بوشهر

مختصات: ۲۸°۵۷′۲۷″شمالی ۵۰°۵۰′۱۴″شرقی / ۲۸٫۹۵۷۶°شمالی ۵۰٫۸۳۷۱°شرقی / 28.9576; 50.8371
صفحه نیمه‌حفاظت‌شده
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

بوشهر
بوشهر
خلیج فارس از فراز بوشهر.jpg
نیروگاه اتمی بوشهر.jpg
سکوهای ساخته شده توسط ایران صدرا برای میدان گازی پارس جنوبی در بوشهر.jpg
Malek Mansion.jpg
به ترتیب: نمای هوایی گمرک بوشهر، نیروگاه اتمی بوشهر، شرکت کشتی سازی و سکوسازی ایران صدرا، عمارت ملک
شهرداری بندر بوشهر.png
نشان‌وارهٔ شهرداری بندر بوشهر
کشور ایران
استانبوشهر
شهرستانبوشهر
بخشمرکزی
نام(های) دیگرسیگار برگ[۱]
نام(های) پیشینلیان، رام‌اردشیر، بُخت اردشیر، ابوشهر، ریشهر،[۲] ریضهر، کرسونئوس، بندر نادریه[۳]، راکسل[۴]
سال شهرشدن۱۳۰۱[۵]
مردم
جمعیت۲۲۳٬۵۰۴ نفر (سال ۹۵)[۶]
رشد جمعیت۱٫۴ درصد
تراکم جمعیت۳۶٫۹ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۵۰۰۰ هکتار[۷]
ارتفاع۱۸ متر[۲]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۲۵ درجهٔ سانتی‌گراد[۸]
میانگین بارش سالانه۲۵۹٫۲ میلی‌متر[۹]
اطلاعات شهری
شهردارحسین حیدری[۱۰]
تأسیس شهرداری۱۲۹۰ هجری شمسی[۱۱]
ره‌آوردماهی، میگو، گلیم، قالی، مسقطی، حصیر
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۷۷
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۴۸ ب، ج، د، س
بوشهر بر ایران واقع شده‌است
بوشهر
روی نقشه ایران
۲۸°۵۷′۲۷″شمالی ۵۰°۵۰′۱۴″شرقی / ۲۸٫۹۵۷۶°شمالی ۵۰٫۸۳۷۱°شرقی / 28.9576; 50.8371

بوشِهْر (دربارهٔ این پرونده آوا) از شهرهای بندری ایران است که مرکز استان بوشهر و شهرستان بوشهر محسوب می‌شود. بوشهر در سال ۱۳۹۵ خورشیدی بالغ بر ۲۲۳٬۵۰۴ نفر جمعیت داشته‌است که بدین‌ترتیب پرجمیت‌ترین شهر استان بوشهر و چهارمین شهر پرجمعیت جنوب ایران به‌شمار می‌رود. این شهر که در واقع به‌صورت یک شبه‌جزیره در بخش مرکزی شهرستان بوشهر قرار دارد، فقط از سمت شرق با خشکی ارتباط دارد. بوشهر ۱۸ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و دارای آب و هوای نیمه بیابانی گرم است.

بوشهر قدمتی حدود ۵هزار سال دارد و از مراکز مهم در حکومت‌های مختلف اعم از عیلامی، ساسانی، و افشاریان بوده‌است. در دوره‌ی خلیفه‌ی دوم (عمرریشهر (بوشهر قدیم) به‌دست مسلمانان در جنگی به‌نام «وقعه ریشهر» فتح شد. بوشهر کنونی توسط «ابومهیری» که پسر «شیخ ناصرخان آل مذکور» بود، در سال ۱۱۱۴ ه‍.ش ایجاد شد. به‌دلیل اهمیت زیاد این شهر در سده‌های گذشته، اقدامات زیادی برای اولین بار در بوشهر انجام شد. به‌عنوان نمونه اولین چاپخانه سنگی، صنایع برق، یخ‌سازی، و اولین خط تلگراف در بوشهر راه‌اندازی شد.

نام بوشهر در کتاب‌ها و اسناد تاریخی، تحت نام‌های مختلفی نظیر «رام اردشیر»، «ابوشهر»، «بُخت اردشیر»، «لیان»، و «ریشهر» به ثبت رسیده‌است.
بیشتر مردم بوشهر به زبان فارسی با گویش بوشهری تکلم می‌کنند. بندر بوشهر به‌خاطر عواملی، مانند صیادی (شیلات)، وجود نیروگاه اتمی، کشتی‌سازی و صادرات، از این بندر رونق اقتصادی گرفته‌است.

۱۸ اسفند سالروز تأسیس مدرسه‌ی سعادت، روز بوشهر نام گرفته‌است.

نام بوشهر

یک نقشه مربوط به سال ۱۷۴۰ که توسط فرد انگلیسی با نام جی چیلد کشیده شده و نام بوشهر با نام بندر ریشهر نوشته شده‌است

در گذشته نام‌های گوناگونی برای تمدن و شهر بوشهر فعلی وجود داشته‌است که قدیمی‌ترین نام اعلام‌شده «لیان» است. براساس حفاری‌های باستان‌شناسی موریس پزار (باستان‌شناس فرانسوی) در سال ۱۹۱۳ میلادی که در مناطق گل پیل، امامزاده، و سبزآباد انجام شد، حدس زده شد که در دوره‌ی عیلامیان به این شبه‌جزیره لیان گفته می‌شده‌است. به‌گفته‌ی برخی از محققان بوشهری، کلمه‌ی لیان یک واژه‌ی بابلی و به‌معنای «آفتاب درخشان» است.[۱۲] همچنین در دیگر دوران‌ها نام‌هایی همچون «ریشهر»، «ریواردشیر»، «بوخت اردشیر»، «رام اردشیر»، و «رامش اردشیر» را به بوشهر نسبت داده‌اند. در برخی منابع گفته شده که بوشهر تصحیف و تحریف‌شده‌ی «بخت اردشیر» به‌معنی «شهر رهایی» و همان شهری است که اردشیر بابکان در آن رهایی یافته‌است. در برخی اسناد قدیمی عربی، این شهر را «البوشهر» نامیده‌اند که کوتاه شده آن «ابوشهر» است.[۱۳] از نام‌های دیگری که به این شهر نسبت داده‌اند می‌توان به «رامشهر»، «انطاکیه»، و «بندر نادری» اشاره کرد.[۱۴] در عصر هخامنشی از تمدن‌های بزرگ در ایران تمدن لیان بوده‌است که برخی به‌اشتباه نام آن را از نام‌های بوشهر می‌دانند. هم‌اکنون نام خیابانی در بازار بوشهر به همین نام است. طبق آثار کشف شده در منطقه‌‌ی باستانی هلیله و ریشهر نام این سرزمین ژرمانسیکا بوده‌است. همچنین در آثار باستانی شوش از این بندر نام برده شده‌است. در زمان اسکندر نام آن به موزامبری تغییر یافت.[۱۵]

پیشینه

قبل از اسلام

پیشینه تاریخ تمدن شهر بوشهر مربوط به پنج الی شش هزار سال قبل از میلاد[۱۶] است(دوره نو سنگی جدید و قدیم[۱۷]) و دقیقاً معلوم نیست که این شهر در چه نقطه ای از تاریخ و توسط کدام قوم یا مردمی تأسیس شده‌ است. قدیمی‌ترین آثار بدست آمده مربوط به دوره عیلامی‌ها بوده‌ است که بعد از دو کاوش باستان‌شناسی توسط آلمانها (پروفسور آندریاس در ۱۸۷۲–۱۸۷۷ میلادی[۱۶]) و فرانسویی‌ها (موریس پزار در ۱۹۱۳ میلادی) انجام شده‌ است.[۱۸] در دوره حکومت عیلامیان، شهری به نام لیان (به معنای آفتاب درخشان) در کنار شهر بوشهر فعلی بنا شد[۱۹] که عظمت این شهر را می‌توان با توجه به قبرستان شغاب (۱۰ هکتار) که محل دفن مردگان اهالی لیان بوده، بسیار بزرگ حدس زد.[۲۰] چند خدایی، نیروهای طبیعی، و رب النوعهای گوناگون که توسط این مردم پرستش می‌شده، نشان از مذهب متفاوت اهالی این شهر دارد. زبان و خط نوشتاری مردم این شهر سومری بوده اما بعدها خود عیلامیان خط دیگری ابداع می‌کنند که تا زمان مادها و هخامنشیان مورد استفاده قرار می‌گرفته‌ است.[۱۹] اقتصاد مردم لیان علاوه بر تجارت؛ صیادی و کشاورزی و تولید انجیر و انگور و خرما نیز بوده‌ است که آب این فعالیتها و آب شرب مردم توسط قناتهایی که از جنوب شرقی تا شمال غربی شهر حفر کرده بودند، تأمین می‌شده‌ است. منشأ آب این قناتها هنوز معلوم نیست.[۲۰] بوشهر مرکز تجارت دولت عیلام بوده‌ است.[۲۱] در دوره حکومت عیلامیان، شهر لیان چندین بار بین بابلیها و عیلامی‌ها دست به دست شد اما سرانجام توسط «نبوکدنصر یکم» (بخت النصر) به آن حمله بزرگ همراه با قتل‌عام مردم این شهر صورت گرفت و این شهر با خاک یکسان شد.[۲۲]

بعد از عیلامیان، بوشهر و منطقه بوشهر قسمتی از قلمرو مادها بوده‌است.[۱۶] طبق گفته پیر بریان، در دوره هخامنشیان ترعه ای در کنار بوشهر ساخته شده که مربوط به دوره داریوش بزرگ است.[۲۳] در دوره سلوکیان، نه شهر در کنار خلیج فارس دایر شد که از آنها می‌توان به انطاکیه پارس که در واقع بوشهر امروزی در کنار لیان باستانی بود، اشاره کرد.[۲۴] انطاکیه پارس توسط آنتیوخوس سوم در حدود سال ۲۰۵ قبل از میلاد ایجاد شد.[۲۵] اسکندر مقدونی زمانی که به دریانورد معروف خود «نئارخوس» دستور داد که گزارش دریایی از خلیج فارس برای او تهیه کند، در سال ۳۲۷ قبل از میلاد بعد از گذشتن از میناب به سواحل بوشهر رسید. وی از نواحی شبه جزیره «مزامبریا» (که اکنون بوشهر فعلی در آن قرار دارد) برای همراهان خود آذوقه تهیه کرد. در دوره اشکانیان نیز مهرداد اول بر نواحی خلیج فارس چیره شد. او کشور عیلام را از بین برد و حاکم بر خلیج فارس، بین‌النهرین و خوزستان شد.[۲۴]

در دوره ساسانیان، اردشیر ساسانی (اردشیر یکم) با قیام علیه حکومت سلوکیان که بر ایران از لحاظ اجتماعی و اخلاقی رنگ و بوی یونانی داده بود، برخاست و سواحلی از خلیج فارس که قبلاً بخشی از حکومت ایران بود را تسخیر کرد. وی تا بحرین را به تسخیر خود درآورد.[۲۶] در این دوره بوشهر «بخت اردشیر» نامیده می‌شد. «ریو اردشیر» یا «بخت اردشیر» در دوره‌های بعد «ریشهر» نامیده شد. هم‌اکنون در منطقه ریشهر کنونی در بوشهر، یک قلعه وجود دارد که ساسانیان از آن زمان در ریشهر ساخته بودند.[۱۶] ویرانه‌های این شهر در ۸ کیلومتری شهر بوشهر قرار دارد و به آن «ریشهر» گفته می‌شود. عرب‌ها این شهر را «ریضهر» و یونانیان آن را «کرسونئوس» می‌نامیدند.[۲۷]اخیراً طی یک بررسی که در دریا و به فاصله ۵۰ متری از ساحل بوشهر انجام شده، سفالهای اژدری و لعاب دار فیروزه ای مربوط به دوره ساسانی و صدر اسلام کشف شده‌است.[۲۸]

بعد از اسلام

فیلم هوایی از شهر بوشهر که توسط یک انگلیسی در بیش از ۷۰ سال پیش گرفته شده‌است

بعد از سقوط حکومت ساسانیان به دست اعراب مسلمان، منطقه بوشهر در بین سالهای ۱۹ تا ۲۲ ه‍.ق و در دوره خلیفه دوم، عمر[۲۷]، به دست «عثمان ابن ابی العاص» فتح شد. در این دوره مرزبان بوشهر شخصی به نام «شهرک» بوده‌است. از لحاظ بزرگی و غنیمت‌های بدست آمده، این جنگ را با جنگ «قادسیه» مقایسه کرده‌اند.[۱۶] به همین دلیل به این جنگ «وقعه ریشهر» می‌گویند و یکی از ایام العرب نامیده شده‌است.[۲۷] بعد از اینکه خساراتی در دوره فتوحات اسلامی به این بندر وارد شد اما بوشهر تا زمان سلجوقیان پایدار ماند.

در دوره صفویه در ایران که با پایان قرون وسطی در اروپا همراه بود و اروپاییان برای تأمین کالا از شرق نیازمند راه ارتباطی با هند و چین بودند، با ظهور ترکان عثمانی، شاهراه ارتباطی شرق به غرب مسدود شد. به همین دلیل اروپاییان یا باید از راه پر خطر زمینی شمال اروپا و آسیا عبور می‌کردند یا از راه دریا با دور زدن قاره آفریقا به هند می‌رسیدند. پرتغالی‌ها راه دوم را انتخاب کردند تا با تسخیر جزیره هرمز بر دریای عمان و خلیج فارس حاکم شوند و با نفوذ بر بصره و مقابله با ترکان عثمانی و نهایتاً حفظ گوا بر هند سلطه بیشتری داشته باشند. در این دوره از جمله مناطق در خلیج فارس که توسط پرتغالی‌ها اشغال شد، ریشهر و قسمتی از این نواحی بود.[۲۹] عملیات اخراج پرتغالی‌ها از سال ۱۰۱۰ ه‍.ق توسط امام‌قلی خان برای آزادسازی بحرین از دست پرتغالی‌ها، از استان بوشهر آغاز شد. در نهایت، درسال ۱۰۳۱ ه‍.ق با آزادسازی جزیره هرمز، پرتغالی‌ها به‌طور کامل از خلیج فارس اخراج شدند.[۳۰] طبق گفته دوباروس بندر ریشهر در این دوره از تاریخ (قرن شانزدهم میلادی/دهم هجری) دو هزار خانه بوده‌است.[۳۱]

روی هم رفته، این بندر از دوره سلجوقیان تا دوره نادرشاه افشار در رکود بود اما چون راه‌های کاروانی و پستی خلیج فارس و بلعکس به بوشهر منتهی می‌شد و از امنیت مناسبی برخوردار بود، در دوره افشاریه بعنوان بندر اصلی خلیج فارس انتخاب می‌شود و رفته رفته به بندر معتبری در خلیج فارس تبدیل می‌شود.[۲۷] نادرشاه در سال ۱۱۴۷ ه‍.ق (۱۷۳۵ م) به فکر تأسیس یک نیروی دریایی بود. او لطیف خان دشتستانی را بعنوان حاکم کل کرانه‌ها، بندرها، جزیره‌های جنوب، دشتستان و شولستان انتخاب کرد. لطیف خان محل کنونی بوشهر را که یک آبادی کنار ساحل بود بعنوان مرکز فرماندهی خود انتخاب کرد و بناهایی در آن ایجاد کرد. اون نام این بندر را «نادریه» گذاشت و شهر ریشهر را به این شهر جدید منتقل کرد. البته نام بندر نادریه به بوشهر تغییر کرد.[۳۲]

نادرشاه در این مدت تلاش زیادی برای ایجاد یک نیروی دریایی کرد. وی اقدام به خرید و ساخت کشتی در بوشهر کرد و با بکار گرفتن یک تاجر انگلیسی به نام «جان التون» بوشهر را به یک مرکز مهم کشتی سازی و پادگان نظامی تبدیل کرد. در همین بین هلندی‌ها بندر ریگ را بعنوان مرکز تجارت خود انتخاب کردند و از طرف دولت افشاریه به آنان اجازه حضور در بندر بوشهر داده شد.[۳۳]

تصویر از ساحل شهر بوشهر در سال ۱۳۰۳ اثر والتر میتل‌هولتسر

آل مذکور ازخاندان‌های قدرتمند عرب جنوب بودند که در نیمه اول قرن دوازدهم از سواحل جنوبی به ریشهر مهاجرت کردند. رئیس طایفه آل مذکور یعنی شیخ ناصر بعد از مدتی شهر بوشهر فعلی را بنیان نهاد و از ریشهر به آن نقل مکان کرد.[۳۴] بوشهر فعلی حدود ۳۰۰ سال قدمت دارد و توسط «ابومهیری» در سال ۱۱۱۴ هجری شمسی ایجاد شد تا محلی برای تأسیس نیروی دریایی نادرشاه باشد. ابومهیری پسر «شیخ ناصرخان آل مذکور» (ناخداباشی کشتی‌های نادرشاه و بنیان‌گذار خاندان «آل مذکور» است.[۳۵][۳۶] بعد از مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ م (۱۱۶۰ ه‍.ق) نیروی او در سواحل خلیج فارس بین حاکم بندرعباس و بوشهر تقسیم شد. حاکم بوشهر یعنی شیخ «ناصرخان آل مذکور» که یکی از دریاسالاران نادرشاه بود کشتی‌ها و ناوگان در بوشهر را به تصرف خود درآورد و حکومت قدرتمندی در بوشهر برای خود تشکیل داد.[۱۶] از آن زمان تا ۱۵۰ سال بعد، بوشهر به جای بندرعباس مهم‌ترین بندر خلیج فارس شد.[۳۷] در سال ۱۷۴۷ م هلندی‌ها تشکیلات تجاری خود در بوشهر را بصورت بخشی از تشکیلات بصره درآوردند. شیخ ناصر اقدام به تحریک دیگر بنادر علیه هلندی‌ها کرد. هلندی‌ها با فهمیدن این موضوع در سال ۱۷۵۳ م. تشکیلات خود را از بوشهر به خارگ منتقل کردند.[۳۸]

آغاز حضور انگلیسی‌ها در بوشهر

در سال ۱۷۵۳ م. هلندی‌ها از بصره و چند سال بعد نیز از بوشهر و بندرعباس خارج شدند. بعد از هلندی‌ها، انگلیسی‌ها با اجازه کریم خان زند در بوشهر تجارتخانه تأسیس کردند و جایگزین هلندی‌ها شدند. در سال ۱۷۷۶ م. انگلیسی‌ها از بصره خارج شدند و به‌طور کامل در بوشهر استقرار یافتند.[۳۹]

در دوم ژانویه ۱۷۶۳ م. (۱۶ رجب ۱۱۷۶ ه‍.ق) قراردادی بین پرایس بعنوان نماینده کمپانی هند شرقی انگلیسی و شیخ سعدون آل مذکور (فرزند شیخ ناصر و برادر شیخ نصیر آل مذکور) نماینده حکمران بوشهر منعقد شد که به قرارداد «پرایس-سعدون» شهرت دارد.[۴۰] این قرارداد ده ماده ای به امضای کریم خان زند نیز رسید. بند هفتم این قرارداد طوری تدوین شده بود که می‌توان آن را قرارداد فروش بوشهر نامید. در این بند نوشته شده بود:[۴۱]

«شرکت انگلیسی می‌تواند در هر نقطه بوشهر یا هر بندر دیگر که در خلیج فارس انتخاب نماید، آن قدر زمینی که برای ساختمان یک نمایندگی تجاری لازم باشد، تصرف کند»

احمد فرامرزی در کتاب کریمخان زند و خلیج فارس دربارهٔ این قرارداد می‌گوید که این قرارداد باعث شد که بریتانیا حاکم بلامعارض خلیج فارس شود و حتی شیوخ سواحل خلیج فارس و سکه آن ژنرال انگلیسی مقیم بوشهر را «رئیس خلیج» می‌نامیدند.[۴۲]

دوره قاجار در بوشهر

مرکز حکمرانی بوشهر در دوره قاجار (اندرونی عمارت چهاربرج)

بعد از مرگ کریمخان زند، لطفعلی خان زند که برای مقابله با نیروی قاجار نیازمند منابع مالی بود تمام دارایی شیخ ناصر ثانی فرزند شیخ ناصر آل مذکور را غصب کرد. به همین دلیل شیخ ناصر ثانی در درگیری بین لطفعلی خان و آقا محمدخان قاجار از لطفعلی خان حمایت نکرد و مانع ورود او به بوشهر شد. این مسئله باعث شد تا شیخ ناصر ثانی در دولت قاجار از جایگاه مطلوبی برخوردار شود. در دوره قاجار، بوشهر از یک بندر عادی به بندر اصلی ایران در مبادلات کالا تبدیل شد[۴۳] و علاوه بر آن مرکز حکمرانی تمام بنادر و مرکز نمایندگی بریتانیا در خلیج فارس بود.[۴۴]

تا دوره قاجار بریتانیا توانست مانع از حضور دیگر دولت‌های اروپایی در خلیج فارس شود اما با انعقاد دو قرارداد ترکمنچای و گلستان امکان حضور روسها در همه جای ایران فراهم شد. با این اتفاق که امکان حضور روسها در مرزها و خلیج فارس را ممکن می‌کرد که امکان تسلط بر هند را فراهم می‌کرد، بریتانیایی‌ها سعی می‌کردند که با تحت فشار قرار دادن حکومت داران ایران، الی الخصوص در هرات، از افزایش نفوذ روس‌ها بکاهند. از آنجایی که هرات قسمتی از ایران بود، پس مداخلات بریتانیا باعث ایجاد درگیری بین ایران و بریتانیا شد. در دوره محمدشاه قاجار (در ۱۲۵۰–۱۲۶۴ ه‍.ق / ۱۸۳۴–۴۸ م) اولین درگیری بین ایران و بریتانیا به دلیل اعزام نیرو از ایران به هرات برای اعمال حاکمیت ایران، در خلیج فارس و جزیره خارگ رخ داد. این درگیری در ۱۲۵۴ ه‍.ق / ۱۸۳۸ م. رخ داد. درگیری دوم در زمان ناصرالدین شاه (۱۲۶۴–۱۳۱۳ ه‍.ق) رخ داد که دلیل آن اعزام دوباره نیرو از ایران به هرات برای جلوگیری از تجاوز امیرنشینهای افغان بود. با تصرف هرات دوباره حکومت بریتانیا اقدام به اعزام نیرو به خلیج فارس و تصرف جزیره خارگ و بوشهر کرد. این درگیری در سال ۱۲۷۳ ه‍.ق / ۱۸۵۶ م. رخ داد اما این لشکرکشی بریتانیا تا خرمشهر ادامه پیدا کرد و در نتیجه باعث انعقاد «معاهده صلح پاریس» در ۷ رجب ۱۲۷۳ ه‍.ق / ۴ مارس ۱۸۵۷ م. شد. در این دو نبرد، مردم بوشهر به رهبری بعضی روحانیون مانند شیخ حسن آل عصفور به مقابله با قوای بریتانیا پرداختند.

سومین حمله بریتانیا به بوشهر در زمانی رخ داد که ملیون با قیام آیت الله مرتضی اهرمی و فتوای آیت الله آخوند خراسانی بوشهر را تصرف کردند. این حرکت در دوران مشروطه و حکومت استبدادی محمدعلی شاه قاجار به وقوع پیوست. بریتانیا به بهانه به خطر افتادن امنیت اتباع خارجی و تسلط مشروطه خواهان بر گمرک که در رهن بریتانیایی‌ها بود، به بوشهر نیرو اعزام کردند و با همکاری حکمران بوشهر یعنی احمدخان دریابیگی زمینه شکست مشروطه خواهان را فراهم کردند.

آخرین یورش بریتانیا به بوشهر در جنگ جهانی اول یعنی ۸ اوت ۱۹۱۵ م. / ۲۷ شهریور ۱۳۳۳ ه‍.ق) روی داد که با فتوای علمای وقت همچون آیت الله سید عبدالله مجتهد بلادی بوشهری، آیت الله شیخ محمد حسین برازجانی و آیت الله شیخ عبدالنبی بحرانی مردم این شهر و استان به مقابله با نیروهای بریتانیا برخواستند.[۴۵] در طی این اشغال که تا پایان جنگ جهانی اول ادامه پیدا کرد، بریتانیایی‌ها نیرویی به نام «تفنگداران پلیس جنوب» به جای ژاندارمری در جهت اجرای اهداف خود تشکیل دادند. در کنار مقابله مردم بوشهر، واسموس که کنسول آلمان در بوشهر بود به فعالیت علیه بریتانیایی‌ها پرداخت و ضرباتی به نیروهای برتانیایی وارد کرد.[۴۶] در این مدت بریتانیایی‌ها اشخاص آزاده خواه و وطن‌پرست بوشهر را به شهر «تانه» هند تبعید کردند و تمبری که روی آن نوشته بود «بوشهر در تصرف بریتانیا» را چاپ کردند.[۴۷]

... این بندر مهمترین نقطه خلیج فارس است. پیش از رسیدن به بوشهر، بارها وضع و نمای آن را در خیال آورده بودم و تصویری ذهنی از آن داشتم. بوشهر در جای خود بندرعباس دیگری بود چنان که بندرعباس هم بندری بسیار معتبر و تاریخی بوده است.

—یوشیدا ماساهارو، [۴۸]

رخدادهای تاریخی مهم

مشروطه در بوشهر

بعد از انتشار اخبار قیام مشروطه خواهان شهرهای مختلف ایران به توپ بسته شدن مجلس و سرکوب مشروطه خواهان، سید عبدالحسین لاری هیئت‌هایی به داراب، بندرعباس و بوشهر می‌فرستد. او در نامه به پیروزیهای خود بر نیروهای دولتی در منطقه لارستان را به اطلاع سید مرتضی مجتهد اهرمی می‌رساند. گزارش این پیروزیها باعث برانگیخته شدن انقلابیون بوشهر می‌شود و سید مرتضی با کمک مردم آماده حمله به مقرهای دولتی در بوشهر می‌شود. خود سید مرتضی به دستور عبدالحسین لاری و براساس احکام علمای نجف، رهبری این قیام را به عهده می‌گیرد. او در ۲۲ مارس و با نام آرمان میلیون، بوشهر را تصرف می‌کند.[۴۹]

علیمراد فراشبندی اعلام کرده‌است که سید مرتضی در شب اول ربیع الاول ۱۳۲۷ ه‍.ق / ۲۳ آوریل ۱۹۰۹ م. به سرعت و بدون خون ریزی بوشهر را تسخیر می‌کند. بعد از مدتی گمرک بوشهر که در رهن بیرتانیایی‌ها بود نیز توسط سید مرتضی و میلیون تصرف می‌شود. بعد از گذشت ۲ ماه از قیام سید مرتضی، دولت با موافقت بریتانیا احمدخان دریابیگی را به سمت حکمرانی کل بنادر جنوب ایران منصوب می‌کند. احمدخان ابتدا به نجف می‌رود و نظر علما آنجا را جلب می‌کند و سپس از عراق به سمت بوشهر حرکت می‌کند. طی این مدت عده ای از نیروهای سید مرتضی که اکثراً صحرانشین بودند به بازار بوشهر دستبرد می‌زنند و اموال مردم را می‌دزدند.[۵۰]

جنرال کنسول بریتانیا در بوشهر که مخالف سرسخت سید مرتضی و میلیون بود به سر جرج بارکلی گزارش از اوضاع بوشهر را ارسال می‌کند و در آن وضعیت بوشهر را نامناسب بیان می‌کند. سر ادوارد گری وزیر امور خارجه وقت بریتانیا با مداخله نظامی بریتانیا موافقت می‌کند و ناو سلطنتی فاکس دستور حرکت از بندرعباس به بوشهر را می‌دهد. همچنین وزارت خارجه ایران، روس، عثمانی، فرانسه، و آلمان نیز با این مداخله موافقت می‌کنند. بعد از اتمام حجت نماینده سیاسی بریتانیا در بوشهر با سید مرتضی برای ترک بوشهر و رد این درخواست از طرف سید مرتضی، چهارصد نیروی بریتانیا در ساحل پیاده شده و ساختمان نمایندگی بریتانیا (در سبزآباد فعلی)، محوطه گمرک در شمال شهر، بانک شاهی و تجارتخانه وانکهوس و شرکا را تصرف می‌کنند. با حمایت فاتحان تهران و نامه آیت الله آخوند خراسانی، احمدخان دریابیگی به بوشهر برگشت و کنترل را در دست گرفت.[۵۱]

در ۱۵ جمادی الاول ۱۳۲۷ ه‍.ق تفنگداران تنگستانی از صبح تا غروب به مبارزه با نیروی حکومتی پرداختند اما نیروهای حکومتی با بمباران مواضع تنگستانی‌ها را به شدت در هم کوبیدند. احمدخان سعی کرد که با وساطت شیخ حسین خان چاهکوتاهی به موضوع خاتمه دهد اما موفق نشد. در نتیجه سربازان پادگان و برخی اهالی بوشهر با تحریک بریتانیایی‌ها خانه سید مرتضی تسلیم شد و صلح را پذیرفت.[۵۲]

در ۱۸ جمادی الاول ۱۳۲۷ ه‍.ق روسای لشکری و کسبه و تاجران بوشهر با حضور در دارالحکومه (امیریه) و تهیه استشهاد خواستار اخراج و تبعید وی از بوشهر شدند چرا که او را مایه اغتشاش و اختلال نظم می‌دانستند. اصرار بر اخراج و تبعید سید و مقاومت او ادامه پیدا کرد تا اینکه نهایتاً سید اسدالله خارقانی را به نمایندگی از آخوند خراسانی پیش او فرستادند تا سید مرتضی را مجاب به طبعیت کند اما دوباره نتیجه ای حاصل نشد در نتیجه نیروهای حکومتی با دو توپ منزل سید را گلوله‌باران کردند. بعد از تخریب قسمتی از منزل و فرار حامیان سیدمرتضی و غارت منزل، سید مرتضی با دو-سه نفر به سمت کنسولگری بریتانیا حرکت کرد اما سربازان دولتی او را دستگیر و به شدت مورد ضرب و شتم قرار دادند.[۵۳]

بعد از دستگیری سید مرتضی که سرکنسول بریتانیا، مستر چیک ویس، نیز در آن محل حضور داشت، او را در هلهله و هیاهو به دارالحکومه بردند و تسلیم حکومت کردند. چند روز بعد از دستگیری سید مرتضی، رئیسعلی دلواری با عده ای از روسای دشتی تصمیم گرفت به بوشهر حمله کند و سید مرتضی را آزاد کند اما احمدخان دریابیگی که از برنامه حمله رئیسعلی آگاه شده بود سید مرتضی را به کشتی مظفری در وسط دریا منتقل کرد. سید مرتضی پس از هجده روز توقیف در کشتی مظفری، در ۸ رجب ۱۳۲۷ ه‍.ق / ۲۶ ژوئیه ۱۹۰۹ م. به همراه خانواده اش به نجف تبعید شد.[۵۴]

یکی از دلایل شکست قیام و سید مرتضی و مشروطه خواهان بوشهر، سرخوردگی تاجران بوشهری از مشروطه خواهان بود. در طی ماهی که بوشهر در دست مشروطه خواهان و سید مرتضی بود و جاده بوشهر-شیراز نیز ناامن شده بود، متحمل ضرر شده بودند و خواستار حکمفرما شدن آرامش در منطقه بودند.[۵۵] یکی دیگر از دلایل شکست این قیام را ارتباط سید مرتضی با آلمان‌ها می‌دانند.[۵۶]

با آغاز دوره انقلاب مشروطیت، انجمن‌هایی در بوشهر شکل گرفتند که از آنها می‌توان به انجمن ایالتی (مجلس ملی) و ولایتی، بلدیه، اتحادیه تجار، داوطلبان ملی، شوکت اسلامیه، صفا، تجارت، اتحاد اسلامی و وکلای مدرسه سعادت اشاره کرد. در این بین لژ فراماسونری نیز در بوشهر فعالیت داشته‌است. لژ نظامی فراماسونری دیگری نیز در دستک (در ۱۴ کیلومتری بوشهر) بین سالهای ۱۹۱۴–۱۹۱۸ م. که بوشهر تحت اشغال بریتانیا بود، وجود داشته‌است.[۵۷]

کشتی رافائل
تصویری قدیمی از کشتی رافائل در بوشهر

در سال ۱۹۷۶ محمدرضا پهلوی ۲ کشتی توریستی به نام‌های «رافائل» و «میکل آنژ» را به دلیل عدم توانایی ایتالیایی‌ها در بازپرداخت تسهیلاتی که سال‌ها قبل دولت ایران به این کشور پرداخت کرده بود، بعنوان غرامت دریافت کرد. میکل آنژ که کوچکتر بود به بندرعباس و رافائل به بوشهر فرستاده و ساکن شدند. در این دوره، کشتی رافائل که با ۲۷۶ متر طول و ۳۱ متر عرض از کشتی تایتانیک هم بزرگتر بود مورد توجه و علاقه مردم بوشهر و حتی کشور قرار گرفت بطوری که به آن لقب «تایتانیک ایران» را داده بودند. با شروع جنگ تحمیلی محل استقرار این کشتی بمباران شد به همین علت با یدک‌کش هزار متر در کنار ساحل جابه‌جا شد اما در روز پنجشنبه ۲۶ آبان ۱۳۶۲ هواپیماهای عراقی بالاخره در گرماگرم بمباران خارگ و بوشهر آن را هدف موشک قرار داده و به آن آسیب جدی وارد کردند به حدی که رافائل تا نیمه در آب‌های کم عمق ساحلی لنگرگاه بوشهر فرورفت. چیزی نگذشت که یک کشتی باری به نام ایران سیام ناگهان به صورت اتفاقی با آن برخورد کرد و به بدنه اش آسیب جدی رساند و نهایتاً کشتی رافائل به‌طور کامل غرق شد.[۵۸][۵۹][۶۰] حضور کشتی رافائل در بوشهر برای مردم بوشهر به یک خاطره فراموش نشدنی تبدیل شده‌است و اخیراً مستندی دربارهٔ این کشتی ساخته شده و در شبکه مستند صداوسیمای ایران پخش شده‌است.[۶۱]

جغرافیا

موقعیت

بوشهر در موقعیت جغرافیایی ۲۸ درجه و ۵۹ دقیقه و ۳ ثانیه، و عرض جغرافیایی ۵۰ درجه و ۵۱ دقیقه و ۱۵ ثانیه‌ی طول شرقی نسبت‌به نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد. طول این شبه‌جزیره حدود ۱۵ کیلومتر و عرض آن بین ۲ الی ۴ کیلومتر است. این شهر یا هم‌سطح دریا یا در برخی قسمت‌ها پایین‌تر از سطح دریا قرار دارد. بوشهر فقط از سمت شرق به خشکی راه دارد که در این قسمت جاده‌ی ورودی به شهر به نام جاده‌ی شیراز - بوشهر قرار دارد.[۶۲]

پوشش گیاهی

شهر بوشهر به‌دلیل موقعیت و خاک فقیر و شوری آن دارای پوشش گیاهی قابل توجهی نیست؛ اما اخیراً کاشت نهال حرا در ساحل بوشهر آغاز شده و کم‌کم وضعیت پوشش گیاهی این شبه‌جزیره را تغییر خواهد داد.[۶۳]

آب‌وهوا

نقشهٔ آب‌وهوایی ایران؛ بندر بوشهر در جنوب غرب کشور قرار گرفته و آب‌وهوای آن نیمه‌بیایانی گرم است.

شهر بوشهر به‌دلایلی دارای آب‌وهوای گرم است که این دلایل عبارت‌اند از: قرار گرفتن در عرض‌های پایین جغرافیایی و نزدیکی به مدار رأس سرطلان، کمی ارتفاع نسبت‌به سطح دریا، کمبود پوشش گیاهی، قرارگرفتن در مسیر بادهای گرم عربستان، کمی بارش.[۶۴] طبق بررسی‌ها متوسط دمای بوشهر ۲۵ درجه‌ی سانتیگراد[۶۵] و معدل حداکثر دما ۴۲ درجه‌ی سانتیگراد بوده‌است. از ویژگی‌های مهم آب‌وهوایی شهر بوشهر می‌توان به پدیده‌ی شرجی اشاره کرد.[۶۶]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای بندر بوشهرNuvola apps kweather.svg

ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال

گرم‌ترین
۲۵ ۲۶ ۳۶ ۳۶ ۴۰ ۴۱ ۴۲ ۴۰ ۴۰ ۳۸ ۳۶ ۲۶ ۴۲

میانگین گرم‌ترین‌ها
۱۶ ۱۸ ۲۱ ۲۶ ۳۱ ۳۳ ۳۵ ۳۵ ۳۴ ۳۰ ۲۵ ۱۹ ۲۷

میانگین سردترین‌ها
۱۲ ۱۳ ۱۷ ۲۱ ۲۶ ۲۹ ۳۱ ۳۱ ۲۹ ۲۵ ۲۰ ۱۵ ۲۳

سردترین
−۱ ۲ ۵ ۲ ۱۶ ۱۳ ۲۳ ۲۲ ۲۱ ۱۱ ۷ ۶ −۱


منبع: سایت ودربیس[۶۷] ۸ ژانویه ۲۰۱۳

فرهنگ و هنر

سینما، تئاتر، نگارخانه و موسیقی

سینماهای شهر بوشهر عبارت‌اند از سینما بهمن (با سه سالن به نام‌های فانوس، ساحل، و دریا)، کانون پرورش فکری کودکان، شهید آوینی، شهدای نیروگاه اتمی، و ولایت.[۶۸]

در حوزه‌ی تئاتر، بوشهر به‌عنوان یک شهر کوچک در میان ۵ کلانشهر ایران قرار گرفته که در آن جشنواره‌ی تئاتر فجر برگزار شده‌است. در شهر بوشهر ۳ سالن تئاتر وجود دارد که از این میان می‌توان به سالن‌های استاد لطفی با ظرفیت ۶۰ نفر، استاد صغیری با ظرفیت ۱۴۰ نفر و استاد امیری با ظرفیت ۸۰ نفر اشاره کرد.[۶۹]

در حال حاضر اولین نگارخانه‌ی تخصصی و استاندارد این شهر با نام نگارخانه سوره در سال ۱۳۹۷ در بوشهر افتتاح شد.[۷۰] همچنین هر ساله یک فستیوال موسیقی به نام فستیوال موسیقی کوچه در بوشهر برگزار می شود که موسیقی های بومی و محلی در آن نواخته می شود.

فرهنگ‌سرا

در حال حاضر یک فرهنگ‌سرا تحت مدیریت بخش خصوصی با نام شهید گنجی در شهر بوشهر وجود دارد.[۷۱]

کتابخانه‌ها

نخستین قرائت خانه یا کتابخانه آموزشی بوشهر در مدرسه سعادت و در سال ۱۲۸۵ ه‍.ش / ۱۳۲۴ ه‍.ق / ۱۹۰۶ م. تأسیس شد. بعد از آن در سال ۱۳۰۰ قرائت خانه «فردوسی» و «نادری» راه اندازی شدند. از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۳۲ «قرائت خانه ایران و انگلیس» در بوشهر جهت انجام فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغاتی متفقین و انگلستان برپا بود. در سال ۱۳۲۹ ه‍.ق / ۱۹۱۱ م. کتابخانه اسلامیه بعنوان چهارمین کتابخانه عمومی کشور در بندر بوشهر بعد از شهرهای رشت، شیراز و تهران تأسیس شد.[۷۲]

۱۵ کتابخانه در شهر بوشهر وجود دارد که عبارت‌اند از[۷۳] کتابخانه‌ی ملی ایران شعبه بوشهر، کتابخانه‌ی اداره‌ی کل بنادر و دریانوردی، کتابخانه‌ی اداره‌ی کل حفاظت محیط‌زیست، کتابخانه‌ی اداره‌ی کل منابع طبیعی و آبخیزداری، کتابخانه‌ی استانداری بوشهر، کتابخانه‌ی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی، کتابخانه‌ی مؤسسه‌ی استاندارد و تحقیقات صنعتی، کتابخانه‌ی شهید مطهری، کتابخانه‌ی بنیاد بین‌المللی غدیر، کتابخانه‌ی سازمان قضایی نیروهای مسلح، کتابخانه‌ی بنیاد ایران‌شناسی، کتابخانه‌ی مصلحیان (کتابخانه‌ی شبانه‌روزی)، کتابخانه‌ی مرکز تربیت معلم بنت الهدا صدر، کتابخانه‌ی پستی بوشهر، کتابخانه‌ی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مرکز شماره‌ی ۱ بوشهر، کتابخانه‌ی پژوهشکده‌ی میگوی کشور

مردم

جمعیت

بوشهر پرجمیت‌ترین شهر استان بوشهر و سومین شهر پرجمعیت جنوب ایران به‌شمار می‌رود.[۷۴] طبق سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ جمعیت شهر بوشهر ۱۷۷۶۳۰ نفر و ۴۲۷۷۷ خانوار بوده‌اند. از این تعداد ۹۴۷۹۵ نفر مرد و بقیه یعنی ۸۲۸۳۵ نفر زن بوده‌اند. براساس آمار بیشترین تراکم ابتدا در مرکز شهر و سپس به ترتیب در محلات سنگی و بهمنی بوده‌است.[۷۵] در سال ۱۳۹۵ طبق سرشماری نفوس و مسکن جمعیت بوشهر ۲۲۳۵۰۴ نفر و ۶۳۸۲۰ خانوار بوده‌است. از این تعداد ۱۱۵۲۶۰ نفر مرد و ۱۰۸۲۴۴ نفر زن بوده‌اند.

هرم جمعیتی بوشهر در سال ۱۳۹۵[۷۶]
مردانسنزنان
۳٬۸۱۲ ۶۵+ ۴٬۰۱۱
۳٬۳۲۹ ۶۰–۶۴ ۲٬۷۹۱
۴٬۱۷۸ ۵۵–۵۹ ۳٬۷۸۳
۵٬۱۰۵ ۵۰–۵۴ ۴٬۶۲۳
۷٬۱۳۶ ۴۵–۴۹ ۵٬۶۰۸
۸٬۳۲۴ ۴۰–۴۴ ۷٬۰۵۹
۱۱٬۵۴۴ ۳۵–۳۹ ۱۰٬۸۱۵
۱۳٬۶۱۳ ۳۰–۳۴ ۱۳٬۸۰۵
۱۱٬۶۳۶ ۲۵–۲۹ ۱۲٬۲۸۴
۱۰٬۶۳۳ ۲۰–۲۴ ۹٬۴۵۱
۸٬۳۷۲ ۱۵–۱۹ ۷٬۲۲۸
۸٬۲۷۳ ۱۰–۱۴ ۸٬۰۹۹
۹٬۶۷۰ ۵–۹ ۹٬۱۸۰
۹٬۶۳۵ ۰–۴ ۹٬۵۰۷

اقوام

در تاریخ ۱۹۱۳ میلادی، ج.ج. لوریمر، سرکنسول انگلیس در بوشهر که جمعیت آن ۱۵هزار نفر بود، قومیت‌های موجود در شهر بوشهر را طبق جدول زیر اعلام کرد.

قوم جمعیت (نفر)
بوشهری‌ها ۵۰۰۰
شنبدی‌ها ۲۵۰۰
کازرونی‌ها ۱۰۰۰
بهبهانی‌ها ۱۰۰۰
خنسیرها ۳۰۰
شیرازی‌ها ۲۰۰
تنگستانی‌ها ۲۰۰
دوانی‌ها ۲۰۰
بحرینی‌های عرب ۲۰۰
دهدشتی‌ها ۱۵۰
دشتی‌ها ۱۰۰
صمفانی‌ها ۴۰
خراجی‌ها ۳۰
اصفهانی‌ها ۱۰
طهرانی‌ها ۱۰
لنگه‌ای‌ها ۵

این جدول نشان می‌دهد که بیشترین قوم غالب در بوشهر از کدام بوده‌است. طبق این جدول قوم‌های غالب به‌ترتیب، خود بوشهری‌ها، شنبدی‌ها، کازرونی‌ها، بهبهانی‌ها، خنسیرها، شیرازی‌ها، تنگستانی‌ها، دوانی‌ها و بحرینی‌های عرب بوده‌اند. پس می‌توان گفت که نژاد مردم شهر بوشهر در اصل از این قوم‌ها بوده‌است.[۷۷]

ارامنه

فرزندان یک خانواده یهودی بوشهری در ۱۹۲۸ میلادی

براساس اسناد موجود در بایگانی وزارت خارجه که کشیش واهاک (رئیس روحانی ارامنه بوشهر) با مجلس شورای ملی و وزارت خارجه مکاتبه داشته‌است می‌توان تخمین زد که حضور ارامنه در این شهر سیصد سال است. در واقع از دوره صفویان ارامنه در بوشهر حضور داشته‌اند.[۷۸] بعد از سقوط اصفهان توسط افغانها و در دوره پایانی صفویه، بخشی از این اقلیت به نواحی جنوبی از جمله بوشهر مهاجرت کردند. طبق گفته پیشینیان، مردم و ارامنه بوشهر با هم ارتباط بسیار نزدیکی داشته‌اند و ارامنه بوشهر مورد اعتماد مردم بوشهر بوده‌اند بطوری که اندوخته‌ها و دارایی‌های خود را به آنان می‌سپرده‌اند. همچنین در دوره مشروطه که قوای مردمی گمرک بوشهر را تصرف می‌کنند و بلژیکی‌ها را از ریاست خلع می‌کنند، یک ارمنی به نام مؤسس خان ارمنی را به ریاست آن منصوب می‌کنند. همچنین در تأمین مالی بعضی از فعالیت‌ها در بوشهر نیز مشارکت داشته‌اند.[۷۹] در حال حاضر از کلیساهای ارامنه بوشهر می توان به کلیسای گئورگ مقدس اشاره کرد که خود بنوعی نشان از حضور بسیار زیاد اقلیت ارامنه در بوشهر داشته است.

یهودیان

طبق اطلاعات ذکر شده در اسناد تاریخی، در سالهای ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ م. به ترتیب حدود ۷۰ و ۳۵۰ نفر یهودی در بوشهر ساکن بوده‌اند. در سال ۱۹۰۰ م. یهودیان بوشهر به ۶۰۰ نفر می‌رسند که در محله‌های بهبهانی و دهدشتی و در منطقه ای به نام محله «کلیمی ها» ساکن بوده‌اند. شغل اکثر یهودی‌های بوشهر زرگری، پارچه فروشی، مشروب فروشی، دارو فروشی و صرافی بوده‌است. یهودیان بوشهر دارای سه کنیسه بوده‌اند. در دهه ۱۳۳۰ ه‍.ش بیشتر یهودیان بوشهر به قصد زندگی در سرزمین موعود یعنی اسرائیل، بوشهر را ترک کردند.[۸۰] در دوره قاجار با وجود محدودیت برای یهودیان اما در بوشهر زندگی مسالمت آمیزی داشته‌اند بطوری که در انجام امورات زندگی و اجرای مراسمات مسلمانان؛ کمک کننده و یاری گر مسلمانان بوده‌اند.[۸۱] از خاندان مشهور یهودی بوشهر می‌توان به ساسون‌ها اشاره کرد.

زبان

بوشهری‌ها با گویش بوشهری صحبت می‌کنند.

اقتصاد

از گذشته دور یکی از منابع درآمد مردم شهر بوشهر تجارت از راه دریا بوده‌است. در سفرنامه یوشیدا ماساهارو که بعنوان اولین فرستاده امپراتور ژاپن به ایران در دوره قاجار بوده و از بوشهر و دشتستان برای رسیدن به پایتخت عبور کرده‌است، نوشته شده که اکثر تجار بزرگ و معتبر بوشهر یا ارمنی و یهودی بوده‌اند یا خارجی. او از خاندان یهودی ساسون‌ها در بوشهر بعنوان یکی از تجار بزرگ نام برد.[۸۲] از دیگر تجار مشهور بوشهر در آن دوران می‌توان به هوتس که هلندی بودند اشاره کرد.[۸۳] از شرکت‌های قدیمی تجاری در بوشهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:[۸۴]

  • شرکت هاتس و پسران (دارای دو شعبه در لندن و بوشهر)
  • شرکت موییر توییدی (یک شرکت بریتانیایی)
  • شرکت گری پل (یک شرکت بریتانیایی)
  • شرکت دیوید ساسون (یک شرکت یهودی که در بوشهر و اصفهان شعبه داشت)

از شرکت‌های کشتیرانی قدیمی در بوشهر می‌توان موارد زیر را نام برد:[۸۵]

  • کمپانی حاج ابوالقاسم بوشهری
  • کمپانی کشتیرانی جهازات هند انگلیسی
  • کمپانی کشتیرانی جهازات خلیج فارس
  • کمپانی خط هامبورگ و آمریکا
  • کمپانی روسی کشتی‌رانی و تجار

همچنین یوشیدا دو قلم از مهم‌ترین کالاهای صادراتی از این بندر را تریاک و اسب عنوان می‌کند. از دیگر نکات جالب این سفرنامه می‌توان به کاشت خربزه و هندوانه در بوشهر اشاره کرد که نشان می‌دهد مردم بوشهر ظاهراً در این منطقه کشاورزی می‌کرده‌اند و منبع درآمدشان هم بوده‌است.[۸۳]

اقتصاد شهر بوشهر در اصل بسیار وابسته به دریا است. صنایع دریایی مانند کشتی‌سازی و سکوسازی،[۸۶][۸۷] تجارت دریایی،[۸۸] و شیلات[۸۹] نقش مهمی در اقتصاد مردیم این شهر داشته و دارد. اما چند ده سال از تأسیس منطقه ویژه اقتصادی بوشهر[۹۰] و دو شهرک صنعتی[۹۱][۹۲] و یک ناحیه صنعتی دریائی بوشهر[۹۳] در کنار این شهر می‌گذرد و نقش این دو در اقتصاد مردم این شهر پررنگ تر شده‌است. جدای از اشتغال در محیط‌های اداری، وجود چندین پایگاه نظامی (پایگاه ششم شکاری، منطقه دوم نیروی دریای سپاه،[۹۴] نیروی دریایی ارتش[۹۵](گردان تکاوران دریایی بوشهر)، نیروی هوافضای سپاه،[۹۶] پدافند هوایی شهید بوشهریان،[۹۷] و نیروی زمینی سپاه[۹۸][۹۹])، چندین نیروگاه اتمی و گازی از دیگر مواردی است که در ایجاد اشتغال و اقتصاد مردم نقش داشته‌است. از دیگر منابع درآمدی و اشتغال مردم بوشهر، می‌توان به وجود مراکز تجاری و تفریحی در بوشهر اشاره کرد که هم‌اکنون در حال افزایش می‌باشد.[۱۰۰]

جاذبه‌های گردشگری

تاریخی

موزه منطقه ای خلیج فارس در بوشهر (بزرگترین موزه جنوب کشور)

قسمت ساحلی بافت قدیم بوشهر در سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۳۶۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. تقریباً تمامی این نواحی قدیمی و مربوط به دوره‌ی حکومت‌های پیشین است.[۱۰۱][۱۰۲][۱۰۳] از اماکن تاریخی و دیدنی این شهر می‌توان به مراکز مقابل اشاره نمود: ریشهر، آب انبار قوام، خانه قاضی، عمارت دهدشتی، مدرسه گلستان، بافت شهر بوشهر، عمارت کلاه‌فرنگی بوشهر، عمارت گلشن، کلیسای ارامنه گریگوری، گورستان مهاجمین انگلیسی، قبر جنرال، عمارت کوتی، مدرسه سعادت، عمارت ملک بوشهر، آرامگاه اصفهانی، معبد خدا دریا، کلیسای مسیح مقدس، قلعه هلندی‌ها، کنیسه یهودیان، عمارت حاج رئیس

مذهبی

میگو خشک یکی از سوغاتی‌های شهر بوشهر

طبیعی

بوستان‌ها

بوستان‌های شهر بوشهر عبارتند از: مرجان، مروارید، لیان، خلیج فارس، شغاب

موزه

موزه‌های شهر بوشهر عبارت‌اند از: باستان‌شناسی، مردم‌شناسی بوشهر، دریا و دریانوردی خلیج فارس، تاریخ طبیعی، تاریخ پزشکی خلیج فارس، موزه منطقه ای خلیج فارس (بزرگترین موزه جنوب ایران)،[۱۰۴] موزه تجارت دریایی خلیج فارس،[۱۰۵] دهدشتی

میگوپلو بوشهری

هتل و مراکز اقامتی

  • هتل سیراف (رضا، سابق)؛ خیابان امام خمینی (سنگی)
  • هتل دلوار: میدان رئیس علی دلواری
  • هتل پرواز: خیابان ساحلی، روبه‌روی پارک مرجان
  • هتل آپارتمان آسمان: بوشهر. خیابان حافظ جنوبی
  • هتل آپارتمان پاسارگاد: بوشهر. خیابان خمینی
  • مهمان‌سرای ایران: خیابان صفوی
  • مهمان‌سرای سعدی: خیابان حافظ
  • مهمان‌سرای کسری: خیابان نادر
  • مهمان‌سرای قصر طلایی: خیابان لیان
  • هتل آپارتمان یاس: خیابان عاشوری
  • هتل آپارتمان جزیره: کوی بندر
  • هتل ورزش: خیابان ورزش
  • هتل پلاس: چهارراه کشتیرانی

نمایشگاه بین‌المللی

شرکت نمایشگاه‌های بین‌المللی شهر بوشهر در سال ۱۳۸۱ تشکیل گردید و هم‌اکنون در کیلومتر ۴ جاده بوشهر-برازجان قرار دارد.[۱۰۶]

سوغات

از سوغات‌های شهر بوشهر می‌توان به ماهی، میگو، گلیم، قالی، مسقطی، و حصیر اشاره کرد.

ترابری

فرودگاه

اهالی بوشهر به همراه تعدادی تکنسین در حال انتقال هواپیما در فرودگاه بوشهر در سال ۱۳۰۳ (والتر میتل‌هولتسر)

فرودگاه بین‌المللی شهدای بوشهر در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی ایجاد شد که در حال حاضر یک قرن از تأسیس آن می‌گذرد.[۱۰۷] در گذشته، این فرودگاه یکی از دو قطب اصلی فرودگاهی کشور بوده‌است به طوری که اولین میزبان خطوط هوایی بزرگ و مهم دنیا همچون بریتیش ایرویز انگلستان و کی ال ام هلند در ایران بوده‌است. گفته شده که اولین محموله هواپیماهای خریداری شده برای ارتش شاهنشاهی ایران در سال ۱۳۰۳ هجری شمسی در بندر بوشهر تحویل و از این فرودگاه به دیگر نقاط کشور فرستاده شده‌است.[۱۰۸] در سال ۱۹۱۹ میلادی اولین پرواز بین اروپا و هندوستان راه اندازی شد که در فرودگاه بین‌المللی بوشهر جهت سوختگیری و سرویس، نشست و برخاست داشت و همچنین از اولین پروازهایی بود که از آسمان ایران استفاده می‌کرد. این فرودگاه به دلیل امکانات و تجهیزات، و سامانه‌های پیشرفته ناوبری هوایی از توان بسیار بالایی برخوردار است.[۱۰۷] در حال حاضر کار مطالعات احداث فرودگاه جدید بوشهر تمام شده‌است[۱۰۹] و قرار است این فرودگاه در ۲۵ کیلومتری بندر بوشهر (بین چغادک و احمدی) با ۴۲۵۰ هکتار وسعت ایجاد گردد.[۱۱۰]

پروازهای بین‌المللی فرودگاه بوشهر به عراق، سوریه، عربستان سعودی و کشورهای حوزهٔ خلیج فارس چون امارات متحده عربی صورت می‌پذیرد.

پروازهای داخلی فرودگاه بوشهر هم‌اکنون به تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، خارگ، تبریز، رشت، بندرعباس، کیش انجام می‌شود.[۱۱۱]

مسافری و گردشگری دریایی

پایانه بین‌المللی مسافری و گردشگری دریایی بوشهر

بوشهر دارای یک پایانه‌ی بین‌المللی مسافری و گردشگری دریایی است که برای مسیر خارگ-بوشهر نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۱۲] همچنین مسئولین استان هنوز در حال پیگیری برای برقراری خط کشتیرانی بوشهر-قطر هستند اما هنوز این امر محقق نشده‌است.[۱۱۳]

راه‌آهن

در حدود سال ۱۲۹۸ هجری شمسی، انگلیسی‌ها با استفاده از هندوها بین بوشهر و برازجان یک خط ریلی ایجاد کردند تا از آن جهت مقاصد نظامی استفاده کنند. انگلیسی‌ها به شهرداری بوشهر پیشنهاد فروش این خط ریلی را دادند؛ اما چون شهرداری توانایی خرید آن را نداشت پس مصالح خط ریلی را جمع می‌کنند و به بصره می‌برند.[۱۱۴]

بعد از انقلاب اسلامی، در دولت دهم، طرح راه‌آهن بوشهر شیراز به طول ۴۳۹ کیلومتر تصویب شد؛ اما به‌علت نبود اعتبارات مالی متوقف شد.[۱۱۴] این پروژه به ۱۱ قطعه تقسیم شده‌است.[۱۱۵] قرار بوده‌است که این خط راه‌آهن از مرودشت در شمال شیراز آغاز و پس از عبور از کوار، فیروزآباد، فراشبند، کلمه، بوشکان، اهرم و چغادک عبور کرده و نهایتاً به بوشهر متصل شود.[۱۱۶] در قسمت دیگر، محور دیگری از اهرم شروع و با گذشتن از خورموج و کنگان به بندر عسلویه متصل شود.[۱۱۷] تأمین اعتبار این پروژه نیز قرار بوده‌است تا توسط وزارت نفت انجام شود که ظاهراً این وزارتخانه از ۱۳۸۹ از تأمین اعتبار این خط ریلی شانه خالی کرده‌است.[۱۱۸]

اتوبوس و تاکسی برون‌شهری

در حال حاضر شهر بوشهر دارای یک ترمینال اتوبوس جهت مقاصد برون‌شهری و برون استانی است که در قسمت جنوبی شهر و در جاده‌ی برازجان - بوشهر قرار دارد. یازده شرکت مسافربری با ۱۲۰ اتوبوس و ۱۱۰ تاکسی در حال خدمت‌رسانی به مسافران در این ترمینال هستند.[۱۱۹]

اتوبوس و تاکسی درون‌شهری

در حال حاضر با وجود پاندمی کرونا ۳۰ دستگاه اتوبوس شهری در ۱۱ خط در حال انجام فعالیت هستند.[۱۲۰] همچنین در بوشهر حدود ۴۰۰ تاکسی زرد شهری وجود دارد که به دلیل فرسودگی فقط ۲۰۰ عدد در حال استفاده می‌باشند.[۱۲۱] از دیگر تاکسی‌های عمومی در شهر بوشهر می‌توان به تاکسی بیسیم اشاره کرد.[۱۲۲]

سیما و رسانه‌ها

صدا و سیما

صدا و سیمای مرکز بوشهر که شامل دو بخش تلویزیونی و رادیویی است، برنامه‌های متعددی را پخش می‌کند. شبکه بوشهر هم‌اکنون هر روز به مدت ۲۴ ساعت برنامه‌های خود را به مخاطبان ارائه می‌کند. رادیو بوشهر نیز به‌عنوان یکی از رادیوهای محلی کشور هم‌اکنون به صورت ۲۴ ساعته فعالیت می‌کند.[۱۲۳]

نشریه‌ها

اولین روزنامه مستقل و محلی بوشهر در سال ۱۳۱۸ ه‍.ق / ۱۹۰۰ م. با نام «طلوع» شروع به فعالیت کرد. مدیر و سردبیر آن عبدالحمیدخان ثقفی ملقب به «متین السلطنه» بود. روزنامه بعدی، «مظفری» بود که در ۱۷ شوال ۱۳۱۹ / ۱۹۰۱ م. در ۱۶ صفحه و قطع خشتی در بوشهر منتشر شد. بعد از آن در ۱۳۲۷ ه‍.ق / ۱۹۰۹ م. روزنامه «اصلاح» در چهار صفحه و با خط نسخ و چاپ سنگی منتشر شد که مدیر آن محمدرضا دریس (معروف به بوشهری) این روزنامه در بمبئی هندوستان چاپ می‌شد. هدف از فعالیت آن تحقق آرمان دموکراسی و مشروطیت و افشای جنایات محمدعلی شاه قاجار بود. در سال ۱۳۲۵ / ۱۹۴۶ م. روزنامه «ندای جنوب» با صاحب امتیازی و سردبیری محمدباقرخان تنگستانی در بوشهر منتشر شد. البته از سال ۱۳۲۱ ه‍.ق / ۱۹۱۳ م. که بوشهر به دست قوای بریتانیایی افتاد، چاپ روزنامه در آن متوقف شد. اما واسموس روزنامه «ندای حق» را که خودش سردبیری آن را بر عهده داشت در سال ۱۳۳۴ ه‍.ق / ۱۹۱۶ م. در برازجان چاپ و منتشر کرد. [۱۲۴]

بوشهر سابقه صدساله در داشتن مطبوعات دارد. تبادل فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بوشهر با نقاط دیگر جهان موجب ارتقا فرهنگی سیاسی و گسترش نشر و چاپ روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌های مختلف از دوران مشروطیت در بوشهر شده‌است. روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌هایی چون ندای جنوب، سنگلاخ، دریاکنار، پست خلیج، عرشه، طلوع، مظفری، اصلاح، ندای حق و… در دهه‌های گذشته تا زمان کودتای سال ۱۳۳۲، در بندر بوشهر، چاپ، نشر و توزیع می‌شده‌است. بعد از انقلاب ایران با تأخیر چند ساله، اولین هفته‌نامه‌ی بوشهر، «آئینه جنوب»، در سال (۱۳۷۳) نشر گردید. نسیم جنوب دومین هفته‌نامه‌ی استان بوشهر و قدیمی‌ترین نشریه در حال انتشار بوشهر از اسفندماه ۱۳۷۶ تاکنون است.[۱۲۵]

چاپخانه

اولین چاپخانه بوشهر «مظفری» نام داشته که اطلاعات زیادی از آن در دست نیست. چاپخانه دوم در بوشهر «احمدیه» نام داشته‌است که سید عبدالله علوی با خریداری و تجهیز آن چاپخانه «علوی» را بنیان‌گذاری می‌کند که با یک قرن سابقه قدیمی‌ترین و پرسابقه‌ترین چاپخانه ایران و کرانه‌های شمالی و جنوبی خلیج فارس می‌باشد و هنوز هم مشغول به فعالیت است.[۱۲۶]

ورزش

ورزشگاه‌ها

از ورزشگاه‌های مهم و مشهور شهر بوشهر می‌توان به ورزشگاه شهید بهشتی و ورزشگاه شهید مهدوی اشاره کرد.

باشگاه فوتبال

شهر بوشهر دارای دو باشگاه فوتبال مشهور می‌باشد که عبارت‌اند از باشگاه فوتبال ایرانجوان بوشهر و باشگاه فوتبال شاهین بوشهر که هر دو سابقه‌ی حضور در جام حذفی و لیگ برتر را در کارنامه خود دارند.

مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌ها

مکتب‌خانه «احمدیه» اولین مرکز آموزشی در بندر بوشهر بوده‌است که «شیخ احمد» مدیریت آن را بر عهده داشته‌است. بعد از مرگ شیخ احمد، «واثق الملک» که کارگزار بوشهر بوده‌است، به همراه احمدخان دریابیگی بنیان «مدرسه سعادت» را با تغییراتی بر همین مکتب‌خانه در سال ۱۳۱۷ ه‍.ق ایجاد کردند. البته نام سعادت برگرفته از نام محمدحسین سعادت است که به درخواست احمدخان دریابیگی این مدرسه را ایجاد کرد. مدرسه سعادت در کل ایالت فارس نخستین مدرسه به سبک جدید بوده‌است.[۱۲۷]

رصدخانه مهر بوشهر بزرگترین رصدخانه دانش آموزی کشور

دومین مدرسه غیردولتی در بوشهر، مدرسه «تربیت» بوده‌است. مدرسه ایرانیان بحرین (تأسیس ۱۳۲۲ ه‍.ق) از دیگر مدارس مشهور بوشهر بود که در خود بحرین تأسیس شد. از مدارس دیگر می‌توان به مدرسه فردوسی، پورسینا یا سالاریه، معینی، اخوت، شاهدخت و مدرسه فرانسوی زبان فرانسوی‌ها اشاره کرد.[۱۲۸] از دانشگاه های بوشهر می توان به موارد زیر اشار کرد:

افول بوشهر

بوشهر در دوره افشاریه، زندیه، قاجاریه و دوران پهلوی اول مهم‌ترین و مشهورترین بندر خلیج فارس بوده‌است[۱۲۹] بطوری که حدود ۲۰ کشور در آن دارای کنسولگری بوده‌اند.[۱۳۰] در دوره قاجار به بوشهر «باب الابواب» خلیج فارس گفته می‌شده‌ است.[۱۳۱] حاکم بوشهر در این دوره‌ها حکمران کل بندرها و جزایر خلیج فارس بوده و قلمرو آن تا بلوچستان و بندر چاه بهار را در بر می‌گرفته‌ است(یعنی حتی بندرعباس و جزایر آن)[۱۳۲]. اسدپور، استادیار گروه تاریخ دانشگاه خلیج فارس عوامل و موانع توسعه بوشهر را به دو دسته درونی و بیرونی تقسیم کرده که عبارتند از[۱۳۳]:

  • موانع درونی:
  1. موقعیت جغرافیایی و اقلیمی بوشهر
  2. ضعف نخبگان و دیوانسالاران بومی
  3. ساختارهای سنتی اقتصاد و معشیت
  4. قاچاق
  5. خروج نخبگان و عدم ماندگاری آنان
  6. زوال و افول جامعه تجاری بوشهر
  7. اوضاع نابه سامان سیاسی و اجتماعی
  8. مهاجرت و پیامدهای آن
  9. ضعف سرمایه‌گذاری‌های صنعتی بوشهر
  • موانع بیرونی:
  1. بحران‌های سیاسی و نظامی
  2. سیاست‌های دولت‌های ایران
  3. فاصله زیاد از پایتخت کشور
  4. برخورداری و توسعه یافتگی استان‌های همجوار

مشاهیر

جواد بوشهری ملقب به امیرهمایون

بوشهر دارای مشاهیر در زمینه‌های متفاوتی در طول تاریخ بوده‌است. در حوزه سیاست می‌توان جواد بوشهری را بعنوان یکی از مشاهیر شهر بوشهر معرفی کرد. او سناتور، وزیر پست و تلگراف(در دوره نخست وزیری احمد قواموزیر کشاورزی(در دوره نخست وزیری عبدالحسین هژیروزیر راه(در دوره نخست وزیری محمد مصدق) و مدیر جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهشنشاهی بوده‌است. از دیگر مشاهیر شهر بوشهر می‌توان به ناخدا عباس دریانورد اشاره کرد که از دریانوردان مشهور دوره خود بوده‌است. در حوزه دینی از مشاهیر این شهر می‌توان به سید عبدالله بلادی بوشهری و غلامعلی صفایی بوشهری اشاره کرد. از مشاهیر ادبی بوشهر می‌توان به صادق چوبک و در حوزه هنری می‌توان به غلامرضا نیکخواه و جهانبخش کردی‌زاده اشاره کرد. در حوزه ورزشی نیز می‌توان مهدی طارمی و مهدی قایدی را نام برد.

مدیریت شهری

شورا

شورای شهر بوشهر دارای ۹ عضو اصلی و ۵ عضو علی‌البدل است.[۱۳۴][۱۳۵] در سال ۱۴۰۱ بودجه شهرداری شهر بوشهر و سازمان‌های وابسته آن ۹۴۰ میلیارد تومان[۱۳۶] و ۱۵۱۳ میلیارد تومان که ۵۰۰ میلیارد تومان آن اوراق مشارکت و مابقی نقدینگی است برای طرح‌های شهرداری بوشهر تصویب شد.[۱۳۷]

معضلات شهری

نقشه شهر بوشهر و اطلاعات دریایی ساحل آن که در سال ۱۹۰۶ رسم شده‌است. در این نقشه که در مقیاس ۱:۲۳٬۴۰۰ رسم شده، شهر بوشهر و روستاها و موقعیت ساختمانهای اطراف آن بصورت دقیق تعیین شده‌است (مانند ساختمان انگلیسی‌ها و فرانسوی ها)

از معضلات شهر بوشهر می‌توان به مدیریت نامناسب فاضلاب و آب‌های جاری شده نزولات آسمانی یا زه ساختمان‌ها،[۱۳۸] عدم حفاظت صحیح از بافت قدیمی شهر، کمبود شدید امکانات تفریحی و مبلمان شهری ضعیف، ترافیک سنگین در برخی نقاط شهر مانند نقاط ورودی شهر،[۱۳۹] کمبود شدید محل پارک یا پارکینگ در برخی از خیابان‌های شلوغ مانند باغ زهرا و سنگی و خیابان‌های مرکز شهر،[۱۴۰] کمبود تاکسی زرد شهری[۱۴۱][۱۴۲] و گرانی یا کمبود مسکن برای خرید یا اجاره نشینی[۱۴۳] اشاره کرد.

محلات و مراکز شهری

امروزه محله‌های دهدشتی، شنبدی، کوتی و بهبهانی چهار محلهٔ شمالی و مرکزی بندر بوشهر هستند.[۱۴۴]

قدیمی‌ترین محله‌ی این شهر، ریشهر است که با همین نام پارسی حداقل قدمت آن به دوره عیلامی می رسد. در این منطقه پرتغالی ها بعد از ساخت بناهایی ساکن شدند. [۱۴۵]

از دیگر محله‌های این بندر می‌توان به صلح‌آباد، جُفره، جفره علی‌باش، جفره ماهینی، سنگی، شکری (بهشت صادق)، باغ زهرا، جبری، شغاب، کوی فرهنگیان، عالی‌آباد، ستم‌آباد، ظلم‌آباد، رونی، سبزآباد، سنگی، پودر، جلالی، مخ بلند، دواس، تل کوتی، بن مانع، عسلو، هلالی، نیدی، خواجه‌ها، دستک، امام‌زاده، رایانی، سرتل، تنگک (شمالی، وسطی، جنوبی)، تنگک غریب، تنگک محمد جعفری (رئیس)، تنگک زنگنه، نیروگاه اتمی، هلیله، بندرگاه، دروازه، چاه‌کوتاه، آب طویل، توحید اشاره کرد.[۱۴۶][۱۴۷]

محله‌های شهر بوشهر
دهدشتی، شنبدی، کوتی و بهبهانی، صلح‌آباد، جُفره، جفره علی‌باش، جفره ماهینی، هلیله، بندرگاه، سنگی، عاشوری، شکری (بهشت صادق)، هلالی، باغ زهرا، جبری، شغاب، کوی فرهنگیان، عالی‌آباد، ستم‌آباد، ظلم‌آباد، بهمنی، رونی، سبزآباد، پودر، جلالی، مخ بلند، دواس، تل کوتی، بن مانع، نیدی، خواجه‌ها، دستک، ریشهر، امامزاده، رایانی، سرتل، تنگک (شمالی، وسطی، جنوبی)، تنگک غریب، تنگک محمد جعفری (رئیس)، تنگک زنگنه، نیروگاه اتمی، دروازه، توحید،سنگی،بیسیم،باهنر،

روز ملی بوشهر

هم‌اکنون ۱۸ اسفند ماه، سالروز تأسیس مدرسه‌ی سعادت، روز بوشهر نام گرفته شده‌است. این روز با بکارگیری حروف ابجد و همراهی آن با مناسبت‌های مختلف تاریخی، فرهنگی، قهرمانی استان بوشهر تعیین شد.[۱۴۸][۱۴۹][۱۵۰]

شهروندان افتخاری

در سال ۱۳۹۱، هم‌زمان با روز بوشهر، احمد اقتداری، جغرافی‌دان و پدر مطالعات خلیج‌فارس، از سوی شهرداری این شهر به‌عنوان شهروند افتخاری بوشهر معرفی شد.[۱۵۱]

کنسولگری‌ها

از دوره افشاریه تا دوران پهلوی اول حدود ۲۰ کشور در بوشهر دارای کنسولگری بوده‌اند.[۱۵۲] کشورهایی همچون ایالات متحده آمریکا[۱۵۳]، بریتانیا (انگلستان)، روسیه، آلمان، فرانسه، هلند، ایتالیا و عثمانی از جمله کشورهایی بودند که در بوشهر دارای کنسولگری بوده‌اند.[۱۵۴] بعضی کنسولگری‌ها در بوشهر به قدری پراهمیت بوده‌اند که دیگر کنسولگری‌ها زیر نظر کنسولگری آن کشور در بوشهر اداره می‌شده‌اند مانند سرکنسولگری روسیه در بوشهر که کنسولگری‌های دیگر مناطق مانند اهواز و شیراز زیر نظر آن اداره می‌شد. هنوز هم بعضی از کشورها مانند روسیه محل کنسولگری خود در بوشهر را حفظ کرده‌اند.[۱۵۵]

نام کشور وضعیت کنسولگری سال فعالیت
بریتانیا بریتانیا غیرفعال [۱۵۶][۱۵۷]
فرانسه فرانسه غیرفعال ۱۸۸۹[۱۵۸][۱۵۹][۱۶۰]
روسیه روسیه غیرفعال ۱۹۰۱-۱۹۱۸[۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳][۱۵۸]
آلمان آلمان غیرفعال ۱۸۹۷[۱۶۴][۱۶۵][۱۵۸]
ایالات متحده آمریکا امریکا غیرفعال [۱۵۸][۱۶۳]
بلژیک بلژیک غیرفعال [۱۶۳]
هلند هلند غیرفعال ۱۸۶۸[۱۶۶][۱۵۸][۱۶۷][۱۶۳]
کویت کویت غیرفعال [۱۶۳]
نروژ نروژ غیرفعال [۱۶۳][۱۵۸][۱۶۸]
ارمنستان ارمنستان غیرفعال [۱۶۳]
ایتالیا ایتالیا غیرفعال [۱۶۹][۱۵۸][۱۷۰]
ترکیه عثمانی غیرفعال ۱۲۸۸ هجری قمری– ۱۳۳۶ شمسی[۱۵۸][۱۷۱]
پرتغال پرتغال غیرفعال [۱۵۸]
سوئد سوئد غیرفعال [۱۵۸]

شهرهای خواهرخوانده

بوشهر با ۲ شهر، پیمان خواهرخواندگی امضا کرده‌است:

خواهرخواندگی بوشهر با یکی از شهرهای کشورهای زیر هم پیشنهاد شده است:

بیمارستان‌ها

شماری از بیمارستان‌های بندر بوشهر عبارت‌اند از:

جستارهای وابسته

پانویس

  1. سینا ناجی (۱ بهمن ۱۳۹۹). «اقوال مختلف درباره نژاد مردم بوشهر/ شبه جزیره‌ای که به شکل سیگار برگ است». خبرگزاری علم و فناوری. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ نامعلوم. «معرفی و اطلاعات کامل شهر بوشهر». چهارگوشه. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  3. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۴–۵.
  4. عقیلی و شهریاری، «روند قدرت گیری آلمذکور در بوشهر (از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار1210 - 1135ق)»، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، 7.
  5. رستگار، بوشهر: تاریخ، سرزمین، فرهنگ، 527.
  6. نامعلوم. «جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری سال 1395». مرکز آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  7. نامعلوم (۷ تیر ۱۳۹۶). «جزئیات ساخت فرودگاه جدید بوشهر و خروج فرودگاه نظامی/ منتظر پرواز ای.تی.آرها به فرودگاه بوشهر هستیم». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  8. مرکز آمار، سالنامه آماری استان بوشهر 1397، ۸۷.
  9. کنین، جغرافیای استان بوشهر، ۱۹۰.
  10. نامعلوم (۲۱ شهریور ۱۴۰۰). «شهردار بوشهر انتخاب شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  11. نامعلوم (۹ اردیبهشت ۱۴۰۰). «نکوداشت یکصد و دهمین سال تاسیس شهرداری (بلدیه) بوشهر برگزار می شود». شهرداری بندر بوشهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  12. نامعلوم (۲۰ مهر ۱۳۹۸). «از لیان تا ریشهر: اسامی بوشهر در عصر باستان قسمت اول». Medium. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۷.
  13. اردکانیان و همکاران، راهنمای گردشگری در استان بوشهر، 13.
  14. نامعلوم. «معرفی استان بوشهر». اداره ارتباطات و فناوری اطلاعات بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ مرداد ۱۴۰۱.
  15. نوری زاده بوشهری، نظری به ایران و خلیج فارس.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ ۱۶٫۴ ۱۶٫۵ مشایخی، «پیشینه تاریخی بوشهر و فعالیتهای فرهنگی مرکز بوشهر شناسی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۱.
  17. علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان (بوشهر) در عصر عیلامی‌ها»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، ۲.
  18. یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، کیهان فرهنگی، ۱.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، کیهان فرهنگی، ۲.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، کیهان فرهنگی، ۳.
  21. رضوان تبار و پروانه، «نگاهی به موقعیت ویژه سیاسی - اقتصادی خلیج فارس در دوران باستان»، مطالعات خلیج فارس، ۱.
  22. یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، کیهان فرهنگی، ۴.
  23. غریبی، جعفری و لجم اورک مرادی، «سهم بندر تائوکه در مناسبات تجاری خلیج فارس در عصر هخامنشی»، پژوهش در تاریخ، ۸.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ رضوان تبار و پروانه، «نگاهی به موقعیت ویژه سیاسی - اقتصادی خلیج فارس در دوران باستان»، مطالعات خلیج فارس، ۴.
  25. اسماعیلی، «شهرهاي سلوکیان در سواحل خلیج فارس و جنوب ایران»، مطالعات فرهنگي و سياسي خليج فارس، ۶.
  26. رضوان تبار و پروانه، «نگاهی به موقعیت ویژه سیاسی - اقتصادی خلیج فارس در دوران باستان»، مطالعات خلیج فارس، ۵.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳ تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۵.
  28. توفیقیان، «پژوهشی در آثار یافت شده از بررسی باستان شناسی زیر آب بندر بوشهر»، مطالعات باستانشناسی، ۱.
  29. علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی اوضاع سیاسی ریشهر از ظهور صفویه تا پایان دوره طهماسب اول»، تاریخ اسلام و ایران، ۷–۹.
  30. خلیفه زاده و دیگران، «بررسی علل شکل‌گیری بنادر بوشهر، دیلم و ریگ در دوره صفوی»، مطالعات تاریخ اسلام، ۲۶.
  31. علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی اوضاع سیاسی ریشهر از ظهور صفویه تا پایان دوره طهماسب اول»، تاریخ اسلام و ایران، ۹.
  32. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۷.
  33. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۷-۹.
  34. عقیلی و شهریاری، «روند قدرت گیری آلمذکور در بوشهر (از سقوط صفویه تا برآمدن قاجار1210 - 1135ق)»، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، ۹.
  35. ناتانیل کرزن، ایران و قضیه ایران (جلد ۲)، ۲۸۲.
  36. نامعلوم (۲۴ خرداد ۱۳۹۰). «سال شمار وقایع جنوب ایران(1)». راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۷.
  37. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۸.
  38. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۱۰.
  39. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۱۱.
  40. مشایخ، «جایگاه بندر بوشهر و روابط اقتصادی- سیاسی ایران با انگلستان در منطقه خلیج فارس (اواخر قرن هجدم تا آغاز قرن بیستم)»، مطالعات خلیج فارس، ۴.
  41. مشایخ، «جایگاه بندر بوشهر و روابط اقتصادی- سیاسی ایران با انگلستان در منطقه خلیج فارس (اواخر قرن هجدم تا آغاز قرن بیستم)»، مطالعات خلیج فارس، ۳.
  42. مشایخ، «جایگاه بندر بوشهر و روابط اقتصادی- سیاسی ایران با انگلستان در منطقه خلیج فارس (اواخر قرن هجدم تا آغاز قرن بیستم)»، مطالعات خلیج فارس، ۵.
  43. تقوایی زحمتکش، «جغرافیای تاریخی بندر بوشهر»، پژوهش در تاریخ، ۱۴.
  44. مشایخی، «پیشینه تاریخی بوشهر و فعالیتهای فرهنگی مرکز بوشهر شناسی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۲.
  45. مشایخ، «امپراتوری استعماری بریتانیا و رویارویی نظامی ایران و انگلیس در آبراه خلیج فارس و بندر بوشهر در دوره قاجار ( 1273 ه.ق/1856 .م)»، مطالعات خلیج فارس، ۲-۳.
  46. سلطانی شایان، «بوشهر و جنگ جهانی اول»، پژوهش در تاریخ، ۱.
  47. مشایخ، «تجاوز نظامی بریتانیا به بوشهر و مقاومت مردم جنوب»، تاریخ معاصر، ۴.
  48. یاحسینی، «اولین فرستاده امپراتور ژاپن به ایران (شرح عبور از بوشهر و دشتستان) (نگاهی به سفرنامه یوشیدا ماساهارو)»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۳.
  49. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۳.
  50. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۴-۶.
  51. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۷-۹.
  52. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۱۶-۱۷.
  53. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۱۷-۱۸.
  54. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۱۸-۲۰.
  55. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۱۰.
  56. مشایخ، «جنبش مشروطه خواهی در بوشهر»، پژوهش های تاریخی، ۱۵.
  57. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۶.
  58. نامعلوم (۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۳). «کشتی رافائل نماد بوشهر و تاریخ گردشگری دریایی کشور/ بیرون کشیدن رافائل از دریا ضرر دارد». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۸.
  59. نامعلوم (۲۵ آذر ۱۳۹۸). «سرقت زیرآبی از رافائل واقعیت یا ساختگی». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۸.
  60. نامعلوم (۵ خرداد ۱۴۰۰). «گزارش مکتوب …" رافائل "کشتی اسرار آمیز در قعردریا». خبرگزاری صدا و سیما. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۸.
  61. نامعلوم. «رافائل». شبکه مستند. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۸.
  62. کنین، جغرافیای استان بوشهر، 180.
  63. نامعلوم (۱۷ بهمن ۱۳۹۹). «کاشت نهال حرا در ساحل بوشهر». خبرگزاری صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱.
  64. کنین، جغرافیای استان بوشهر، 189.
  65. مرکز آمار، سالنامه آماری استان بوشهر 1397، ۸۷.
  66. زهره عرب (۲۶ مرداد ۱۳۹۸). «از بیش و کم هوای بوشهر چه می‌دانید؟». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  67. "اطلاعات آب و هوای بندر بوشهر (ودربیس)" (به انگلیسی). وبگاه wheatherbase. Archived from the original on 7 April 2014. Retrieved 8 January 2013.
  68. نامعلوم. «سینماهای فعال استان بوشهر». اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  69. نامعلوم (۳۰ تیر ۱۳۹۵). «معرفی فعال‌ترین سالن‌های تئاتر ایران (پرونده دوم - بوشهر) / تئاتری که ضربانش با دما می‌تپد». ایران تئاتر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  70. نامعلوم (۳ شهریور ۱۳۹۷). «نخستین نگارخانه تخصصی استان بوشهرافتتاح شد». فکر شهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  71. نامعلوم. «فرهنگسراهای استان بوشهر». اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  72. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۵–۶.
  73. نامعلوم (۶ شهریور ۱۳۹۷). «لیست کتابخانه های عمومی بوشهر». پی جو. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  74. نامعلوم. «آمار نفوس و مسکن استان بوشهر». مرکز آمار. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۴ ژوئیه ۲۰۱۷.
  75. کنین، جغرافیای استان بوشهر، 194.
  76. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹.
  77. کنین، جغرافیای استان بوشهر، 208.
  78. علیزاده مقدم و هاشمی پور، «وضعیت فرهنگی ارامنه بوشهر در دوره قاجار(بر اساس اسناد این دوره)»، گنجینه اسناد، ۲-۳.
  79. علیزاده مقدم و هاشمی پور، «بررسی فعالیت های تجاری بازرگانان ارمنی در بوشهر در دوره قاجاریه»، مطالعات تاریخ اسلام، ۱۷.
  80. عاشوری نژاد و زاهد، «همزیستی پیروان ادیان و مذاهب در بندر بوشهر»، همایش ملی تسامح و مدارا در فرهنگ ایران و اسلام، ۱۰-۱۱.
  81. عاشوری نژاد و زاهد، «همزیستی پیروان ادیان و مذاهب در بندر بوشهر»، همایش ملی تسامح و مدارا در فرهنگ ایران و اسلام، ۱۱.
  82. یاحسینی، «اولین فرستاده امپراتور ژاپن به ایران (شرح عبور از بوشهر و دشتستان) (نگاهی به سفرنامه یوشیدا ماساهارو)»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۳.
  83. ۸۳٫۰ ۸۳٫۱ یاحسینی، «اولین فرستاده امپراتور ژاپن به ایران (شرح عبور از بوشهر و دشتستان) (نگاهی به سفرنامه یوشیدا ماساهارو)»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ۵.
  84. حمیدی، استان زیبای بوشهر، ۱۰۷.
  85. حمیدی، استان زیبای بوشهر، ۱۰۸–۱۰۹.
  86. نامعلوم (۲۱ آذر ۱۳۹۷). «بهره‌برداری از پروژه نوسازی زیرساخت کارخانه کشتی سازی بوشهر به روایت تصویر». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  87. نامعلوم (۱ آبان ۱۳۹۸). «غول صنعت دریایی ایران امیدوار به وعده‌ها». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  88. زهره عرب (۱۱ خرداد ۱۴۰۰). «ترخیص ۳۷ هزار تن کالای اساسی از گمرک بوشهر». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  89. حسین استوار (۱ شهریور ۱۴۰۰). «خبرگزاری فارس - خرید و فروش میگو در اسکله بوشهر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  90. نامعلوم. «منطقه ویژه اقتصادی بوشهر». منطقه ویژه اقتصادی بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۱.
  91. نامعلوم. «شهرک صنعتی استان بوشهر». شرکت شهرکهای صنعتی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۱.
  92. نامعلوم. «شهرک صنعتی استان بوشهر». شرکت شهرکهای صنعتی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۱.
  93. نامعلوم. «ناحیه صنعتی دریائی بوشهر». شرکت شهرکهای صنعتی استان بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۱.
  94. نامعلوم (۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰). «فرمانده منطقه دوم نیروی دریای سپاه: روی امنیت خلیج فارس حساس هستیم/ جمهوری اسلامی قدرت برتر منطقه است». خبرگزاری تسنیم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  95. نامعلوم (۲۲ مرداد ۱۴۰۰). «جانشین فرمانده نیروی دریایی ارتش از پایگاه دریایی بوشهر بازدید کرد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  96. بابک تقوایی (۷ بهمن ۱۳۹۹). «چگونه سپاه اف-۱۴ نیروی هوایی ارتش را به اشتباه ساقط کرد». ایندیپندنت فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  97. نامعلوم (۳۰ فروردین ۱۴۰۰). «فرمانده جدید پدافند هوایی منطقه جنوب در استان بوشهر معرفی شد». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  98. نامعلوم. «یادواره سرداران و 271 شهید اطلاعات قرارگاه منطقه ای سپاه استان‌های فارس، بوشهر و هرمزگان». صدا و سیمای فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  99. مراد ویسی (۸ فروردین ۱۳۹۹). «پرده‌برداری از ۱۰ قرارگاه منطقه‌ای نیروی زمینی سپاه». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  100. نامعلوم (۷ شهریور ۱۳۹۰). «احداث مجتمع بزرگ تجاری خورشید در بوشهر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۳۰.
  101. فاطمه رجبی (۲۱ تیر ۱۳۹۵). «بافت تاریخی بوشهر نفس هایش به شمارش افتاد/ پنجره های رنگی میراث بافت از یاد رفته». خبرگزاری شبستان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  102. الهام بهروزی (۴ مرداد ۱۳۹۸). «بافت تاریخی بوشهر نماد اصالت شهر». بامداد24. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  103. نامعلوم (۱۶ فروردین ۱۴۰۰). «بافت قدیم بوشهر، ظرفیتی برای جهانی شدن». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  104. نامعلوم (۱۳ بهمن ۱۳۹۹). «افتتاح بزرگ‌ترین موزه جنوب ایران در بوشهر». همشهری آنلاین. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  105. پریسا جُفره ای (۱۸ فروردین ۱۴۰۰). «موزه تجارت دریایی خلیج فارس بوشهر». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۶.
  106. نامعلوم. «شرکت نمایشگاه‌های بین‌المللی بوشهر». www.messe.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  107. ۱۰۷٫۰ ۱۰۷٫۱ نامعلوم. «فرودگاه بوشهر». مرکز فوریتهای پزشکی هوایی ایران Iran Air EMS. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  108. محمد غلامحسینی (۲۹ فروردین ۱۴۰۱). «فرودگاه بین‌المللی بوشهر بایک پروازخارجی/فرصتی که استفاده نمی‌شود». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  109. نامعلوم (۱۶ بهمن ۱۳۹۸). «جانمایی زمین فرودگاه جدید بوشهر/ ثبت دو شرکت هواپیمایی فوق سبک». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  110. نامعلوم (۱۷ بهمن ۱۳۹۸). «انجام امور مطالعاتی برای تخصیص زمین و ساخت فرودگاه جدید بوشهر». پرتال حمل و نقل. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  111. نامعلوم. «اطلاعات پرواز فرودگاه‌ بوشهر». اطلاعات پرواز فرودگاه‌های کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  112. نامعلوم (۲۶ تیر ۱۳۹۷). «طرح‌های گردشگری در پایانه مسافری دریایی بوشهر اجرا می‌شود+تصاویر». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  113. شیما عباس زاده (۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۰). «چالش‌های راه‌اندازی خط کشتیرانی بوشهر - قطر». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  114. ۱۱۴٫۰ ۱۱۴٫۱ حسن احمدی (۵ اسفند ۱۳۹۹). «راه‌آهن بوشهر اولویت بیست و سوم دولت/ بودجه ۱۴۰۰ برای دو کیلومتر راه!». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  115. نامعلوم (۳ اسفند ۱۳۹۹). «جزئیات احداث راه‌آهن 450 کیلومتری شیراز-بوشهر/هدف گذاری تأمین اعتبار از بازار سرمایه». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  116. نامعلوم (۲۷ دی ۱۳۹۷). «عملیات اجرایی راه‌آهن بوشهر- شیراز آغاز شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  117. نامعلوم (۱۸ آبان ۱۳۸۸). «خط راه‌آهن شیراز - بوشهر - عسلویه از 6 بوشهر عبور می‌کند». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  118. نامعلوم (۱۰ شهریور ۱۴۰۰). «ابرپروژه‌ای که لنگ اعتبار است/ پیشرفت لاک‌پشتی راه‌آهن بوشهر». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  119. نامعلوم (۲۲ فروردین ۱۴۰۱). «ترمینال و پایانه‌های مسافربری بوشهر». مجله مِستر بلیط. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  120. نامعلوم (۲ مهر ۱۳۹۹). «فعالیت ناوگان اتوبوسرانی بوشهر با ۵۰درصد ظرفیت آغاز شد+تصاویر». شهرداری بندر بوشهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  121. فاطمه توانا (۷ دی ۱۳۹۸). «چرا بوشهر تاکسی زرد ندارد؟». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  122. نامعلوم (۲۵ آذر ۱۳۹۸). «افزایش نرخ کرایه تاکسی‌ها در بوشهر/ سهمیه‌ای که کفاف نمی‌دهد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  123. نامعلوم (۵ آبان ۱۳۹۸). «صدا و سیمای بوشهر از آژیر قرمز تا تولید ۱۰۰ هزار دقیقه برنامه». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  124. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۴–۵.
  125. نامعلوم (۱۸ شهریور ۱۳۹۶). «مطبوعات بوشهر در آینه تاریخ». بوشهری ها. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۴.
  126. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۴.
  127. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۲.
  128. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۲–۴.
  129. مشایخ، «جایگاه بندر بوشهر و روابط اقتصادی- سیاسی ایران با انگلستان در منطقه خلیج فارس (اواخر قرن هجدم تا آغاز قرن بیستم)»، مطالعات خلیج فارس، ۱.
  130. اسدپور، «موانع تاریخی توسعه بوشهردر دوره پهلوی»، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، ۱-۶.
  131. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، ۱.
  132. اسدپور، «موانع تاریخی توسعه بوشهردر دوره پهلوی»، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، ۶.
  133. اسدپور، «موانع تاریخی توسعه بوشهردر دوره پهلوی»، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، ۱۰–۲۲.
  134. نامعلوم (۲۹ خرداد ۱۴۰۰). «۹ عضو شورای ششم شهر بوشهر مشخص شدند». ایمنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  135. نامعلوم (۲۹ خرداد ۱۴۰۰). «منتخبین شورای شهر بوشهر مشخص شدند+اسامی». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  136. نامعلوم (۱۶ اسفند ۱۴۰۰). «بودجه ۹۴۰ میلیارد تومانی سال ۱۴۰۱ شهرداری بوشهر تصویب شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  137. نامعلوم (۲۵ اسفند ۱۴۰۰). «1513 میلیارد تومان برای طرح های شهرداری بوشهر تصویب شد+فیلم». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  138. نامعلوم (۲۵ آبان ۱۳۹۹). «حل مشکلات محله‌های جنوبی بندر بوشهر اولویت مدیریت شهری باشد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  139. نامعلوم (۱۷ فروردین ۱۳۹۳). «معضلات شهر بوشهر از نگاه امام جمعه». فکر شهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  140. نامعلوم (۲۰ مهر ۱۳۹۸). «سه طرح بزرگ شهردار برای ساخت پارکینگ در شهر بوشهر و معضلات آن». سیراف خبر. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  141. نامعلوم (۳ تیر ۱۳۹۸). «گرما و کمبود تاکسی شهروندان بوشهری را کلافه کرده است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  142. ندا آبادی (۱۷ آبان ۱۳۹۵). «کمبود تاکسی در بوشهر و جولان خودروهای شخصی/ آقایان مسئول! مردم گلایه مندند». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  143. نامعلوم (۱۴ تیر ۱۴۰۱). «آشفته بازارمسکن دربوشهر/ سرگردانی مستأجران در دریای پرتلاطم اجاره». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۶.
  144. نامعلوم (۲ بهمن ۱۳۹۹). «بافت تاریخی بوشهر که به نوعی متشکل از چهار محل دهدشتی، شنبدی، کوتی و بهبهانی ...». شهرداری بندر بوشهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  145. عذرا شباب (۲ اسفند ۱۳۹۵). «فلسفه نامگذاری مناطق و محلات شهر بوشهر». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  146. نامعلوم (۴ مرداد ۱۳۹۹). «پیشینه تاریخی بوشهر». پانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  147. حامد نوشادی (۱۵ فروردین ۱۳۹۸). «بررسی ضرورت احداث پارکینگ طبقاتی در بوشهر». جنوب نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  148. نامعلوم (۱۶ اسفند ۱۳۹۵). «دلیل نامگذاری ۱۸ اسفند به نام «روز بوشهر»». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  149. نامعلوم (۲۱ آذر ۱۴۰۰). «برنامه‌های روز بوشهر با رویکرد جدید تدوین می‌شود». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  150. نامعلوم (۱۸ اسفند ۱۳۹۲). «چرا ۱۸ اسفند روز بوشهر است؟». نسیم جنوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  151. نامعلوم (۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸). «آیین بزرگداشت پدر مطالعات خلیج فارس در بوشهر برگزار شد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۹.
  152. اسدپور، «موانع تاریخی توسعه بوشهردر دوره پهلوی»، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، ۱-۶.
  153. مشایخ، «امپراتوری استعماری بریتانیا و رویارویی نظامی ایران و انگلیس در آبراه خلیج فارس و بندر بوشهر در دوره قاجار ( 1273 ه.ق/1856 .م)»، مطالعات خلیج فارس، ۳.
  154. زاهد، «بندر بوشهر: دروازه ورود مؤسسات فرهنگی، اداری و حکومتی جدید در خلیج فارس (دوره قاجار)»، مطالعات خلیج فارس، ۲.
  155. مشایخی، «دولت روسیه و اندیشه سلطه بر خلیج فارس»، ۱۶.
  156. مهراب کیانی (۷ مرداد ۱۳۹۸). «وقتی «پرچم انگلیس» در بوشهر پایین کشیده شد+ عکس». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  157. نامعلوم (۲۳ مرداد ۱۳۹۴). «چرا بوشهر 4 بار مورد هجوم بریتانیا قرار گرفت؟ / عملکرد متفاوت انگلیس در مشروطه بوشهر و تهران/وحدت شیعه و سنی در مبارزه علیه دشمن/ تدابیر تیزهوشانه رئیسعلی در تقابل با بریتانیا». رجانیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  158. ۱۵۸٫۰ ۱۵۸٫۱ ۱۵۸٫۲ ۱۵۸٫۳ ۱۵۸٫۴ ۱۵۸٫۵ ۱۵۸٫۶ ۱۵۸٫۷ ۱۵۸٫۸ ۱۵۸٫۹ عاشوری نژاد، «بررسی علل تأسیس نمایندگی سیاسی امپراطوری عثمانی در بوشهر»، ۲.
  159. اصفهانیان و مشایخی، «جايگاه بوشهر در روابط اقتصادي و سياسي فرانسه با ايران در منطقه خليج فارس ( سالهاي 1920-1890م/1339-1308هـ ق )»، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني اصفهان، ۵.
  160. مسعود مرادی (۱۳۸۷). «فرانسه و خلیج فارس». پرتال جامع علوم انسانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  161. مشایخی، «دولت روسیه و اندیشه سلطه بر خلیج فارس»، ۱۴-۱۶.
  162. دکتر افشین پرتو (۱ مرداد ۱۳۹۴). «بندر بوشهر در کشاکش جنگ جهانی». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  163. ۱۶۳٫۰ ۱۶۳٫۱ ۱۶۳٫۲ ۱۶۳٫۳ ۱۶۳٫۴ ۱۶۳٫۵ ۱۶۳٫۶ بهروز مرباغی (۱۱ اسفند ۱۳۹۷). «بوشهر-معماری-میراث فرهنگی-کنسولگری». شرکت مهندسی اردیبهشت مهرازان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  164. حمیده محمدی (۱۶ مرداد ۱۳۹۴). «صدمین سالگرد اشغال بوشهر توسط بریتانیا». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  165. مشایخی، «سیاست پیش به سوی شرق آلمان»، زمانه، ۱.
  166. نامعلوم. «روابط ایران و هلند». سفارت جمهوری اسلامی ایران در لاهه. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  167. اصفهانیان و مشایخی، «جايگاه بوشهر در روابط اقتصادي و سياسي فرانسه با ايران در منطقه خليج فارس ( سالهاي 1920-1890م/1339-1308هـ ق )»، مجله دانشكده ادبيات و علوم انساني اصفهان، ۸.
  168. امیرحسام حق پرست (۱۳ مرداد ۱۴۰۰). «از اسکاندیناوی‌های بوشهر تا سالمون نروژی؛ شاید!؟». پیغام بوشهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  169. سید ریحانه دباغ (۳۰ مهر ۱۳۹۹). «تدوین سند همکاری بوشهر با لیگوریا ایتالیا». ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  170. علیزاده مقدم و هاشمی پور، «بررسی نقش ارامنه در گمرک بوشهر در دوره قاجار براساس اسناد این دوره (1210تا1332ق/1795تا1914م)»، ۵.
  171. عبدالکریم مشایخی (۱۳۸۵). «شهبندری عثمانی‌ها در بوشهر». پرتال جامع علوم انسانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۵.
  172. نامعلوم (۱۵ مهر ۱۳۹۱). «خواهرخوانده بوشهر». استان نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۲-۱۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۷.
  173. نامعلوم (۱۶ مهر ۱۳۹۱). «خواهر خواندگی بنادر بوشهر و مرسین ترکیه». سازمان بنادر و دریانوردی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۲۷.
  174. نامعلوم (۲۳ مهر ۱۳۹۸). «چرا سفر به بوشهر را به شما توصیه می کنیم؟». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  175. سعید رضائی (۱ فروردین ۱۳۹۴). «۲ سفر رئیس جمهور به استان بوشهر/افتتاح بزرگترین پروژه صنعتی کشور». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  176. نامعلوم (۱۲ تیر ۱۴۰۱). «بوشهر با شهر ساحلی آفریقای جنوبی خواهرخوانده می‌شوند». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  177. نامعلوم (۱۴ بهمن ۱۳۹۴). «تفاهم نامه خواهرخواندگی بوشهربا یکی از شهرهای روسیه منعقد می شود». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  178. نامعلوم (۴ دی ۱۳۹۲). «خواهرخواندگی بوشهر با یکی از شهرهای ژاپن». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  179. نامعلوم (۱۲ خرداد ۱۳۹۷). «توسعه مبادلات تجاری بوشهر و صربستان در دستور کار است». پایگاه خبری جماران. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.
  180. نامعلوم (۱۲ خرداد ۱۳۹۷). «بندر بوشهر برای دروازه كریدور شمال - جنوب آماده شود». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۷.

منابع

پیوند به بیرون

بوشهر

زیارتگاه‌های معروف امامزاده عبدالمهیمن | امامزاده عبدالباقر | میرمحمد حنیفه | قدمگاه عباسعلی
مسجدهای معروف مسجد شیخ سعدون | مسجد حضرت ابوالفضل | مسجد توحید | مسجد دهدشتی | مسجد اذربایجانی‌ها | مسجد بهبهانی‌ها | مسجد شنبدی | مسجد امام حسن | مسجد مصطفی خمینی | مسجد قرآن
عالمان دینی آیت الله غلامعلی صفایی بوشهری | آیت‌الله سید هاشم حسینی بوشهری
هتل‌های معروف

دلوار |هتل سیراف |هتل پاسارگاد

مدارس معروف مدرسه شهیدبهشتی | مدرسه فرزانگان |مدرسه امام خمینی |مدرسه سعادت | مدرسه حدیث | مدرسه شاهد | مدرسه شهید باهنر
بیمارستان‌های معروف فاطمه زهرا | سلمان فارسی
سینماها سینما بهمن | سینما کانون | سینما شهید آوینی (شاهد)
گردشگاه‌های طبیعی چاکوتاه | ساحلی
پارک‌ها پارک شغاب | پارک نوجوان | پارک بادی | پارک خلیج فارس
دانشمندان
شاعران و نویسندگان معروف منوچهر آتشی | صادق چوبک | محسن شریف
مبارزان شیخ حسین خان چاه کوتاهی | |رئیسعلی دلواری
مسئولان پس از انقلاب اسلامی غلامعلی میگلی نژاد
سوغات ماهی | خرما | مسقطی | میگو
مراکز آموزش عالی حوزه علمیه بوشهر | دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر | دانشگاه پیام نور بوشهر | دانشگاه جامع علمی کاربردی بوشهر | دانشگاه تربیت معلم بوشهر | دانشگاه خلیج فارس بوشهر | دانشگاه علوم پزشکی بوشهر
مراکز علمی کمک درسی دانش آموزان پارک علم و فناوری خلیج فارس | کانون فرهنگی آموزش | گزینه دو | آزمون‌های گاج | آموزشگاه علوی | زبانسرا| کانون زبان ایران| مؤسسه آموزشی افق‌های نو| کانون زبان معرفت |پژوهشگاه رشد | مؤسسه آموزشی سفیر لیان|کانون زبان سروش| مجتمع فنی تهران آموزشگاه موسیقی توانه
ورزشگاه‌ها ورزشگاه شهید بهشتی | ورزشگاه شهید مهدوی
موزه‌ها موزه مردم‌شناسی |موزه دریا و دریانوردی خلیج فارس | موزه تاریخ طبیعی بوشهر | تاریخ پزشکی خلیج فارس | موزه منطقه ای خلیج فارس |موزه دهدشتی
فرودگاه فرودگاه بین‌المللی بوشهر
تیم‌های ورزشی شاهین بوشهر (فوتبال)، ایران جوان بوشهر (فوتبال)، صبا آذین (بسکتبال)
ورزشکاران معروف مهدی طارمی، مهدی قایدی، مهدی کریمیان، عبدالرضا بازیاری، حسین ماهینی، لیلا رجبی