۵-۱۲-۱۵). ««فرقه دموکرات» تشکیل شد؛ چرا برخی حمایت کردند؟». www.radiofarda.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «اعلامیه کمیته مرکزی فرقه دمکرات آذربایجان بمناسبت شصت ونهمین سالروز بیانیه 12شهریور». www.kar-online.com. ۲۰۱۳-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۲۶.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Egorov، Boris (۲۰۱۹-۰۹-۱۰). «How Stalin tried to annex Iran». www.rbth.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۱.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ Cottam, Richard W. 1964. Nationalism in Iran. [Pittsburgh]: University of Pittsburgh Press. pp.124-128.
  5. Encyclopædia Iranica: The Azerbaijan movement, one must keep in mind, was not created solely by Soviet pressures. While benefiting from Soviet support, the Azeris were partly reacting to the process of centralization instituted under Reżā Shah and to the central government’s incompetence, corruption, and discrimination against the province; the Kurds opposed, among other things, the government’s attempts at detribalization. Thus, a concern for identity within their own communal groups seemed logical to both Kurds and Azeris in the aftermath of the Soviet occupation in 1941. Characterizing in terms of class what were primarily communal and regional differences (Azerbaijan had only twelve towns with a population of 10,000 or more and there was a substantial number of factory workers only in Tabrīz), the Tūda Party gained support in Azerbaijan under the aegis of the Soviet occupation and, when Soviet tactics dictated a shift, provided what became the Democratic Party with a ready group of supporters (although only one of nine cabinet ministers were former Tūda members).
  6. Reza Shah Pahlavi (shah of Iran) - Britannica Online Encyclopedia
  7. "Cold War International History Project 1945-46 Iranian Crisis"
  8. Azerbaijan Crisis (1947-1948)
  9. «Iran in World War II». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ سپتامبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۷.
  10. «زندگی و شرح مبارزات محمودخان ذوالفقاری با فرقه دموکرات پیشه‌وری». ١٨ آذر ١٣٩٢. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ سپتامبر ۲۰۱۹.
  11. جعفرزاده، افشین. «دانشسرای تبریز، کانون دانش آذربایجان/افشین جعفرزاده». www.azariha.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۲۸.
  12. نشریه یول، ویژه نامه پنجاه و شش سالگرد 21 آذر، 11 آذر 1381، ص 11.
  13. http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2005/10/051020_aa_fergheh.shtml
  14. «مقاله ای از عباس جوادی». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۱.
  15. «Comment Staline a tenté de mettre la main sur une partie de l'Iran». fr.rbth.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۲.
  16. http://www.camah.net/biriaetiraf.php بایگانی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine دستخط و امضای محمد بی‌ریا همراه با ترجمه آن
  17. Swietochowski, Tadeusz 1989. «Islam and the Growth of National Identity in Soviet Azerbaijan" , Kappeler, Andreas, Gerhard Simon, Georg Brunner eds. Muslim Communities Reemerge: Historical Perspective on Nationality, Politics, and Opposition in the Former Soviet Union and Yugoslavia. Durham: Duke University Press, pp. 46-60.
  18. Gary. R. Hess Political Science Quarterly, Vol. 89, No. 1 (March. , 1974) [۱]
  19. مردگان باغ سبز چه ماجرایی دارد؟
  20. ملازاده، حمید (۱۳۸۸). اطلاعات طبقه‌بندی شده حوادث آذربایجان. تبریز: مهد آزادی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۸۹۹-۲ مقدار |شابک= را بررسی کنید: length (کمک).

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]