ایزیرتو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
آجر لعاب‌دار مونومنت ایزیرتا از بوکان که یک بز بالدار را نشان می‌دهد (موزهٔ شرق باستان توکیو، ژاپن، تانابه، ۱۹۸۳)

ایزیرتو، ایزیرتا، زیرتو پایتخت مانائی‌ها است که بارها در متون آشوری به آن اشاره شده است[۱] این منطقه مورد مناقشه بین اورارتو و آشور بوده‌است. ایزیرتو حداقل از سال ۸۲۸ قبل از میلاد تا سال‌های پایانی قرن ۷ ق. م پایتخت مانا بوده است.[۲] براساس استل قلایچی و کتیبه‌ها و آثار به دست آمده از محوطه قلایچی، که در هشت کیلومتری شهر بوکان قرار دارد، برخی از باستان شناسان همچون احسان یغمایی براین باورند که تپه قلایچی همان ایزیرتو است.[۳] وجه بارز هنر ماننایی، ظرافت و زیبایی وصف‌ناپذیر آن است که در تمدن‌های معاصر آنها کم‌نظیر است. هنر معروف آنها ساخت آجرهای لعاب‌دار بوده‌است. آجرهای با طرح‌های رنگین که طرح آنها پس از گذشت حدود ۳۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی مانده‌اند. نمونهٔ بسیار زیبایی از این آجرها در موزهٔ شرق کهن توکیو یافت می‌شود،[۴]

کاوش‌ها در ایران[ویرایش]

حفاری‌های غیرقانونی[ویرایش]

بین سال‌های ۱۹۷۹–۱۹۸۵ (۱۳۵۸–۱۳۶۴ ه‍. خ)، حفاری‌های غیرقانونی در مقیاس گسترده در سایت تپهٔ قلایچی، در شمال هفت‌کیلومتری از بوکان انجام شد. برخی از آثار منحصر به فرد آجر لعابدار، کشف شده‌است که به سرعت راه خود را به اتاق حراجی‌های زیرخاکی بازنمود، و پس از آن با استفاده از بخش‌های خصوصی و موزه‌های خارجی آثارش توسط موزهٔ ملی توکیو، موزه شرق باستان توکیو، و خاورمیانه مرکز فرهنگی ژاپن خریداری شد.[۵]

رابطهٔ قلایچی با زیرتو[ویرایش]

در ایران باستان، حکومت‌های محلی زیادی در رشته‌کوه‌های زاگرس حکومت می‌کردند. از میان دولت‌هایی که نخست در سرزمین آیندهٔ ماد تشکیل حکومت دادند، می‌توان دولت مانا را نام برد. مرکز دولت مزبور در جلگهٔ جنوبیِ دریاچهٔ ارومیه قرار دارد. دولت مانا از قرن هشتم ق. م بارها با آشور و اوراتور به مبارزه برخاست و درواقع مغلوب هیچ‌یک از دول مزبور نشد.

براساس پژوهش‌ها و بررسی‌های انجام‌گرفته، آثار مربوط به دولت مانا از جنوب دریاچهٔ ارومیه به دست آمده‌است. این محدوده شامل شهرهای نقده، اشنویه، پیرانشهر، سردشت، مهاباد، بوکان، شاهین‌دژ، بانه و سقز و همچنین بیجار است و براساس یافته‌های جدید، مناطق زنجان و از آن طرف تا حوالی تبریز است.[۶][نیازمند منبع]

بازرسی تیم باستان‌شناسی[ویرایش]

در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴ ه‍. خ)، یک تیم باستان‌شناسی زیر نظر اسماعیل یغمایی به سایت قلایچی بوکان فرستاده شد. در طول یک فصل از باستان‌شناسی در سایت، بسیاری از آجرهای لعاب‌دار و منحصربه‌فرد یافته و ۱۳ خط کتیبه نیز کشف شد. این گروه در فصل بعد بنا به دلایل مسائل منطقه‌ای قادر به ادامهٔ کار نشد و کاوش‌ها در این منطقهٔ باستانی به حالت تعلیق درآمد، تا اینکه در سال ۱۳۷۸ هیئتی به سرپرستی بهمن کارگر، کارشناس ارشد میراث فرهنگی ارومیه، کاوش‌ها را پیگیری کرد. این هیئت به بقایای معبدی دست یافت که طبق کتیبهٔ آرامی آن متعلق به دورهٔ مانا و دارای قدمتی در حدود ۸۰۰ ق. م بوده و درواقع همان شهر زیرتو (ایزیرتا) پایتخت ماناست.[نیازمند منبع]

  • در اطراف قلایچی، قِلاع نظامیِ کوهستانی با عملکردهای استحفاظی، دیده‌بانی و تقویتی ایجاد شده‌است.
  • در دومین فصل کاوشِ هیئت کاوش، قلایچی بزرگ‌ترین قلعهٔ نظامیِ ماناها در ساحل شمالیِ زرینه‌رود عنوان شد.

کتیبه‌های مانایان[ویرایش]

در روستای قلایچی، کتیبه‌ای به خط و زبان آرامی کهن به دست آمده‌است که تاریخ آن را ۷۱۶ ق. م تخمین زده‌اند. مضمون کتیبه، به رسمیت شناختن فرمانروایی تختگاه مانا به‌وسیلهٔ «خدای معبد شاهی» و ادامهٔ حکمرانی آنان در آن سرزمین اشاره دارد.[۷]۹ قراین نشان می‌دهد که سرزمین مانا بر جنوب دریاچهٔ اورمیه تا حدود سنندج و بیجار کنونی اطلاق می‌شد که همه آباد و مسکون بود و بوکان نیز در همین منطقه قرار داشت. در کتیبهٔ ایپهکال، قلایچی بوکان نشان داده شده‌است که در آن، آجر لعاب به هلدی (خدای جنگ)، و حداد (خدای طوفان، صاعقه و رعد و برق) اختصاص داده شد، علاوه بر این، در این کتیبه از قلایچی به‌عنوان معبد یاد شده‌است که قلایچی را به نام زتر یا ایزیرتا پایتخت مانایان مشخص شده‌است. این کتیبه (EPHCAL) مکان آن را در سدهٔ هشتم یا اوایل سدهٔ هفتم قبل از میلاد می‌داند.[۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. FALES, F.M. 2003. Evidence for West-East Contacts: The Bukan Stela and the Shigaraki Beaker. Paper given at Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia, in the Intellectual Heritage of Assyria and Babylonia in east and west, Padova, 26-28 April 2001.
  2. Excavating the Mannaean Citadel of Hasanlu and New Light on Several Millennia of Azer-baidjan. Illustrated London News
  3. [[#CITEREF[جمعی از نویسندگان1390|[جمعی از نویسندگان، مزدک نامه ۵]]، ۵۹۳–۶۰۶.
  4. KARGAR, B. ۲۰۰۴. Qalaichi: zirtu: Center of Manna, Period Ib, in M. Azarnoush (ed.) Proceedings of the International
  5. The Bukan Aramaic Inscription: Historical Considerations. IEJ
  6. ایزیرتا و رابطهٔ آن با قلایچی، دانشنامه، بوکان اسکای، تحقیق؛ به کوشش یوسف حسن‌زاده
  7. بشاش کنزق، رسول
  8. EPHCAL, I. 1999. The Bukan Aramaic Inscription: Historical considerations. Israel Exploration Journal

پیوند به بیرون[ویرایش]