اصفهان

مختصات: ۳۲°۳۸′۴۱″ شمالی ۵۱°۴۰′۰۳″ شرقی / ۳۲٫۶۴۴۷۲°شمالی ۵۱٫۶۶۷۵۰°شرقی / 32.64472; 51.66750
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
اصفهان
شهرداری اصفهان.svg
مهر
ریشه‌شناسی: اسپهان
اصفهان در ایران واقع شده
اصفهان
اصفهان
Isfahan in Iran
اصفهان در West and Central Asia واقع شده
اصفهان
اصفهان
اصفهان (West and Central Asia)
مختصات: ۳۲°۳۸′۴۱″ شمالی ۵۱°۴۰′۰۳″ شرقی / ۳۲٫۶۴۴۷۲°شمالی ۵۱٫۶۶۷۵۰°شرقی / 32.64472; 51.66750
کشورایران
استاناستان اصفهان
شهرستانشهرستان اصفهان
بخشمرکزی
منطقه۲
تأسیس۱۲۹۱ خورشیدی[۱]قبل از ۴۳۰ (میلادی)[۲]
وجه تسمیهگابا، گابیه، گابیان، گبی، گی، جی، اسپادانا، سپهان، اسپهان، سپاهان، اصفاهان، صفاهان، اصفهان، اصبهان[۳]
شهرداریمناطق شهر اصفهان
مدیریت
 • نوعشهرداری
 • هیئت حاکمهشورای اسلامی شهر اصفهان
 • شهردارعلی قاسم‌زاده
 • نماینده دفتر نهاد رهبرسید یوسف طباطبایی‌نژاد
 • مجلس ایرانحوزه های انتخابی و نمایندگان
 • مجلس خبرگانفهرست نمایندگان خبرگان
مساحت
 • کل۵۵۱ کیلومتر مربع (۲۱۳ مایل مربع)
بلندی
۱۵۷۵ متر (۵۱۶۷ پا)
جمعیت
  • شهر: ۲٬۸۶۱٬۲۶۰ نفر برآورد ۱۴۰۱[۴][۵][۶][۷]
  • بخش مرکزی شهر ستان اصفهان(مناطق ۱۵ گانه): ۳٬۹۴۳٬۲۴۹ نفر برآورد ۱۴۰۱[۴]
  • کلان‌شهر:۴۹۴۹۰۰۰ نفر برآورد ۱۴۰۱[۸]
  • استان اصفهان: ۶٬۱۲۰٬۸۵۰[۴]
 • رتبه جمعیت در ایران
۳
 • رشد جمعیت
۱/۱۳ درصد
(از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰)
 [۹]
نام اهلیت(ها)اصفهانی
زبان ها
 • اصلیفارسی
منطقه زمانییوتی‌سی +۰۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
 • تابستانی (DST)یوتی‌سی +04:30 (ساعت تابستانی)
کدپستی
کل رنج کامل

۸۱

۸۱۱-۸۱۳-۸۱۴-۸۱۵ ۸۱۶-۸۱۷-۸۱۸-۸۱۹[۱۰]
پیش‌شماره(های) تلفن۰۳۱-3
کد ایزو ۳۱۶۶IR-04
پلاک خودرو ایران۴۳-۲۳-۱۳-۵۳-۶۷[۱۱]
شمارروزهای‌یخبندان۹۱
فرودگاه بزرگفرودگاه بین‌المللی شهید بهشتی اصفهانIFN
ترانزیت سریع السیرشرکت مترو اصفهانEsfahan Metro Logo.png - سازمان قطار شهری اصفهان
شرکت واحد اتوبوسرانی اصفهان وحومهIsfahan Bus logo.png
اداره شبکه بهداشت وسلامتدانشگاه علوم پزشکی اصفهان[۱۲][۱۳]
آب وهواBWk (بیابانی سرد)[۱۴]
میانگین دما و بارندگی۱۶٫۳ درجه سانتیگراد
[۱۵] ۱۲۵ میلی‌متر
مسیرها جاده ۶۵
آزادراه ۹ (آزادراه معلم)
دادستان عمومی و انقلابعلی اصفهانی (دادستان)
خزانه دارعلیرضا بوژ مهرانی(مدیر)[۱۶]
وبگاه
=[۱۷]

اِصفَهان، کلان شهری تاریخی و گردشگری در مرکز ایران و مرکز استان اصفهان و نیز شهرستان اصفهان است. این شهر سومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران و مشهد[۱۸] ، یکصد و شصت و پنجمین شهر پرجمعیت جهان و نهمین شهر پرجمعیت باختر آسیا به‌شمار می‌رود. اصفهان همچنین چهاردهمین کلان‌شهر پرجمعیت خاورمیانه است.[۱۹][۲۰]

این شهر در سه نوبت به پایتختی ایران برگزیده شد. دوران آل بویه، دوره سلجوقیان و دوره صفویان [۲۱] (در بین سال‌های ۱۰۵۰ تا ۱۷۲۲ میلادی). به ویژه در سدهٔ شانزدهم میلادی به هنگام پادشاهی صفویان که پایتخت ایران شد، رونق فراوانی نیز گرفت. بناهای تاریخی متعددی در شهر وجود دارد که شماری از آن‌ها به عنوان میراث تاریخی در یونسکو به ثبت رسیده‌اند.[۲۲] این شهر به داشتن معماری زیبای ایرانی، پل‌های سرپوشیده، مسجدها و مُناره‌های منحصربه‌فردش نام‌آور است. این امر سبب شده تا در فرهنگ عامه، اصفهان نصف جهان، لقب بگیرد. این شهر در آذر ۱۳۹۴ (دسامبر ۲۰۱۵) به همراه رشت به عنوان نخستین شهرهای ایران، به شبکه شهرهای خلاق جهان زیر نظر یونسکو پیوست.[۲۳][۲۴] براساس استانداردهای یونسکو، شهر خلاق، شهری است که از نوآوری و توانمندی‌های شهروندان در توسعه پایدار شهری بهره می‌برد.[۲۵] میدان نقش جهان نمونه برجسته‌ای از معماری صفوی است. این شهر دارای پانزده منطقه شهری است. از جمله دیگر آثار تاریخی اصفهان از منارجنبان، سی و سه پل، پل خواجو، کاخ چهل ستون، عمارت عالی قاپو، مسجد شیخ لطف‌الله و بسیاری از اماکن تاریخی دیگر را نیز می‌توان نام برد.

از صنایع فعال در اصفهان می‌توان به شرکت‌های بزرگ هواپیماسازی ایران، مجتمع فولاد مبارکه، پالایشگاه نفت اصفهان،صنعت اپتیک اصفهان،اسنوا، پلی اکریل و ذوب‌آهن اصفهان اشاره کرد. صنعت طلا در اصفهان بیشترین کارگاه و بزرگ‌ترین کارخانه‌های طلای ایران را در خود جای داده‌است.[۲۶][۲۷] صنایع دستی متعدد اصفهان نیز از دیرباز یکی از پایه‌های اقتصاد اصفهان بوده است.[۲۸][۲۹][۳۰]

نام‌های پیشین

گابا، گابیه، گابیان، گبی، گی، جی، اسپادانا، سپهان، اسپهان، سپاهان، اصفاهان، صفاهان، اصفهان، اصبهان[۳۱] از نام‌های کهن اصفهان هستند. جی در واقع زِی zi بوده است.[۳۲]یاکونوف در تاریخ ماد می‌نویسد:

مرکز پارتاکنا شهر گابای یعنی جِی امروز بود که همان گابی و گابه پارت‌ها و گِی زمان ساسانیان است.

[۳۳] پس از فتح توسط اعراب مسلمان و چون در نوشتار عربی فصیح حرف «پ» وجود نداشته به مرور زمان واژه اسپهان به صورت «اصفهان» تلفظ گردید.

از دوره ساسانیان به بعد نام اصفهان که تصحیف و تحریفی از اسپهان (سپاهان، اسپدان، اسپدانه، اصبهان و اسبَه آن) بوده جایگزین حکومت نشین آن یعنی گابیانا و گِی شده‌است.[۳۴]

بیشتر نویسندگان بر این باورند که چون این ناحیه پیش از اسلام، به‌ویژه در دوران، مرکز گرد آمدن سپاه بود و سپاهیان مناطق جنوبی ایران، مانند فارس، خوزستان، سیستان و… در این ناحیه گرد آمده و به‌سوی محل نبرد حرکت می‌کردند، آن‌جا را اسپهان گفته، سپس معرب شده و به‌صورت اصفهان درآمده‌است.[۳۵]

این شهر نام‌های قدیمی تری هم دارد که با نام کنونی آن، هیچ‌گونه پیوندی ندارد، مانند: گابیان، گابیه، جی، گبی، گی، گابا.[۳۵]

اصفهان در قرن ششم میلادی (بالا) که از دو منطقه جی و یهودیه تشکیل شده بود. در قرن ۱۱ میلادی (پایین) این دو منطقه کاملاً به یکدیگر متصل شده و شهر اصفهان را ایجاد کردند.

تاریخچه

منطقه تاریخی شهر اصفهان، نقشه تطبیقی امروزی با نقشه پاسکال کوست در سال ۱۲۲۰ شمسی.
  پابرجا
  آسیب
  نابود
۱ پل الله‌وردی خان [۳۳پل]
۲ آب‌گذر [پل جوبی] ۳ پل بابا رکن‌الدین [خواجو]
۲۱ میدان شاه ۲۲ مسجد شاه
۲۳ مسجد شیخ لطف‌الله ۲۴ عالی‌قاپو درب جلویی
۲۵ نقاره‌خانه [سردر قیصریه] ۲۶ گنبد بازار خیاط‌ها
۲۷ بازار مسگرها ۲۸ حمام عمومی [خسروآقا]
۲۹ کاخ کوچک چهارباغ ۳۰ کاخ چهلستون
۳۱ کاخ نارنجستان ۳۲ پاویون هشت بهشت
۳۳ بازارِ
کاروانسرای مدرسه شاه
[امروزه بازار هنر]
۳۴ مدرسه شاه سلطان حسین
(امروزه مدرسه چهارباغ یا
مدرسه علمیه امام صادق)
۳۵ کاروانسرا[ی شاه سلطان
حسین](هتل‌عباسی‌کنونی)
۳۶ خیابان چهارباغ بزرگ
۳۷ کوشک‌ها ۳۸ پاویون آیینه‌خانه
۳۹ کاخ‌شاه [کاخ هفت‌دست] ۴۰ _-_[چهارباغ خواجو]

در طول تاریخ به آسانی نمی‌توان رد شهر اصفهان را به‌طور پیوسته دنبال کرد، هر چند اصفهان در مرکز فلات ایران قرار داشت. به سبب آن که در دوران پیش از اسلام گرانیگاه شاهنشاهی‌های هخامنشی تا ساسانی، قلمرو غربی این شاهنشاهی‌ها و به خصوص میان‌رودان بود، این شهر در کانون توجه این دودمان‌ها قرار نداشت. در طول تاریخ تا دوران اسلامی می‌توان در محل فعلی شهر اصفهان ردپای شهرهای مختلفی تحت نام‌های مختلف، محل‌های مختلف و حتی مردمان متفاوتی را پیگیری نمود.[۳۶]

اصفهان به خاطر وجود زاینده رود و شرایط طبیعی مناسبی که داشت، احتمالاً از نیمهٔ دوم هزاره ۴ ق. م شاهد شکل‌گیری آبادی‌های بسیاری بوده‌است. سال شکل‌گیری شهر اصفهان با ابهام رو به رو است و اطلاع دقیقی از آن در دست نیست و بیشتر در افسانه‌ها و داستان‌ها به کیقباد اشاره شده‌است. طبق آنچه لاکهارت بیان داشته اصفهان تا قرن ۴ ه‍.ق / ۱۰ م با این عنوان امروزی و به این صورت وجود نداشته، در واقع جی شهر اصلی اصفهان بوده‌است. ماکسیم سیرو می‌گوید دهکده‌های قدیمی که در اصفهان موجود بوده الان زیر آبرفت‌های این شهر دفن شده‌است؛ با این حال طی بررسی‌هایی که انجام شده قسمت‌هایی از دیوارهای بناهای قدیمی این شهر نمایان شده‌است. در اواخر عصر ساسانیان هفت شهر نزدیک به هم در این ناحیه بوده‌است که عبارت بودند از جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار.[۳۷][۳۸]

جیِ باستانی

بنای اصفهان را به طهمورث، سومین پادشاه از سلسله پیشدادیان نسبت داده‌اند. اصفهان در تاریخ قدیم با نامِ «گِی» در پارس علیا معرفی گردیده و در دورهٔ پس از اسلام به حالت عربی در می‌آید و می‌شود «جِی»، پیش از آن نیز از اصفهان، تحت عنوان گابای یا تابای[۳۹] نام برده شده‌است.[۳۶] این شهر محلِ تقاطعِ راه‌های عمده و اقامتگاهِ سلطنتی پادشاهانِ هخامنشی نیز بوده‌است. استرابون جغرافی‌دان یونانی، از اصفهان به عنوان مرکز کشور ایران نام برده‌است.

یهودیه

زمانی که کوروش بزرگ بابِل را گرفت و یهودیان با ریشهٔ عربی عراق امروز را از اسارت نبوکدنصر شاه بابل نجات داد، شماری از یهودیان به فلسطین بازگشتند و شماری دیگر از آن‌ها به اصفهان آمدند و در منطقه‌ای که به دارالیهود یا یهودیه [۴۰] نامگذاری شد، اسکان یافتند. این منطقه در شمال غرب شهر جی یا گی بود که بعدها این دو منطقه به یکدیگر متصل شد و شهر اصفهان کنونی را ایجاد کرد. ابن فقیه همدانی تاریخدان ایرانی قرن دهم میلادی می‌نویسد:

وقتی یهودیان از اورشلیم مهاجرت کردند و از نبوکدنصر فرار کردند، با خود مقداری از خاک و آب اورشلیم را بردند. آن‌ها در هیچ جا ساکن نشدند بدون اینکه قبل از آن خاک و آب آن را مورد آزمایش قرار دهند. آن‌ها اینکار را ادامه دادند تا به شهر اصفهان رسیدند. در آنجا استراحت کردند و خاک و آب آن را آزمایش کردند و آن را مشابه اورشلیم یافتند. وقتی آنجا ساکن شدند شروع به کاشتن در زمین کردند و فرزندان و نوادگان خود را به دنیا آوردند و امروزه نام این منطقه یهودیه است.[۴۱]

این روایت توسط تاریخدانان دیگری نظیر موسس خورناتسی، الاصطخری، ابن حوقل، المقدسی، یاقوت حموی، ابوالفدا و ابن خلدون نیز عیناً تکرار شده‌است.[۴۲]

یعقوبی جغرافیدان قرن سوم هجری دربارهٔ این دو شهر نوشته‌است:[۴۳]

برای اصفهان دو شهر است که یکی از آن دو جی، و به دیگری یهودیه گفته می‌شود، و اهالی آن مردمی بهم آمیخته‌اند و عربشان اندک است و بیشتر اهالی آن عجم و از اشراف دهقانانند.

دورانِ اشکانیان

در دوران اشکانیان به دستور مهرداد اول یک پادگان نظامی احتیاطی در اصفهان، برای آموزش و اعزام نیروی کمکی احداث گردید. به غیر از این پادگان نیز سه مرکز نظامی در مرو و گرگان و تیسفون به‌وجود آمده بود. این مراکز دارای نیروی ثابت بوده و فقط سپاهان برای تعلیم و اعزامِ نیروی کمکی پیش‌بینی شده بود.

اصفهان کنونی در قدیم گابای (جی) نام داشت و در آغاز مرکز قبیله پَرِتاکِن[۴۴] (که نام فریدن از آن به‌جا مانده) بوده‌است.[۴۵]

به نظر می‌آید نام اسپهان (به معنی جایگاه ارتش) از روزگار ساسانیان به بعد جایگزین نام گی شده‌باشد. آن‌گونه که در سرگذشت‌نامه‌ها آمده، سواره‌نظام ساسانی به هنگام صلح در سبزه‌زارهای پیرامون اسپهان به‌ویژه در بخش غربی این شهر تا دامنه‌های کوه‌ها و سرچشمهٔ زاینده‌رود استقرار می‌یافت.[۴۶] اسپهان از آن‌جا که ولیعهد نشین ساسانیان بود امتیازی نسبت به شهرهای ایران آن زمان به‌دست‌آورد.[۴۶] در زمان ساسانیان گاه اسپهان و گاه ارمنستان ولیعهد نشین شاهنشاهی ایران بود ولی اسپهان این امتیاز دیگر را نیز داشت که نشیمن‌گاه و قلمرو نفوذ واسپوهران یا اعضای هفت خانواده بزرگ ایرانی صاحب نفوذ در پادشاهی نیز بود.[۴۷]

هر چند در دوران اسلامی منطقه جغرافیایی اطراف شهر نام اَسپاهان که نام تقسیم‌بندی حکومتی زمان ساسانیان بوده‌است را حفظ کرده‌است. در هنگام حمله اسکندر مقدونی به ایران، این شهر مرکز گابیوها[۴۸] بوده‌است و از آن تحت عنوان گابای یا تابای[۳۹] نام برده شده‌است.[۳۶]

سده‌های نخست اسلامی

یک کاردستی باستانی، در موزه مرکز خرید قلب شهر اصفهان

در سده‌های آغازین اسلامی، منابع اسلامی از دو شهر در مکان فعلی شهر اصفهان نام می‌برند؛ شهری به نام جَی در مکان فعلی محله جی و دیگری شهری در سه کیلومتری غرب جی با نام یهودیه که جمعیتی قابل توجه از یهودیان را در خود جای داده بود.[۳۶] نام جی بعدها به شهرستان تغییر پیدا کرد و از یهودیه با عنوان جهودستان نیز یاد شده‌است.[۴۹] عرب‌ها اسپهان را در سال ۲۳ هجری تصرف کردند و این شهر نیز مانند دیگر شهرهای ایران تا آغاز سدهٔ چهارم هجری زیر سلطهٔ اعراب قرار داشت. در زمان خلیفه منصور عباسی در دهکدهٔ خشینان (احمدآباد امروزی) کاخی بزرگ بنا شد و بارویی به گرد شهر اصفهان کشیده‌ شد و خشینان به جویباره (یهودیه) پیوسته‌شد.[۵۰]

دیلمیان

در سال ۳۱۹ ه‍.ق مردآویج زیاری با سپاهش از گیلان، اصفهان را آزاد کرد و این شهر را به پایتختی برگزید و جشن سده را با شکوه بسیار در این شهر برپا کرد.[۵۱] در سال ۳۲۷ قمری این شهر به دست رکن‌الدوله دیلمی افتاد که وی نیز اصفهان را پایتخت خود قرار داد. پس از آن شهر اصفهان پیشرفت پیشین خود را بازیافت و کانون گرد هم آمدن دانشوران و سرایندگان شد.[۵۰]به نظر دیوارهای قدیم شهر اصفهان در زمان سلطنت امیران آل بویه در قرن دهم میلادی قرن چهار هجری ساخته شدند.[۵۲][۵۳][۵۴]

دوره سلجوقی

در بهار ۴۴۲ هجری قمری طغرل سلجوقی اصفهان را پس از یک محاصره طولانی و ویرانگر گشود. البته شهر به زودی به تدبیر ابولفتح مظفر نیشابوری که از طرف طغرل به حکومت اصفهان منسوب شده بود، بازسازی شد، ۵۰۰٬۰۰۰ دینار خرج ساخت بناها شد و سه سال از مردم هیچ مالیاتی گرفته نشد. توسعهٔ سریع شهری، مردمی که در جریان درگیری‌ها گریخته بودند را دوباره به شهر کشاند، همچنین طغرل پایتخت حکومتش را از ری به اصفهان منتقل کرد. گسترش شهر در زمان آلب ارسلان نیز ادامه یافت، اما در دوران ملکشاه و وزیر باتدبیرش خواجه نظام الملک طوسی بود که شهر به اوج شکوهش رسید به‌طوری‌که جمعیت شهر دو برابر شد و بناهای بسیاری در آن ساخته شد.[۵۵]

دیدگاه ناصر خسرو دربارهٔ اصفهان

ناصرخسرو قبادیانی در هشتم صفر سنه اربع و اربعین و اربعمائه (۴۴۴ هجری قمری)،[۵۶] دو سال پس از حملهٔ ویرانگر طغرل سلجوقی وارد اصفهان شد. در هنگام ورود وی به شهر، شهر دوباره ساخته شده و بهبودِ نسبی یافته بود. وی دربارهٔ اصفهان چنین می‌گوید:

[اصفهان] شهری است بر هامون نهاده،[۵۷] آب و هوایی خوش دارد و هر جا که ده گز چاه فرو برند، آبی سرد و خوش بیرون آید و شهر دیواری حصین بلند دارد در شهر جویهای آب روان و بناهای نیکو و مرتفع و در میان شهر مسجد آدینه بزرگ نیکو و بارویِ شهر را گفتند سه فرسنگ و نیم است.[۵۸][۵۹]

دوره صفوی

در سال ۱۰۰۶ هجری قمری شاه عباس صفوی پایتخت صفویه را از قزوین به اصفهان منتقل کرد. دوری از مرزها، کاهش دادن قدرت قزلباشان، بهبود تجارت و ترس شاه عباس از پیشگویی منجمانی که ماندنش را در قزوین برای جانش خطرناک دانسته بودند از دیگر دلایل ذکر شده برای این انتقال است. گزیدن اصفهان به عنوان پایتخت توسط شاه عباس، نتایج مثبتی برای این شهر به بار آورد، مسجدها، آب‌انبارها و کاروانسراهای بسیاری در شهر ساخته شد، به ابتکار شیخ بهایی شبکه‌های کامل ارتباطی و آبیاری پدید آمد و با بنیان نهادن شهر بازرگانی نجف آباد در چند کیلومتری غرب اصفهان برای تهیه آذوقه شهر، زیربنای زراعی استواری برای پایتخت جدید پدید آمد.[۶۰]

اصفهان در روزگار شاه عباس اول تا مرگ شاه عباس دوم برتر از همهٔ شهرهای خاورزمین بوده‌است. در آن روزگار، با افزوده شدن کوی‌های (محلات) چهارگانهٔ (عباس‌آباد، جلفا، گبرآباد و اسپهان) نمای پایتخت صفوی از قسطنطنیه هم بزرگ‌تر بود.[۶۱][۶۲] شهر اصفهان در روزگار اوج شکوه خود ۱۳۷ کاخ، ۱۶۲ مسجد، ۴۸ مدرسه، ۲۷۳ حمام و ۱۲ گورستان داشت،[۶۳]

دوره قاجار

بعضی از اصناف در این دوره ۱- صنف رنگرز ۲- جماعت چیت‌ساز ۳- جماعت زری‌باف ۴- صنف نساج ۵- صنف شیشه‌ساز ۶-صنف کاغذ‌ساز ۷- صنف تفنگ‌ساز ۸- جماعت شعرباف بودند.[۶۴]

مسعود میرزا ظل‌السلطان (پسر ناصرالدین‌شاه قاجار) از سال ۱۲۸۸ حاکم اصفهان شد و در سال‌های پس از آن حکومت ایالت‌های فارس، کردستان، لرستان و یزد نیز به او داده شد. او همواره مایل به داشتن نیروی نظامی شخصی بود.[۶۵] در اصفهان فوج‌های نظامی با لباس و اسلحهٔ ارتش اتریش تشکیل داد و برای تعلیم دادن آن‌ها از آلمان معلمان نظامی به خدمت گرفت.[۶۶] ناصرالدین شاه که از خودسری‌های ظل‌السلطان در اصفهان بیم داشت، او را شبانه از تمام حکومت‌های خود عزل کرد و تنها شهر اصفهان را برایش باقی گذاشت.[۶۷]

فرمانروایی سی و چهار ساله مسعود میرزا ظل‌السلطان بر اصفهان، با ویرانی بیش از ۵۰ اثر و بنای تاریخی و باغ ایرانی در این شهر همراه بود.[۶۳] یکی از جهانگردان اروپایی در آن زمان نوشته‌است:[۶۳]

«متأسفانه ظل‌السلطان از خیابان خوش‌منظره و فرح‌آور چهارباغ مانند سایر آثار باستانی چیزی باقی نگذاشته، جدول‌های سنگی را پرکرده و حواشی آن‌ها را فروخته و نقاشی‌های تاق‌ها و دیوارها را هم محو کرده‌است. جای قصرها و عمارت‌های خالی صفوی را هم با ایجاد مزارع گرمک و خیار اشغال کرده‌است.»

لرد کرزن هم که در سال‌های پایانی فرمانروایی قاجاریان به ایران آمده بود دربارهٔ این ویرانی‌ها چنین می‌نویسد:[۶۳]

«مسجد و عمارت سلطنتی اصفهان را از بیخ و بن کندند. آن عمارت هفت‌دست و آیینه‌خانه و نمکدان با نقشه‌های عجیب و آیینه‌های بزرگ شفاف و حوض‌های یکپارچه که از سنگ‌های مرمر صاف شفاف تراشیده شده و سلاطین با مخارج گزاف بنا نهاده‌اند، تمام خراب و به جای آن‌ها جز تپه‌خاکی غم‌انگیز و ملالت‌خیز باقی نمانده‌است».

انجمن مقدس ملی اصفهان نیز دوران انقلاب مشروطه ایران فعال بود و نقش داشت.

پهلوی‌ها

در آن دوره به دلیل رشد صنعت سازی و ساختن کارخانه‌های صنایع پارچه اصفهان به منچستر ایران شهرت یافت.[۶۸] آلمان غربی در ساخت بزرگترین زرادخانه اصفهان مشارکت داشت که پس از انقلاب دولت متوقف کرد.[۶۹]

دوره جمهوری اسلامی و پس از آن

در ۱۴ مرداد ۱۳۵۷ (قبل از انقلاب اسلامی) تظاهرات کنندگان اصفهانی که برای هفتم کشته شدگان حادثه مشهد به خیابان‌ها آمده بودند و البته برخی شان نیز مسلح بودند بیشتر قسمت‌های شهر را به تصرف درآورند و سید جلال الدین طاهری را که چندی پیش از آن بازداشت شده بود آزاد کردند، ناآرامی‌های دو روزه اصفهان با اعلام حکومت نظامی توسط دولت و با هجوم نیروهای ارتش، پایان یافت. این نخستین بار از سال ۱۳۳۲ بود که در مرکز یک استان حکومت نظامی اعلام می‌شد.[۷۰] پس از انقلاب اصفهان با داشتن ۲۳ هزار کشته و حدود ۴۳ هزار جانباز بیشترین تعداد کشته و ایثارگران را برای جنگ ایران عراق در کل کشور دارد. در یک روز ۲۵ آبان ۱۳۶۱ سیصد و هفتاد تن کشته جنگ د اصفهان تشییع شد.[۷۱].[۷۲]ساخت و ساز به شغلی پرسود بدل شد که نتیجه آن جایگزینی خانه‌های سابق با آپارتمان‌های چندین طبقه بود. این امر سبب نزاع دائمی روشنفکران طرفدار حفظ میراث تاریخی و سازندگان و طراحان عملگرا شد، نمونه آن نزاع بر سر برج جهان‌نما و فروش چندین هکتار باغ‌های اطراف کارخانه نساجی به فعالین بخش املاک و مستغلات است.[۷۳] سال۱۴۰۰ اعتراض گسترده مردم مربوط جنبش مدنی کشاورزان استان اصفهان بدست سرکوب دولت ج.ا پایان یافت.

معماری

نقشه اصفهان تهیه شده توسط سید رضا خان در سال ۱۳۰۲. این نقشه جزئیات فراوانی دارد و دقت اطلاعات آن بسیار زیاد است.[۷۴]

پیش از اسلام

از دوره پیش از اسلام، چیزی به جز بقایای آتشکدهای در کوه آتشگاه، اکتشافات اندکی در تپه اشرف و همچنین پل شهرستان (متعلق به دوران ساسانیان) بجا نمانده‌است که از میان آن سه، تنها بنای برپا و برجا پل شهرستان است.

بیشتر آثار تاریخی بجا مانده مربوط به دورهٔ اسلامی است. آثاری از تمامی دوره‌های تاریخی پس از اسلام بجا مانده‌است اما به ویژه آثار دو دوره باشکوه از تاریخ اصفهان یعنی دورهٔ سلجوقی و دورهٔ صفوی برجستگی ویژه‌ای دارد، که هر کدام دارای ویژگی‌ها و سبک معماری یگانه خود است.

سلجوقیان

نمایی از فضای گنبدخانهٔ تاج‌الملک، از وزرای دوره سلجوقی

معماری سلجوقیان — که به ویژه در مسجد جامع نمود می‌یابد — ساده و بی‌پیرایه اما با ظرافت فراوان است. از ویژگی‌های دیگر معماری این دوره سکوت و درونگرایی به دور از هر گونه جلوه‌گری آن است. به جای آنکه بیننده تحت تأثیر آنی قرار گیرد، آرام آرام زیبائی و عظمت اسرارآمیز آن را در جای خود احساس می‌کند، برخلاف معماری و هنر دوره صفوی که توجه به جلوه‌های رنگ و نور و چشمگیری و درخشندگی از ویژگی‌های آن است. آرامگاه ملکشاه و سلطان سنجر و خواجه نظام الملک از آثار تاریخی این دوره در شهر اصفهان می‌باشد. یکی از قدیمی‌ترین شهرهای اصفهان شهر گز در ۱۰ کیلومتری اصفهان است یکی از آثار مهم باقی‌مانده در این شهر، مسجد جامع شهر مربوط به دوره سلجوقیان است.

صفویان

میدان نقش جهان که معماری دوران صفویان در آن کاملاً نمایان است.

در سال ۱۰۰۰ هجری قمری به دستور شاه عباس اول پایتخت صفویان از قزوین به اصفهان انتقال یافت در این زمان جمعیت اصفهان به یک میلیون نفر رسید و به شدت از نظر مراکز تجاری و فرهنگی ترقی نمود.[۷۵] عصر صفوی، عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران است. هنرمندان شهر جلفای آذربایجان اوج شکوه معماری ایران را در اصفهان به نمایش گذاشتند. زیباترین و با شکوه‌ترین آثار معماری ایرانی اسلامی در همین دوره، توسط معماران خلاق و هنرمندی چون محمدرضا و علی اکبر اصفهانی آفریده شد. اصفهان در مرکز امپراتوری صفوی قرار داشت و نسبت به قزوین به خراسان نزدیک تر بود. موقعیت جغرافیایی این شهر موجب افزایش سرعت عکس‌العمل شاه در مقابل تهدیدات ازبکان و عثمانیان بود. شاه عباس بدون ایجاد تغییرات عمده در بخش قدیمی شهر، بخش‌های جدیدی را به آن افزود. میدان نقش جهان، دولتخانه و خیابان چهارباغ در کنار بخش‌های قدیمی شهر ساخته شدند.

از ویژگی‌های مهم در شیوهٔ معماری این دوره، علاوه بر استحکام و زیبایی ساختار، درخشش بیان است. در آثار این دوره تابش رنگ و نور، و جذابیت سطوح و شکوه چشمگیر آن‌ها ، احساس زیبائی خیره‌کننده‌ای در بیننده ایجاد می‌کند و طنین رنگ‌ها و سطوح مکرر کاشی‌های درخشان به منظره‌ای شفاف، مجرد و روحانی تبدیل می‌شود.

معماری این دوره از لحاظ وسعت و کارایی، بسیار متنوع است و در تمامی ابعادِ حیاتِ فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم حضوری زنده و پویا دارد. باشکوه‌ترین مساجد، عظیمترین میدان‌ها، زیباترین پل‌ها و خیابان‌ها، بزرگ‌ترین بازارها، مدرسه‌ها، و کاروانسراها در این عصر ساخته شد؛ و همه در نوع خود در اوج کمال هنری، استحکام و کارایی و بعضی چنان باشکوه و زیبا و کامل که گاهی نمی‌توان باور کرد که انسانی ناچیز آن را پدیدآورده باشد.

اصفهان، پایتخت ایران باستان
عالی قاپو، نقاشی اثر اوژن فلاندن

معماری معاصر

آنچه که در گذر از عهد قدیم به عصر جدید رخ داده‌است، سبک شدن معماری است. مقایسه چهارتاقی نیاسر (دوره ساسانی) که گنبد بر پایه‌های ضخیم استوار شده‌است و مسجد جامع عباسی اصفهان، به خوبی گواه این است که به مرور زمان، معماران در پوشش دهانه‌ها به دنبال راه‌هایی برای سبک کردن حجم بودند. یکی از روش‌های سبک‌سازی دهانه‌های بزرگ و گنبدها، تبدیل مربع به دایره و استفاده از ترک است که نمونه‌ای از آن را می‌توان در گنبد خواجه نظام الملک مسجد جامع اصفهان (دوره سلجوقی) دید. ویژگی تکاملی معماری ایران در دوره معاصر تجرید است. معماری معاصر با حفظ ویژگی‌های بنیادی خود در جهت انتزاعی شدن پیش رفت. نظیر مقبره بوعلی سینا (۱۳۶۷ ه‍.ش) که نمونه تجرید شده گنبد قابوس بن وشمگیر (۳۷۵ ه‍.ش) است. تجرید در معماری معاصر را در معماری مساجد خارج از ایران هم شاهد هستیم.

در آفرینش فرم مسجد سالن اجلاس بین‌المللی اصفهان که نقطه عطفی در معماری نوین ایرانی-اسلامی خواهد بود، از گنبد به عنوان عنصر نمادین معماری ایرانی و اسلامی الهام گرفته شده‌است. به جهت قرارگیری این مسجد در مرکز همایش‌های بین‌المللی، طرح با فرم سالن اجلاس قرابت دارد. گنبد بر پایهٔ مربع شکل به روش تبدیل مربع به دایره و با استفاده از ترک‌هایی با الهام از نقوش اسلیمی و با رعایت اصل تجرید بنا شده‌است. در شکل‌گیری گنبدخانه، خلوص مکعب گنبدخانه حفظ شده‌است. مسجد در جهت قبله چرخیده و گنبدخانه با چهار ایوان که از عناصر معماری مناطق کویری بوده احاطه شده‌است.

بقعه‌ها

مجسمه قنطورس با تن یک سرباز با کلاه قزلباشی حدفاصل پل چوبی و پل بزرگمهر و تندیس کاوه آهنگر بالای ایستگاه مترو میدان آزادی کار گذاشته شده است. قبل از انقلاب ۵۷ مجسمه شاه عباس در میدان آزادی وجود داشت آن اثر هنری که ساخته دست هنرمند مطرح این عرصه ایرج محمدی است بزرگترین مجسمه برنزی پیش از انقلاب بود و تصویر شاه عباس روی اسب را تجسم ساخته بود و در میدان دروازه شیراز اصفهان نصب بود که پس از انقلاب برچیده و مدفون شد. معاون درگذشته شهرداری اصفهان که مجسمه را دفن کرده بود گفته‌است تا زمانی که مجوز نصب مجسمه گرفته نشود، آدرسی از محل نگهداری مجسمه نخواهم داد.[۷۶][۷۷][۷۸] شهریور ۱۳۹۹ دبیر سمپوزیوم مجسمه‌سازی اصفهان گفت: با برگزاری سمپوزیوم مجسمه‌سازی ۱۱ اثر هنری به مجموعه مجسمه‌های سطح شهر اضافه می‌شود و دائم باقی می‌ماند.[۷۹]

بقیه مجسمه‌ها مجسمه شامل شیخ بهایی، چوگان[۸۰]چهارباغ[۸۱] تندیس نماد معلم[۸۲] سلمان فارسی میدان امام خمینی[۸۳] تندیس چوپان نی‌زن و غیره می‌شود.

جغرافیا

اصفهان رتبه نخست جنگل‌سازی کشور است.[۸۴]

گیاگان و زیاگان

این شهر به دلیل داشتن قوچ و میش اصفهان نیز که بومی منطقه اند در میان دوستداران طبیعت و محیط زیست شهره جهان است. آبدزدک اصفهان ۱۳۹۰ شناخته و معرفی شد.[۸۵]گاوهای بومی اصفهان[۸۶] سال ۱۳۹۹ منقرض شد.[۸۷]

رز اصفهان

یک گونه از گل رز از ۱۸۳۲ به نام رز اصفهان نامگذاری شده‌است.[۸۸] دم جنبانک در اکثر کشتزارها و پارک‌ها دیده می‌شود.[۸۹] بقیه پرنده‌ها شامل غراب، قمری(پاختری)، توکا، زاغی، زاغچه، چلچله (پرستو)، کلاغ ابلق، و گنجشک خانگی می‌باشد.[۹۰][۹۱]به دلیل نبود زاینده رود پرندگان از نوع گونه‌های مهاجر مثل مرغ ماهی خوار (از سیبری و غیره) امنیت غذایی ندارند.[۹۲][۹۳][۹۴] برج‌های طبقاتی کبوتر قدیم ساخته می‌شده‌است.[۹۵][۹۶][۹۷] بطور کلی روباه معمولی و روباه شنی، شغال و خدنگ در دشت اصفهان وجود دارد.[۹۸][۹۹][۱۰۰]

موقعیت جغرافیایی

اصفهان در ۴۳۵ کیلومتری تهران و در جنوب این شهر قرار دارد. شهر اصفهان دارای طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۳۹دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۲ درجه و ۳۸ دقیقه و ۳۰ ثانیه شمالی می‌باشد. محدوده شهری آن هم پانزده منطقه شهری تقسیم می‌شود و از غرب شهر (خیابان کهندژ) متصل به خمینی شهر، از جنوب متصل به فلاورجان، از سمت شمال به سمت شهر شاهین شهر و از شرق نیز به دشت سجزی منتهی می‌شود.[۱۰۱]

سطح شهر از سطح عمومی دریاها حدود ۱۵۷۰ متر ارتفاع دارد و در قسمت شمالی و شرقی به کویر محدود می‌گردد و در قسمت غربی و جنوبی نیز به سلسله کوه‌های زاگرس منتهی می‌شود. کوهستان کرکس در پنجاه کیلومتری شمال اصفهان و زردکوه بختیاری در جنوب غربی آن قرار دارد. وجود آب‌هایی همانند زاینده رود که از زاگری سرچشمه گرفته دلیل پیدایش این شهر می‌باشد. شهر اصفهان بر روی دشتی به نسبت هموار با شیبی در حدود ۲ درصد و به طرف شمال شرقی بنا گردیده‌است.[۱۰۲] در طی سده‌های گذشته نیز به سبب وجود آب فراوانتر و آلودگی کمتر در سمت جنوب غربی توسعه بیشتری یافته‌است.

تأسیسات نظامی

درگذشته شبکه از قلعه‌ها به دلیل توپوگرافیک در اصفهان ساخته شده بود.[۱۰۳]

نمایشگاه نیروهوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در اصفهان-گرومن اف ۱۴ تامکت نهاجا
هلیکوپترهوانیروز ارتش و سپاه مدل «اصفهان» بل ۲۱۴ ا

پایگاه هشتم شکاری اصفهان معتلق به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی در فرودگاه شهید بهشتی اصفهان است که به عنوان پایگاه مادر جنگنده اف ۱۴ شناخته می‌شود.[۱۰۴]

سپاه صاحب الزمان نام سپاه اصفهان در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است فرماندهی سپاه صاحب الزمان در خیابان صفه روبروی بیمارستان الزهرا است. پایگاه هوایی نهسا در فرودگاه بدر اصفهان است.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹][۱۱۰][۱۱۱] قرارگاه سردار شهید حاج قاسم سلیمانی در سپاه صاحب الزمان ضد دنیاگیری کرونا ویروس در اصفهان ۵ آبان ۱۳۹۹ تشکیل شد.[۱۱۲] یگان‌های گروه ۴۴ توپخانه. گروه ۵۵ توپخانه نزاجا و گروه توپخانه و موشکی ۱۵ خرداد نزسا در این شهر پادگان دارند.[۱۱۳]پادگان هوانیروز جنوب شهر است که دوره خلبان نفرات غیرنظامی دارد.[۱۱۴][۱۱۵]

آب و هوا

اصفهان
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژفمآمژژآساُند
 
 
۳۰
 
۱۰
۳−
 
 
۲۰
 
۱۶
۰
 
 
۱۴
 
۲۴
۷
 
 
۳
 
۳۱
۱۲
 
 
۲
 
۳۵
۱۷
 
 
۶
 
۳۶
۱۸
 
 
۶
 
۳۳
۱۶
 
 
۱۴
 
۲۸
۱۱
 
 
۲۹
 
۲۲
۷
 
 
۲۸
 
۱۷
۱
 
 
۲۴
 
۱۲
۳−
 
 
۲۷
 
۸
۵−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر

این شهر در منطقه‌ای در دامنه کوه‌های زاگرس و در کنار زاینده‌رود قرار گرفته که از کوه‌های زاگرس ایران سرچشمه می‌گیرد و به باتلاق گاوخونی می‌ریزد و از مراکز گردشگری، فرهنگی و اقتصادی ایران محسوب می‌شود. زاینده‌رود بزرگترین رود فلات مرکزی ایران از کوه‌های زاگرس ایران واقع در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه گرفته و از میان اصفهان می‌گذرد. همچنین جنگل ناژوان از مناطق خوش آب و هوای حاشیه زاینده‌رود می‌باشد. از دیگر مناطق طبیعی قابل گشت و گذار اصفهان می‌توان به کوه کلاه قاضی و کوه صفه اشاره نمود. منطقه کلاه قاضی، یک پارک ملی است با نام پارک ملی کلاه قاضی که محل زیست جانوران زیادی مانند کل، پازن، بز، آهو و عقاب است.

شهر اصفهان به دلیل موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی خاصی که دارد در اراضی پست قرار گرفته و از سه جهت (۲۷۰ درجه) در محاصرهٔ ارتفاعات بوده به گونه‌ای که در بیشتر اوقات سال (بالای ۵۵ درصد) جابه‌جایی هوا در این شهر اتفاق نمی‌افتد، این موضوع عامل مؤثری در تشدید آلودگی هوای شهر به ویژه در نیمه دوم سال می‌باشد. میانگین سرعت باد غالب در شهر اصفهان بین ۸/۲ تا ۴/۳ متر بر ثانیه و جهت آن از سمت جنوبغربی است. فراوانی وقوع بادهای آرام در ماه‌های فروردین تا تیر ۵۰–۴۵ درصد و در ماه‌های آبان تا دی ۸۰–۷۰ درصد است و در بیشتر مواقع وزش باد در شهر اصفهان آرام است. این وضعیت باعث سکون هوا و ایجاد شرایط مناسب برای افزایش آلودگی هوا است. پدیدهٔ اینورژن در شهر اصفهان به لحاظ تعداد و شدت نیز از ویژگی توپوگرافی و اقلیمی تبعیت کرده به گونه‌ای که سالیانه بیش از ۲۶۰ روز این پدیده در شهر اصفهان حادث می‌شود که اوج آن در پاییز و اوایل زمستان است و شدت پدیده اینورژن به‌حدی است که بعضاً ارتفاع این لایه به زیر ۳۰۰ متر هم می‌رسد.[۱۱۶] در داده های آماری دوره 10 ساله از کلانشهر اصفهان بطور میانگین هر ۹ روز یک پدیده گرد و غبار داشته است.[۱۱۷]

شهر در بین هشت کلانشهر ایران رتبه نخست آلودگی هوا را دارد.[۱۱۸]

آب و هوای اصفهان به‌طور کلی معتدل رو به سرد است و مقدار بارش باران و برف به نسبت کمی دارد. حداکثر درجه حرارت در تابستان ۳۹ درجه سانتی‌گراد است که تابستان‌هایی گرم و خشک را می‌سازد و در زمستان تا حداکثر ۱۸- درجه می‌رسد.

گروه تحقیقات هواشناسی کاربردی سازمان هواشناسی هر چندماه گزارش تحلیل خشکسالی اصفهان را منتشر می‌کند.[۱۱۹]

دوره صفوی پل‌های زاینده رود با نگه داشتن آب باعث پرآب شدن چاه‌های شهر می‌شدند.[۱۲۰] ۳۳۰۰ استخر کشاورزی در کل استان وجود دارد.[۱۲۱]

مدیریت نادرست حوضه آبریز، اصفهان را از قطب کشاورزی به منطقه بحران زده تبدیل کرده‌است.[۱۲۲] دولت هفتم و هشتم در زمان تکمیل نبودن تونل کوهرنگ سه یک سهم آب از اصفهان را به استان یزد، اختصاص دادند.[۱۲۳] تخصیص‌های بی حد و حساب دلیل خشک شدن تالاب گاو خونی شده‌است. کارشناسان سلامت ۳۵ هزار سرطانی به دلیل خشک شدن گاو خونی را برای اصفهان پیش‌بینی کرده‌اند.[۱۲۴][۱۲۵] در تابستان ۱۴۰۰ شرکت آبفا شهر ۴۰۰۰ لیتر کمبود آب داشت.[۱۲۶] به دلیل تداوم برداشت بی‌رویه حوزه آبریز زاینده رود، کمتر از ۱۰ سال دیگر اصفهان قابل سکونت نخواهد بود.[۱۲۷][۱۲۸]

فرونشست خاک

در بین شهرهای ایرانی به دلیل برداشت از آبخوان دشت اصفهان بیشترین نرخ فرونشست زمین را دارد که روی حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع یعنی ۱۰ درصد از مساحت استان تاثیر گذاشته است.[۱۲۹]

مردم‌شناسی و فرهنگ

اصفهانی‌های بومی بین بقیهٔ ایرانی‌ها در فرهنگ و اساطیر ایران به باهوشی و طنز و شوخی روحیه بازاری و فرزی شناخته شدند.[۱۳۰] خسرو انوشیروان از شاهان ایران در اردستان استان اصفهان متولد شده.[۱۳۱]

جمعیت ونژاد

نمودار رشد جمعیت شهر اصفهان از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵.

جمعیت اصفهان در سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ بر ۱٬۵۸۳٬۶۰۹ نفر بوده است. جمعیت استان اصفهان طبق آخرین سرشماری رسمی در سال ۱۳۹۰ برابر با مناطق ۱۵ گانه ۲/۸۷۹/۲۵۶ نفر بوده که ۸۳/۵ درصد آن در نقاط شهری و بقیه در نقاط روستایی و عشایر سکونت داشته اند. در سال ۱۳۹۵ خورشیدی به ۳٬۱۶۱٬۲۱۱ مناطق ۱۵ گانه نفر رسیده‌است.و بر آورد شده که در سال ۱۴۰۱ مناطق ۱۵ گانه شهر اصفهان به ۳/۹۴۹/۰۰۰نفر رسیده است. اصفهان از دیرباز از مهم‌ترین مراکز شهرنشینی در فلات ایران به‌شمار می‌رفته‌است. در ۵ دی ۱۳۱۹ در زمان رضاشاه برای نخستین بار در ایران به سبک اروپایی در اصفهان از مردم سرشماری به عمل آمد و ۲۰۴٬۶۰۰ تن را ساکن شهر اصفهان گزارش کردند.


طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ ش انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در شهر اصفهان به قرار زیر بود:

اقوام کلانشهر اصفهان
قومیت درصد
اصفهانی
  
۸۷٫۳%
آذری‌
  
۶٫۲%
لر (بختیاری)
  
۳%
کرد
  
۰٫۸%
سایر
  
۲٫۷%

[۱۳۲]

زبان

مردم اصفهان به زبان فارسی با لهجه اصفهانی سخن می‌گویند از ویژگی‌های لهجه اصفهانی اضافه کردن حرفِ س به آخر واژگان می‌باشد که به جای واژهٔ است استفاده می‌شود. مهاجران به اصفهان دارای گویش‌های متفاوت هستند و ارامنه اصفهان نیز به زبان ارمنی سخن می‌گویند. مکالمات روزمره و رسمی شهر همگی به زبان فارسی (لهجه اصفهانی) است.

دین و فلسفه

به شکل تاریخی اصفهان این خصوصیات را داشت: موقعیت تجاری، منابع حاصلخیز کشاورزی و موقعیت سنتی به عنوان یک مرکز دینی مذهبی.[۱۳۳]

کلیسای وانک

اسلام شیعه به عنوان بخش اصلی کیش مردمان این شهر است و علاوه بر آن، ارامنه، یهودیان و زرتشتیان و سایر اقلیت‌های مذهبی نیز در شهر زندگی می‌کنند. جلفا که در جنوب اصفهان قرار گرفته منطقه‌ای است که بیشتر ارمنی‌نشین است و از منطقه‌های خوب شهر نیز قلمداد می‌شود.

اسماعیلیه در اصفهان تاریخ بلندی دارد اسماعیلیان در سال های ۲۹۰ الی ۳۱۰ هجری قمری توسط داعی حسین ابن احمد دندان و یارانش در زمان عبد الله احمد(امام یازدهم اسماعیلیه و خلیفه اول و بنیانگذار خلافت فاطمی ) وارد اصفهان شد و سپس با دعوت مردم اصفهان و اسماعیلی شدن اصفهانیان بر علیه عباسیان قیام کردند و اصفهان به خلافت فاطمی پیوست.در این زمان مسجد جامع گورتان (اصفهان) ساخته شد که بعد ها تبدیل به بزرگترین حوزه علمیه تاریخ اسماعیلیه شد و بزرگان اسماعیلی همه در این مسجد جامع درس فقه اسماعیلی را خواندند مانند ناصرخسرو و حسن صباح بعد ها در زمان جدایی اختلاف در حکومت فاطمی اصفهانیان نیز مانند بسیاری از اسماعیلیان نزار بن المستنصر بیعت کردند و او را امام خواندند. پس از آن در زمان ناطقیت احمد ابن عطاش اکثریت مردم اصفهان اسماعیلی بودند اما با حمله ترکان سلجوقی به اصفهان در زمان ملکشاه یکم با دستور وزیر ملکشاه خواجه نظام الملک اصفهان محاصره شد و در آخر با شکسته شدن محاصره اصفهان خواجه نظام الملک طوسی دستور قتل عام مردم اصفهان را داد و در آن زمان هزاران هزار اصفهانی با هر قوم و نژاد اعم از اسماعیلی ،یهودی،سنی،دوازده امامی و ارمنی قتل عام شدند و کشته شدند و به گفته مورخان بیش از ۷۵ درصد جمعیت اصفهان به دستور نظام‌الملک اعدام و کشته شدند.امروزه آثار زیادی از زمان حضور اسماعیلیه در اصفهان که اکثرا در غرب اصفهان و منطقه ۹ اصفهان هستند وجود دارد مثل مسجد جامع گورتان، آرامگاه بی بی فاطمه(ناطق اسماعیلی)،آرامگاه سلطان ایوب(ناطق اسماعیلی)وپیر نجم الدین(ناطق اسماعیلی) وجود دارد.[۱۳۴]

ورود مذهب تشیع به این شهر در طی چندین دوره زمانی صورت گرفته که مهم‌ترین آن عبارتنداز: هجرت ابن هلال ثقفی از کوفه به این شهر،[۱۳۵] اقامت و تبلیغ صاحب بن عباد وزیر آل بویه در این شهر،[۱۳۶][۱۳۷] هجرت تبلیغی علامه حلی و شاگردانش به همراهی و حمایت محمد خدابنده اولجایتو پادشاه شیعه مغول، و در آخرین دوره در دوره صفویه و هجرت علمای جبل عامل به این شهر، بافت شیعی این شهر به نقطه تکامل رسید.[نیازمند منبع][۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳] در بین مسلمانان سنی معمولاً شهرت اصفهان به خاطر حدیث معروفی است که روایت می‌کند: «مسیح دجال توسط ۷۰۰۰۰ یهودی از شهر اصفهان همراهی می‌شود که شال‌های پارسی پوشیده‌اند.»[۱۴۴]

یهودیان اصفهان

امروزه یهودیان اصفهان از قدیمی‌ترین اهالی این شهر می‌باشند که در گذشته در محله جویباره ساکن بوده‌اند ولی اکنون بیشترشان به خارج کشور مهاجرت کرده‌اند. اندک یهودیانِ باقی‌مانده هم بیشتر در خیابان فردوسی، آمادگاه و سید علیخان ساکن هستند.

ارامنه و زرتشتیان

در اصفهان، ارامنه و دیگر شاخه‌های مسیحی، زرتشتیان، ورشوییان، بهاییان، بودایی، ربانیان (هندوهای تاجرپیشه) و یهودیان زندگی می‌کردند. اصفهان در جایگاه یک پایتخت و با شکوفایی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی که در روند تاریخی خود داشت، همواره کانونِ نگرشِ اقلیت‌ها بود.[۶۲][۱۴۵]آدریان اصفهان درشهر آتشكده‌ای به نام «درب مهر و گوهر» در محله سیچان دارند.[۱۴۶][۱۴۷]

روز و نماد اصفهان

نگاره تاریخی منقوش بر کاشی کاری‌های سردر قیصریه که با اقتباس از صورت فلکی برج قوس (آذر) طراحی شده‌است، به عنوان نماد اصفهان شناخته شده‌است.

نماد اصفهان نماد تعلیق بین خشکسالی و آبادانی است. سال ۱۳۹۷ یکم آذر به عنوان روز اصفهان و قوس آذر به عنوان نماد شهر انتخاب شد و هفته اول اردیبهشت؛ هفته فرهنگی اصفهان شد.[۱۴۸][۱۴۹]

در تقویم ملی رسمی روز 25 آبان روز استان اصفهان یادبود تشیع 370 نفر کشته جنگ ایران عراق ۱۳۶۱ در یک روز است.[۱۵۰]

هنر و رسانه

مکتب موسیقی اصفهان جز بزرگترین مکاتب موسیقی ایران در تمام تاریخ بوده‌است. اصفهان از اواخر دوره قاجار تا به امروز یک شهر شناخته شده به آواز و موسیقی است و معماری اصفهان که به موسیقی منجمد معروف است بسیار فاخر است. در اصفهان ابداع کنندگان معماری از موسیقی الهام می‌گرفتند به اصفهان رو جلال الدین تاج اصفهانی و اصفهان از نصرالله معین یکی از آثار در آواز اصفهان است.[۱۵۱]نقاشی اصفهان یکی از دلایل باعث دادن لقب شهر خلاق و عضویت شبکه شهر خلاق می‌باشد.[۱۵۲] ۱۳۹۷ به دلیل دخالت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کنسرت اصفهان سالار عقیلی بی اجرای نوازنده‌های زن ادامه داده شد.[۱۵۳]

رادیو اصفهان و شبکه اصفهان کانال تلویزیونی و رادیویی سازمان صدا و سیما است. ایمنا و اصفهان زیبا متعلق به شهرداری اصفهان و اصفهان امروز و روزنامه سیمای شهر[۱۵۴] از روزنامه‌ها و مطبوعات شهر است.[۱۵۵][۱۵۶] شرکت مخابرات اصفهان فراهم کننده خدمت اینترنت پهنای باند ثابت و وی دی اس ال و اینترنت فیبر نوری در شهر است.[۱۵۷] پوشش تلفن همراه نسل چهارم شبکه تلفن همراه و 3G وجود دارد.[۱۵۸]

جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان ۲۰ دوره در شهر برگزار شده‌است.[۱۵۹] حوزه هنری استان اصفهان وابسته به شهرداری یکی از شناخته شده‌ترین و فعال‌ترین ارگان‌های فرهنگی و هنری استان اصفهان است.[۱۶۰]

استان اصفهان، با دارا بودن ۱۷۸ کتابخانه نهادی، ۱۱۰ کتابخانه مشارکتی و ۴ کتابخانه مستقل، بیشترین تعداد کتابخانه را در سطح کشور به خود اختصاص داده‌است.[۱۶۱]در بخش مرجع کتابخانه مرکزی شهرداری حدود ۱۲ هزار جلد کتاب در قالب کتاب‌های فارسی و لاتین وجود دارد. بزرگترین آمفی تئاتر روباز کشور در پردیس هنر اصفهان افتتاح شد.[۱۶۲] در تالار فرشچیان خیابان توحید و تالار رودکی، هنرسرای خورشید، سالن کوثر، هنرستان هنرهای زیبا، تالار شهید آوینی دانشگاه اصفهان، سالن نگین سپاهان شهر، سالن شیخ بهایی و تماشاخانه ماه زیر نظر شهرداری برنامه‌های کنسرت موسیقی و تئاتر اجرا می‌شود.[۱۶۳][۱۶۴][۱۶۵][۱۶۶] ارکستر ملی اصفهان از نوازندگان اصفهانی تشکیل شده‌است.[۱۶۷] باباشاه اصفهانی از استادان مسلم خوشنویسی صفوی بود.[۱۶۸]

نخستین چاپخانه در ایران به دوران صفویان بازمی‌گردد که کشیشان ارامنه در جلفای اصفهان با آن تعدادی دعا و ذکرهای مسیحی را چاپ کردند همچنین چاپخانه های قدیمی لازاریت ، استپانیان ساخته شده بود[۱۶۹] .[۱۷۰]

مکتب نگارگری اصفهان

در نقاشی آغاز مکتب نگارگری اصفهان منتسب به اواخر سال ۹۹۷ قمری است.[۱۷۱]

کتابخانه‌ها

وبسایت کتابخانه دیجیتال شهرداری اصفهان ساخته شده‌است.[۱۷۲]

تعداد کتابخانه‌های عمومی ۱۹ عدد است.[۱۷۳][۱۷۴][۱۷۵] خرابه‌های کتابخانه کهن باستانی بزرگ سارویه در شهر است.

جشنواره‌ها

تیر ۱۴۰۰ جشنواره علمی و فرهنگی اصفهان_ سن‌پترزبورگ راه انداخته شد.[۱۷۶]

مد

منابع انسانی

تا اردیبهشت ۱۳۹۹ بر اساس آمار موجود خانه کارگر اصفهان ۹۰ درصد از کارگران، قرارداد موقت بودند.[۱۷۷] ۸۰٪ اقتصاد در دست دولت و نهادهای عمومی شبه دولتی است.[۱۷۸]

۲۵ هزار فرزند یتیم و غیر یتیم در اصفهان تحت پوشش نیکوکاری هستند.[۱۷۹]

شهر تا 1400 حدود نیم میلیون نفر حاشیه نشین به دلیل فقر دارد.[۱۸۰]

ساختار شهری و مدیریت مدنی

ویدئوهای بیرونی
رویداد شهر
خاموشی پل خواجو اصفهان به وقت ساعت زمین

کلانشهر اصفهان با ۴۷۷۰۰ هکتار مساحت و حدود ۲ میلیون نفر جمعیت، دومین شهر مهاجرپذیر کشور در سال ۱۳۸۸ بعد از کلانشهر تهران بوده و توسعه فیزیکی و افقی این شهر و شهرهای مجاور آن در خلال ۳۰ سال اخیر به گونه‌ای بوده که هم‌اکنون محدوده قانونی و حریم شهرهای اصفهان، خمینی شهر، فلاورجان، شاهین‌شهر، لنجان و مبارکه در شعاع ۵۰ کیلومتری مرکز شهر اصفهان به یکدیگر متصل و موزاییک گردیده به طوری که محدوده ۵۰ کیلومتری مرکز شهر اصفهان که فقط نزدیک به ۸ درصد از مساحت کل استان را دارد ۷۸ درصد از فعالیت‌ها و جمعیت استان را داشته بیش از ۴/۵ میلیون نفر از جمعیت ۶ میلیونی استان اصفهان را در خود جای داده‌است. روند این تمرکزگرایی در استان از سال‌های دهه ۳۰ شمسی آغاز گردیده و در دهه ۷۰ و ۸۰ شمسی به اوج خود رسیده‌است. گسترش ۳ برابری محدودهٔ شهر اصفهان، ایجاد شهرهای جدید شاهین‌شهر، فولادشهر و بهارستان، توسعهٔ صنعت با ایجاد واحدهای بزرگ صنعتی، ایجاد شهرک‌های صنعتی، تمرکز مراکز آموزشی، پزشکی و خدماتی موجبات بارگذاری بسیار سنگین در این منطقه گردیده‌است.[۱۱۶][۱۸۱] به دلیل محدودیت اراضی شهری در اختبار دولت در شهر اصفهان، حوزه‌های نظامی استان با ارائهٔ درخواست تغییر کاربری پادگان‌های نظامی مستقر در شهر اصفهان به مهم‌ترین عرضه‌کنندهٔ زمین شهری طی دو دهه گذشته در شهر اصفهان تبدیل شده‌اند.[۱۸۱] شورایعالی شهرسازی و معماری ایران طرح «مجموعهٔ شهری اصفهان» را در تاریخ ۱۳۹۲/۳/۲۰ به تصویب رساند. طرح مجموعهٔ شهری اصفهان شامل بخش‌هایی از شهرستان‌های اصفهان، برخوار و میمه، نجف‌آباد، لنجان، مبارکه، فلاورجان و خمینی‌شهر بوده و دربرگیرنده ۳۶ شهر، ۱۲ بخش، ۳۳ دهستان و ۷۰۶ آبادی در مساحتی بالغ بر ۸۳۴۷ کیلومتر مربع است.[۱۸۲]

نقشه شهرسازی اصفهان

ادارات و سازمان‌های دولت خیابان ۲۲ بهمن شامل ستاد کل نهادهای مختلف مثل اداره ثبت احوال، و بقیه است.

سیاست و فرمانداری و احزاب

سیاست اصفهان مردانه است و زنان سهم اندک از مشارکت در آن دارند.[۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵][۱۸۶]امام جمعه و نماینده ولی فقیه نهاد رهبر جمهوری اسلامی ایران در اصفهان سید یوسف طباطبایی نژاد نماینده مردم اصفهان در مجلس خبرگان است. ساختمان دفتر مجمع امور نمایندگان مجلس برای اصفهان در خیابان جی کوچه ۲۱ است. استان اصفهان ۱۷ نمایندهٔ مجلس دارد سهم شهر اصفهان ۵ نفر است. ۳ تا از احزاب بزرگ اصفهان شورای جبهه اصلاحات اصفهان و سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی و مجمع نیروهای انقلاب (اصولگرایان) استان اصفهان است.[۱۸۷][۱۸۸][۱۸۹][۱۹۰] شورای اسلامی شهر اصفهان شورای ۱۳ نفری است که در انتخابات برای تصمیمات شهرداری انتخاب می‌شود. اصفهان در شورای عالی استان‌ها نماینده دارد.[۱۹۱] دبیرخانه منطقه ۲ ایران اصفهان است.[۱۹۲]

شهرداری و قوهٔ اجرایی

شهرداری مسئول اداره کردن امور ساخت و ساز، ترافیک و ترانزیت، پسماند و فضای سبز، پایانه مسافرت‌ها، آتشنشانی، مشاعل شهر، سرمایه‌گذاری، فرهنگی هنری ورزشی تفریحی، روابط بین‌الملل و غیره است.[۱۹۳]

شهر جزو فرمانداری بخش مرکزی شهرستان اصفهان است.[۱۹۴]

مناطق شهرداری اصفهان
نام مساحت قانونی منطقه کل مساحت حوزه خدماتی جمعیت تراکم جمعیت مختصات
۱ 8.10 km2 8.10 km2 ۷۹٬۰۹۱ 9,764.3/km2
۲ 10.31 km2 21.45 km2 ۶۹٬۱۲۰ 3,222.4/km2
۳ 11.52 km2 11.52 km2 ۱۱۰٬۳۶۸ 9,580.5/km2
۴ 11.35 km2 75.02 km2 ۱۳۳٬۷۳۱ 1,782.6/km2
۵ 17.02 km2 60.02 km2 ۱۵۰٬۸۶۵ 2,513.6/km2
۶ 12.55 km2 67.07 km2 ۱۱۲٬۱۲۹ 1,671.2/km2
۷ 13.57 km2 28.57 km2 ۱۶۸٬۷۳۲ 5,905.6/km2
۸ 20.39 km2 20.39 km2 ۲۳۹٬۷۵۶ 11,758.5/km2
۹ 10.54 km2 20.25 km2 ۷۵٬۱۶۸ 3,712.0/km2
۱۰ 16.27 km2 21.46 km2 ۲۰۷٬۸۰۳ 9,683.3/km2
رهنان(۱۱) 7.80 km2 10.97 km2 ۵۸٬۸۴۱ 5,363.8/km2
۱۲ 14.78 km2 82.23 km2 ۱۳۶٬۳۷۶ 1,658.5/km2
۱۳ 20.10 km2 35.24 km2 ۱۳۲٬۴۶۹ 3,759.1/km2
۱۴ 9.40 km2 19.38 km2 ۱۶۴٬۸۵۰ 8,506.2/km2
خوراسگان (۱۵) 16.64 km2 69.05 km2 ۱۲۱٬۹۶۱ 1,766.3/km2
کل 200.34 km2 550.72 km2 ۱٬۹۶۱٬۲۶۰ 3,581.4/km2


نرم‌افزار اصفهان نما شامل نقشه برای شهروندان توسط شهرداری ساخته شده‌است.[۱۹۵]

قوانین و امنیت عمومی

شهر اصفهان به لحاظ حفظ بافت جمعیتی سنتی خود در اغلب نقاط شهر و نیز همکاری مداوم مردم با نهادهای انتظامی و امنیتی، در مقایسه با سایر کلان‌شهرهای ایران از ضریب امنیت نسبتاً بالایی برخودار است. همچنین، می‌توان گفت یکی از امن‌ترین شهرهای ایران است و وجود بیش از ۲۰ کلانتری انتظامی و ۳ ناحیه مقاومت متعلق به سپاه پاسداران و نیز مرکزیت اداره اطلاعات و سایر نهادهای امنیتی، بر روند حفظ و صیانت از شهر تأثیرگذار بوده‌است.[۱۹۶]ستاد خبری اصفهان زیر نظر وزارت اطلاعات می‌باشد.[۱۹۷]

۲۵ ایستگاه آتشنشانی در مناطق مختلف وجود دارد.[۱۹۸]دو پایگاه سازمان امنیت اطلاعات سپاه پاسداران در کلانشهر اصفهان ساخته شده‌است.[۱۹۹] زندان اصفهان در آینده به بیرون شهر منتقل می‌شود.[۲۰۰] از زندانیان در کارگاه‌های خارج زندان استفاده می‌شود.[۲۰۱]

فهرست کلانتری‌ها فرماندهی کل انتظامی استان اصفهان

[۲۰۲][۲۰۳]

لیست کلانتری‌های اصفهان
ناحیه شماره نام نشانی
۳ ۱۱ سید علیخان خیابان استانداری
۸ ۱۲ میدان جمهوری میدان جمهوری اسلامی
۳ ۱۳ ولی عصر میدان قیام
۴ ۱۴ بزرگمهر خیابان بزرگمهر
۵ ۱۵ رودکی خیابان رودکی
۶ ۱۶ فیض خیابان فیض
۱۰ ۱۷ هفتون خیابان پروین
۹ ۱۸ میرزا طاهر بزرگراه خرازی
۷ ۱۹ کاوه بزرگراه کاوه
۱۲ ۲۰ ملک شهر خیابان مفتح
۵ ۲۱ سپاهان شهر خیابان بعثت
۱۵ ۲۳ خوراسگان خوراسگان
۱۲ ۲۴ امیرکبیر خیابان امام خمینی
۱۱ ۲۵ رهنان رهنان شهدا
۱۴ ۲۶ زینبیه میدان عاشق اصفهانی
۸ ۲۷ خانه اصفهان خانه اصفهان
۱۳ ۲۸ امیرحمزه شهرک امیرحمزه
۶ ۳۴ دادگستری خیابان نیکبخت

دادگاه‌ها

شورای حل اختلاف استان در شهر دفاتر دارد.[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶]

لیست مراکز قضایی شهر
ساختمان دادگستری کل خیابان شهید نیکبخت دادگستری کل استان اصفهان
مجتمع قضایی شماره ۱ خیابان ۲۲ بهمن - مجتمع اداری امیرکبیر مجتمع شماره ۱ دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان
مجتمع قضایی شماره ۲ ابتدای خیابان آتشگاه -مجتمع شماره ۲ دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان
مجتمع قضایی شماره ۴ بلوار اشرفی اصفهانی مجتمع شماره ۴ دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان
مجتمع قضایی شماره ۵ خیابان جی - چهار راه مسجد علی - خیابان شهدای ستار مجتمع شماره ۵ دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان
مجتمع قضایی عدالت اتوبان چمران - خیابان اشراق شمالی - کوچه شماره ۳
مجتمع قضایی بهارستان بهارستان - خیابان الفت - عمران بهارستان مجتمع قضایی بهارستان
مجتمع قضایی شهدای هفتم تیر خیابان معراج - فلکه زرین کوب - نبش کوچه شریعتی

مجتمع آیت اله شاهرودی

خیابان آتشگاه-خیابان نبوی منش-کوچه شماره ۷(کوی مکینه)
مجتمع شهید مطهری اصفهان - میدان جمهوری - خیابان امام خمینی - حد فاصل پارک قلمستان و چهار راه شریف
مجتمع قضایی شهید قدوسی اصفهان - خیابان میر- حدفاصل چهاراه نظر و پل میر
مجتمع سردار سلیمانی اصفهان - خیابان میر- حدفاصل چهاراه نظر و پل میر - بالاتر از مجتمع شهید قدوسی
ساختمان ستاد دادگستری استان اصفهان - چهارباغ بالا - چهار راه نظر ساختمان ستاد دادگستری استان

سلامت و بهداشت

اصفهان یکی از مرکزهای اصلی و تأثیرگذار برای درمان بیماران در ایران محسوب می‌شود. حدود سی بیمارستان، بیست درمانگاه، ده‌ها انجمن و نهاد پزشکی و بهداشتی، بیش از ۱۴۷ آزمایشگاه، ۲۵۴ داروخانه، ۸۷ مرکز پرتونگاری و ۲۰۸ مرکز توانبخشی در این شهر فعالیت دارند.[۲۰۷]
با توجه به عزم مدیران شهری در حوزه گردشگری، بخش خصوصی در زمینه گردشگری سلامت پا به عرصه گذاشت و فعالیت خود را تحت عنوان شهرک سلامت در این شهر آغاز کرد. این مجموعه توانایی گردهمایی پزشکان داخلی و خارجی و همچنین جذب بیماران از سراسر دنیا را داراست.[۲۰۸] اولین بار در ایران می‌باشد که یک شهر شهرک سلامت ساخته شده دارد.[۲۰۹] ستاد جمعیت حلال احمر استان در شهر است.[۲۱۰] دو مرکز انتقال خون وجود درشهر دارد.[۲۱۱]

اداره پزشکی قانونی ۱۳۴۰ شروع به کار کرد.[۲۱۲]

در ۱۳۹۴ با قطع آب زاینده رود تقریباً ۱۵ درصد مردم دچار افسردگی شدند.[۲۱۳] تقریباً تمام صنایع بزرگ و مهم استان نظیر ذوب آهن، فولاد مبارکه، پالایشگاه، پتروشیمی، نیروگاه‌های شهید منتظری و اسلام‌آباد (اصفهان)، سیمان سپاهان، سیمان اصفهان، صنایع نظامی و … در حومه شهر و حداکثر در محدوده شعاع ۵۰ کیلومتری شهر اصفهان واقع شده‌اند. افزون بر این بیش از ۵۰ درصد شهرکهای صنعتی و ۶۰ درصد صنایع استان در حومه کلان‌شهر اصفهان و در محدوده شعاع ۵۰ کیلومتری این شهر مستقر می‌باشند که سهم آلاینده‌های صنعتی شهر را عهده‌دار هستند[۱۱۶] و اصفهان به علت وجود این صنایع آلاینده به پایتخت ام اس جهان شناخته می‌شود.[۲۱۴] پژوهشکده زیست‌فناوری رویان در اصفهان واقع شده‌است.[۲۱۵]

تا خرداد ۱۳۹۹ ۶۵ درصد جمعیت استان اصفهان بیمه تأمین اجتماعی داشتند[۲۱۶]مرکز باروری و ناباروری اصفهان در سال ۱۳۷۲بمنظور درمان نازایی زنان و ناباروری مردان تأسیس شد.[۲۱۷]

یکی از قدیمی‌ترین بیمارستان‌های اصفهان بیمارستان عیسی بن مریم است. ۳۳ بیمارستان عمومی و تخصصی مالکیت دولتی و خصوصی شامل زایشگاه و روانپزشکی در شهر اصفهان وجود دارد.[۲۱۸]

بهزیستی مرکز اورژانس اجتماهی هم دارد.[۲۱۹][۲۲۰]

زیرساخت‌های اولیه

ظرفیت آب دهی تصفیه خانه باباشیخ علی اصفهان ۱۲هزار و ۵۰۰لیتر در ثانیه است. تأمین آب شرب حدود ۴ میلیون نفر در اصفهان بزرگ را برعهده دارد، با عنوان بزرگترین تصفیه خانه خاورمیانه معرفی شده‌است.[۲۲۱][۲۲۲] چین قستمی از پوشش کل شبکه کامل تونل‌های فاضلاب شهر را فاینانس کرده است.[۲۲۳]

پارک و فضای سبز

تا ۱۳۹۸ اصفهان دارای سه هزار و هفتصد هکتار (۳۷ میلیون متر مربع) فضای سبز شهری بود[۲۲۴] که با داشتن سرانه فضای سبز ۲۴ متر مربع بالاترین رتبه را در سطح کلان‌شهرهای ایران دارد. همچنین مقدار این سرانه تا سال ۱۳۹۵ به ۳۲ متر مربع خواهد رسید که با توجه به آلاینده‌های زیست‌محیطی اصفهان این سرانه باید به ۴۰ متر مربع افزایش پیدا کند. بوستان‌های کنارهٔ زاینده رود که به بوستانهای ساحلی نیز مشهور هستند از مهم‌ترین فضاهای سبزِ اصفهان می‌باشند. زیباترین و منحصر بفردترین فضای سبز اصفهان بوستان جنگلی ناژوان است که در غرب اصفهان و در کنار زاینده رود قرار دارد. نام برخی از بوستان‌های ساحلی و غیر ساحلی چنین است:

  • بوستان‌های ساحلی: پارک پردیس هنر،[۲۲۵] ناژوان، سعدی، زاینده رود، کودک، ملت، آیینه خانه، آبشار، مشتاق و باغ گلها.
  • بوستان‌های غیر ساحلی: قلمستان، نقش جهان، استقلال، باغ فدک و باغ غدیر و پارک امام رضا.

تا مهر ۱۳۹۹ نصف فضای سبز با استفاده از آب‌های اصلاح‌شده‌ خاکستری (پساب) آبیاری می‌شد.[۲۲۶]

کوه صفه نام کوهی است از سلسله جبال زاگرس در منتهی‌الیهِ جنوبِ جغرافیاییِ اصفهان که از شمال به جاده کمربندی، از غرب به کوه‌های تخت رستم و دره خان، از شرق به شهرک‌ها و مجتمع‌های مسکونی و از جنوب به اراضی باز و خط آهن محدود می‌گردد. این کوه از دیرباز محل کوهنوردی اصفهانی‌ها بوده‌است. پس از انقلاب شهرداری اصفهان برای آبادانی این منطقه تلاش فراوان نمود. در دورهٔ سلجوقی فرقهٔ اسماعیلیه قلعه‌های محکمی در این کوه‌ها ساختند که آثاری از آن هم‌اکنون باقی است.[۲۲۷] ۱۴۰۰ باغ وحش به حفاظتگاه و نقاهتگاه حیوان تغییر کرد.[۲۲۸]

پارک شرق کوه نخودی در شهر یکی از بهترین جاذبه‌های گردشگری در ایران می‌باشد تا ۱۳۹۷ پیشرفت سی درصدی داشت.[۲۲۹]

ساختمان‌ها و مؤسسه‌ها

شهرداری تا ۱۳۹۹ پروژه ساختن نمایشگاه اصفهان را اجرا می‌کرد.[۲۳۰] در این شهر مکانی برای همایش جنبش عدم تعهد و بعد از آن برای دیگر همایش‌های بین‌المللی در نظر گرفته شد. مجموعهٔ مرکز همایش‌های بین‌المللی اصفهان دارای سالن اصلی با ظرفیت ۲۳۵۴ نفر، سالن چند منظوره، هتل ۵ ستاره در ۱۲طبقه، ویلاهای VIP، مرکز تجاری، دفاتر و… می‌باشد.[۲۳۱] ساختمان بانک شاهی و ساختمان اداره آمار و ثبت احوال جزو فهرست ثبت آثار ملی است.موسسه مجمع امور داوری و میانجی‌گری اصفهان ۱۳۹۴ تشکیل شد.

گردشگری و تفریح

شهرداری نرم‌افزار سامانه مدیریت کل رویدادهای شهر را ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ را روی اینترنت راه انداخت.[۲۳۲][۲۳۳][۲۳۴] آبان ۱۴۰۰ اتاق بازرگانی اصفهان آرم و شعار تبلیغاتی کمپین گردشگری استان اصفهان به اسم «اصنهان» را ثبت تجاری کرد.[۲۳۵][۲۳۶]

جاذبه‌های تاریخی

پانوراما میدان ا.مام خمینی

اصفهان سرشار از آثار هنری و تاریخی است که میدان نقش‌جهان، مسجد شاه، سی و سه پل، پل خواجو، پل مارنان، مسجد جامع اصفهان، مسجد سیّد، مسجد شیخ لطف‌الله، منار جنبان، برج کبوترخانه، گذر چهارباغ عباسی، میدان عتیق، کاخ چهلستون، آتشگاه اصفهان، کاخ عالی‌قاپو، کاخ هشت بهشت، کلیسای وانک، حمام علیقلی آقا، مدرسه چهارباغ و هتل عباسی از بارزترین آن‌ها هستند.[۳۵][۲۳۷][۲۳۸][۲۳۹]

مقامات میراث فرهنگی استان اصفهان معتقدند بیش از ۲۲ هزار جاذبه تاریخی و فرهنگی ارزشمند در این استان وجود دارد. فریدون الهیاری مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان اظهارداشت: یکهزار و ۷۶۵ اثر تاریخی در استان ثبت ملی است.[۲۴۰]

مکان‌های تفریحی رفاهی

شهربازی رؤیاها اصفهان به عنوان پارک بازی سالانه میزبان تعدادی گردشگر می‌باشد. سیتی سنتر اصفهان مرکز رفاهی معروف‌ترین مرکز گردشگری رفاهی تجاری این شهر می‌باشد. شهربازی سرپوشیده هم در این مجموعه است. پارک جنگلی صفه در دامنه کوه صفه یکی از پارک‌های جنگلی با امکاناتی نظیر سینما و بولینگ و تله کابین و شهربازی و … می‌باشد. پارک جنگلی ناژوان از معروف‌ترین پارک‌های جنگلی اصفهان است که از امکاناتی نظیر باغ پرندگان. خزندگان و پروانه‌ها و آکواریوم و دولفیناریوم پارک ابی تله سیژ و … برخوردار است. پارک ابی ابسار بزرگترین مجموعهٔ آبی در سپاهان‌شهر است. همچنین بام شهر اصفهان در شمال غرب این شهر بام شهر اصفهان آکواریوم اصفهان در پارک جنگلی ناژوان به عنوان اولین تونل آکواریوم ایران در نوروز سال ۱۳۹۵ افتتاح شد و در آن انواع ماهی‌ها و آبزیان وجود دارد. باغ جوان بوستان مشتاق پارک سپاهان‌شهر باغ غدیر باغ فدک کوه نخودی کوه قایمیه پارک رجایی (بوستان هشت بهشت) شهربازی‌های ملک‌شهر آبشار صفه سیتی سنتر شهر عجایب وحید سیمرغ و … از معروف‌ترین مکان‌های تفریحی دیگر اصفهان است. ۵ مجموعه فرهنگی باغ بانوان در شهر اصفهان فعال است تا سال ۱۳۹۵.[۲۴۱]اصفهان یک باغ وحش در پارک کوه صفه دارد.[۲۴۲]باغ فدک اصفهان و باغ غدیر دو پارک نسبتاً بزرگ در شهر هستند.[۲۴۳][۲۴۴]

سینماها

۹ سینمای شهر شامل پردیس سینمایی چهارباغ، پردیس سینمایی ساحل اصفهان، پردیس سینمایی سیتی سنتر اصفهان، سینما بهمن خوراسگان، سینما سپاهان، سینما سوره، سینما فرهنگیان اصفهان، سینما فلسطین (اصفهان) و سینما قدس (اصفهان) هستند. سینما در اصفهانِ قدیم تفریح کارگران بود در حالی که مردمان دینی سینما را عمدتاً مکانی نجس و سینما رفتن را فعلی حرام می‌پنداشتند، به دلیل انقلاب سال ۱۳۵۷ بسیاری از سینماهای اصفهان در آتش سوختند. فیلم‌سازان بزرگی همچون انیس واردا و پازولینی صحنه‌هایی از فیلم‌های خود را در اصفهان فیلم‌برداری کرده‌اند.[۲۴۵] سینما ایران یکی از قدیمیترین سینماهای شهر بود. بقیهٔ سینماهای اصفهان قدیم شامل سینما مولن‌روژ، سینما ۲۲ بهمن، سینما پارس و سینما مهر بودند.[۲۴۶][۲۴۷]

ورزش‌ها

مسابقات اسب سواری 2021

ورزش باستانی در فهرست میراث معنوی یونسکو از سوی ایران به ثبت رسیده‌است و فدراسیون ورزش زورخانه ای و کشتی پهلوانی کشور، شهر اصفهان را به عنوان پایتخت فرهنگی این رشته ورزشی برگزید است.[۲۴۸] چوگان یک ورزش شهر است.[۲۴۹]

نقش جهان

اصفهان دارای چند تیم معروف فوتبال، بسکتبال، ورزش‌های آبی[۲۵۰] و فوتسال شامل ایراندخت، سوان ارامنه، سپاهان، تیم ذوب آهن، آپادانا، اسپادان است.[۲۵۱] ورزشگاه نقش جهان دومین ورزشگاه بزرگ ایران است.[۲۵۲]

شهریور ۱۳۹۹ مدیر کل ورزش و جوانان استان اصفهان گفت در ورزش اصفهان بیش از نیمی از فعالیت‌ها توسط بانوان انجام می‌شود؛ محل اعتبارات ورزش بانوان استان اصفهان به‌طور ویژه دیده شده‌است و ردیف اعتباری مشخص شده سال ۱۳۹۹ تماماً برای بانوان هزینه خواهد شد.[۲۵۳]

تیم بانوان باشگاه والیبال گیتی‌پسند اصفهان در لیگ والیبال زنان ایران رقابت می‌کند.[۲۵۴] تیم زنان باشگاه والیبال ذوب‌آهن قهرمان لیگ حرفه ای ایران در ۱۳۹۷ است.[۲۵۵]

باشگاه والیبال سپاهان اصفهان در لیگ برتر والیبال ایران ۱۳۹۸ شرکت کرد و در فوتبال مسابقات لیگ‌های برتر و دسته اول فوتبال استان اصفهان در سال ۱۳۹۸ برگزار شد.[۲۵۶][۲۵۷] در هندبال باشگاه هندبال سپاهان اصفهان دارای تیم زنان و مردان است.[۲۵۸] استان حدود ۳۰۰ هزار ورزشکار ساماندهی شده در رشته‌های مختلف و ۲۲۰ بدمینتون‌بازدارد.[۲۵۹][۲۶۰] تا سال ۱۳۹۸، ۳۲ بانوی اتومبیل‌ران در استان اصفهان فعالیت دارند.[۲۶۱] اصفهان جزو قدرت‌های وزنه‌برداری ایران است.[۲۶۲] تیم باشگاه اریس اصفهان قهرمان لیگ ۹۷ شنا ایران شد.[۲۶۳]باشگاه فوتبال پلی‌اکریل اصفهان سابق فعال بود، خانه ژیمناستیک نیز فعال است.[۲۶۴]دهکده المپیک (۳۰۰ هکتار) در حال توسعه است، استخر اندازه المپیک وجود ندارد.[۲۶۵][۲۶۶] خرداد ۱۴۰۰ ورزشگاه آیلین ملکیان (مادر و کودک) باز شد.[۲۶۷] سایت‌های تیراندازی با کمان: سایت پارک آبشار شهرداری، ورزشگاه آزادی خوراسگان، ورزشگاه کوثر است.[۲۶۸] مسابقات ورزش الکترونیک برگزار می‌شود.[۲۶۹] سرانه فضای ورزشی استاندارد اصفهان بدون احتساب زمین‌های گلف و سوارکاری و پیست موتورسواری ۰٫۳۶ مترمربع است.[۲۷۰] مرکز پژوهش‌های ورزشی شهرداری اصفهان ساخته شده‌است.[۲۷۱][۲۷۲]جشنواره ملی ورزشی زاینده‌رود در اصفهان برگزار می‌شود.[۲۷۳] مجموعه ۲۲ بهمن میزبان المپیاد ورزش ارتشیان بوده‌است.[۲۷۴] حدود ۲۰ نوع ورزش جزو رشته‌های اولویت دار اداره کل ورزش استان شامل: بوکس، قایقرانی، تکواندو، سنگنوردی، دوچرخه سواری جاده، تنیس، یخ نوردی[۲۷۵]

مرداد ۱۴۰۰ اصفهان میزبان تور بین‌الملل تنیس زیر ۱۸ سال بود.[۲۷۶]

دی ۱۴۰۰ مدیرکل اداره ورزش، رشته‌های زیرمجموعه بدنسازی را برای زنان ممنوع کرد.[۲۷۷][۲۷۸]

تالارها

در شهر تعداد زیادی باغ تالار، و حدود ۱۰۰ تالار پذیرایی برای برپایی جشن‌ها و مهمانی‌ها وجود دارد.[۲۷۹][۲۸۰]

گرمابه‌ها

گرمابه‌های تاریخی اصفهان شامل[۲۸۱] حمام شاه علی در خیابان عبدالرزاق، حمام نقاشی، حمام شیخ بهایی، حمام رهنان، دهنو، حمام جارچی، خسروآقا، حمام وزیر و تودشکچو است. شاردن تعداد حمام‌های شهر اصفهان در عصر صفویه را ۲۷۳ باب می‌نویسد.[۲۸۲]

پل‌ها

پل چوبی، پل شهرستان، پل مارنان، سی و سه پل یا پل الله وردی خان و پل خواجو[۲۸۳]

بازارها

بازار تفنگ سازها، بازار اصفهان، بازار قیصریه اصفهان، بازار شاهی، بازار بیدآباد، بازار ریسمان، بازار غاز و بازارهای اطراف میدان نقش‌جهان: بازار مسگرها، بازار هنر، بازار ترکش‌دوزها، بازار کلاهدوزها، بازار لواف‌ها و بازار آهنگرها[۲۸۴][۲۸۲]

مسجدها

مسجد شاه
نمایی از شبستان مسجد جامع اصفهان مربوط به عصر دیلمیان

محله‌ها

جروکان، عاشق آباد، مارنان، چرخاب، خواجو، تل واژگون، قلعه تبرک، شهشهان، دستگرده (فروغی)، پاچنار، بید آباد، علی قلی آقا، شیْش، در کوشک، محله نو، جوزدان، الیادران، چهارسوق شیرازی‌ها، لنبان، ناژوان، زهران، جاوان، آفاران، برزان، ولدان، خوراسگان، کوله پارچه، تخت فولاد، هزارجریب، ابر، بوزان، کنگاز، سیچان، دستگرد خیار، قائمیه، ماربین، گورتان، شیخ یوسف، طوقچی، جویباره، جلفا، جی، هفتون، دردشت، رهنان، کارلادان، کنگاز، گارماسه، نصرآباد، محله مرداویج، لادان، مفت آباد، لمجیر، جوی آباد (قدیم)، دارک، حصه، زینبیه (اصفهان)، احمدآباد، محله دهنو، ملک شهر، مارچین، حسین‌آباد، هفتون، عباس‌آباد، در کوشک، سرلت، علی‌قلی‌آقا، بیدآباد، کوجان، گرکان، اندوان، کساره، تل باسکون، پل بلند، ملک شهر، خانه اصفهان، قلمستان، فردوان، پرتمان، احمدآباد، سروش، پایین دروازه، جاده گودالی، پوزوه، کردآباد، پل شهرستان، فینارت، ردون، شش راه، قهجاورستان، جاوان بالا، جاوان پایین، دهچی، الیادران، شمس‌آباد، نصرآباد، آتشگاه، بابوکان، دهنو، پاقلعه، لمجیر، جوب شاه، کُهَنستان، شاهزید.[۲۸۸]

خانه‌های قدیمی

به علت وجود بافت قدیمی و معماری زیبای شهر اصفهان، خانه‌های قدیمی بسیاری در این شهر وجود دارد. برخی از این خانه‌ها امروزه توسط میراث فرهنگی بازسازی شده و به صورت موزه درآمده‌است. همچنین برخی از این سراهای قدیمی با تغییر کاربری در حال استفاده می‌باشد. تالار تیموری به عنوان موزه تاریخ طبیعی، توحیدخانه به عنوان دانشکده معماری دانشگاه هنر اصفهان و عمارت رکیب خانه به عنوان موزه هنرهای معاصر اصفهان مورد استفاده و بهره‌برداری است. خانه‌های: حاج رسولی‌ها، شیخ الاسلام، خانه مشروطه، حاج مصورالملکی، یداللهی، عاصمی اصفهانی، قدسی، خانه نیلفروشان، مجتهدزاده، حقیقی، داوید (داود)، سوکیاس، مارتا پیترز، پطروس، سرتیپی، منعمیان، وثیق انصاری، بهشتیان، اعلم و قزوینی‌ها از خانه‌های قدیمی و دیدنی اصفهان می‌باشد.[۲۸۹] همچنین بتازگی بدست زوجی ایرانی و غیر اصفهانی خریداری و بازسازی شده که باعث حفظ و بقای آن گشته‌است. این خانه دارای سابقه‌ای پانصد ساله می‌باشد که ابتدا به عمهٔ شاه عباس تعلق داشته‌است.[۲۹۰] موقعیت این اثر تاریخی در نزدیکی مسجد جامع اصفهان و حمام شیخ بهایی است که در مرکز بافت تاریخی شهر قرار گرفته‌است.[۲۹۱]

جاذبه‌های مذهبی

نمایی از میدان کهنه

خانقاه‌ها

از دیرباز در شهر اصفهان تعدادی خانقاه متعلق به فرقه‌های مختلف درویشان وجود داشته‌است. بعضی از این خانقاه‌ها به واسطه فشار دستگاه‌های امنیتی تعطیل یا مستقیماً توسط خود حکومت تخریب گشته‌است که خانقاه درویشان گنابادی واقع در گورستان تخت فولاد از آن جمله‌است.[۲۹۲] البته هنوز هم بعضی از خانقاه‌ها فعال می‌باشند که خانقاه علی بن سهل واقع بر سر آرامگاه وی از آن جمله می‌باشد.

کلیساها

در این شهر کلیساها و کنیسه‌های زیادی وجود دارد که بخش عمده‌ای از کلیساها در منطقه جلفا می‌باشند. برخی از کلیساهای شهر از سده هفده میلادی به جای مانده‌اند که شهره‌ترین و قدیمی‌ترین آنان کلیسای وانک، کلیسای مریم مقدس، کلیسای گئورگ، کلیسای حضرت لوقا، کلیسای هاکوپ، کلیسای نرسس و سرکیس. در این میان کلیسای هاکوپ مقدس قدیمی‌ترین کلیسای اصفهان می‌باشد.

کنیسه‌ها

بیشتر کنیسه‌های اصفهان در محله جویباره که یهودی‌نشین بوده قرار گرفته‌اند. کنیسه عمو شعیا قدیمی‌ترین کنیسه اصفهان می‌باشد که در همین محل قرار گرفته‌است. در سال ۱۳۵۰ و بر اساس پژوهش‌های لطف‌الله هنرفر تعداد کنیسه‌های اصفهان بیست عدد ثبت شده ولی در حال حاضر تعدادی از آن‌ها از بین رفته‌است.[۲۹۳]

گورستان‌ها

باغ رضوان گورستان فعلی و فعال اصفهان و تخت فولاد گورستان قدیمی و تاریخی اصفهان است که به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین آرامگاه‌های ایران نیز شناخته می‌شود. این آرامگاه از تکیه‌های مختلفی تشکیل شده که چهارده تکیه همانند: تکیه سید العراقین، تکیه میر فندرسکی و تکیه آقا حسین خوانساری مربوط به دوره صفوی است؛ و نزدیک به سی تکیه و مسجد همانند: تکیه میر محمد صادقی که جزئی از تکیه سادات محسوب می‌شود تکیه شهشهانی، تکیه واله، مسجد رکن الملک، تکیه میر فندرسکی و تکیه کلباسی (ابوالمعالی) از دوره قاجار هستند. همچنین شش تکیه نیز همچون تکیه لسان الارض از تکیه‌های گلستان شهدای اصفهان محسوب می‌شوند.

موزه‌ها

قلمزنی از صنایع دستی مهم اصفهان می‌باشد. قوری و سماور قلمزنی در میدان نقش جهان اصفهان
فرش اصفهانی ساخته شده از پنبه ابریشم و فلز متعلق به سده هجدهم میلادی

اصفهان به جهت داشتن موزه‌های مختلف و با ارزش مشهور است که از آن میان می‌توان به موزه‌های زیر اشاره نمود.[۲۹۴]

گنجینه هنرهای تزئینی و هنرهای معاصر اصفهان، موزه صنایع‌دستی و هنرهای سنتی اصفهان، کاخ موزه چهل ستون، موزه کلیسای وانک، موزه تاریخ طبیعی، موزه علوم و فنون آموزش پرورش اصفهان، موزه حمام علی قلی آقا، موزه آب اصفهان، موزه شهدای اصفهان، گنجینه سنگ نوشته‌های تخت فولاد و موزه پروانه‌ها

صنایع دستی

اقتصاد سنتی استان مبتنی بر صنایع دستی چون قالی بافی، ابریشم بافی، قلمزنی، منبت کاری، زری بافی، خاتم کاری، ملیله دوزی، مینیاتور، سفالگری، میناکاری، فلزکاری، فرش، فیروزه کوبی، نقره سازی، کاشی سازی، قلمکاری[۲۹۵] سوزن دوزی[۲۹۶]و پولک دوزی از صنایع زیبای اصفهان است که امروزه رونق خوبی نیز در بخش جهانگردی دارد.

غذاهای سنتی

گوش‌فیل و دوغ، خوردنی ویژهٔ اصفهان است.[۲۹۷] در اصفهان غذاهای سنتی بسیاری مورد استفاده هستند که برخی از آن‌ها مربوط به شهرهای دیگر اصفهان بوده‌اند یا در شهرهای دیگر ایران نیز رواج داشته و دارند. در این میان کباب، بریانی اصفهان[۲۹۸] و خورش ماست و حلیم بادمجان و آش شل قلمکار وحلیم و عدس آبگوشت (گوشت و لوبیا) کشک‌وبادمجان و کله جوش معروف‌ترین غذای اصفهان می‌باشند. همچنین سایر غذاهای این شهر عبارتند از: باقالا ذرت (خوراسگان)، آش سماق، کله جوش که از غذاهای ایلات اصفهان است، سرگنجشکی، کوکو قندی، قیمه ریزه، آش ماش و قمری، یخنه ترش، ماش و زردک، اوماج سرکه و چغندر، نخود آب، کوفته برنجی, حلیم شیر[۲۹۹].[۳۰۰][۳۰۱] فالوده هم معروف است.[۳۰۲]

بریان

ره‌آورد

معروفترین ره‌آورد اصفهان گز است. گز یک نوع شیرینی است که با گز انگبین یا ترنجبین شکر بادکا و مغز پسته، بادام، فندق یا گردو و سفیده تخم مرغ و گلاب ساخته می‌شود و در آن در از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمی‌شود. گز اصفهان مرغوب‌ترین نوع گز است و قدمتی بیش از ۴۵۰ سال را داراست.[۳۰۳] اصفهان بزرگترین و بهترین تولیدکننده گز کشور است. حدود ۹۰ درصد گز ایران در اصفهان تولید می‌شود. براساس آخرین داده‌ها ۴۵۰ واحد تولید گز و ۱۲۰۰ واحد توزیع گز و شیرینی در اصفهان فعال هستند. این واحدهای تولیدی ۶۵۰ هزار تُن گز تولید و روانه بازار مصرف می‌کنند. [۱] برندهایی همچون کرمانی، معراج، سلطانی، آنتیک، مظفری، سکه، بهشت آرا، شیرین منش، سلامتیان، بوعلی سینا، گز افشار، گز ارک، گز مقصودی، گز نیکو منش، گز حنایی، چیداک، گز امیر، گز نفیس، گز سنت، گز شیرین، گزمرداویج، گز دردشتی، گز ساحل، گز سلیمانی، گز آریا، گز پویا، گز عالی، گز چهلستون، گز گوهر، گز نیک، گز ویونا، گز شاهین، گز لاله و گز اشرافی از بهترین نمونه‌های تولید گز اصفهان و اکثراً مخصوص صادرات هستند.[۳۰۴][۳۰۵] گز اصفهان یا طلای سفید اصفهان، به عنوان هدیه ویژه در مناسبت‌های داخلی و خارجی به عنوان کادو به میهمانان ویژه تقدیم می‌گردد.[۳۰۶]پولکی یکی دیگر از سوغاتی‌های اصفهان است این شیرینی ترد و خوشمزه که طعم‌ها و رنگ‌های مختلفی همچون زعفرانی، نارگیلی، لیمویی، کنجدی و زنجبیلی دارد معمولاً همراه چای خورده می‌شود. ترکیب اصلی این شیرینی شکر آب و سرکه است روش تهیه این شیرینی: شکر را با آب و سرکه مخلوط کرده و به مدت ۴۵ دقیقه روی اجاق بگذارید تا طلایی رنگ شود و بعد با قاشق آن‌ها را روی سینی بریزید و صبر کنید تا سفت شوند. برای امتحان آن می‌توانید کمی از آن را با قاشق روی یخ بریزید، اگر مایه سریع گرفت و حالت شکننده پیدا کرد، پولکی آماده است. اگر پولکی زیاد روی حرارت بماند، مزه تلخی به خود می‌گیرد و اگر زمان کمی روی حرارت بماند، ترد و شکننده نمی‌شود. از دیگر ره آوردهای اصفهان می‌توان به صنایع دستی به ویژه قاب‌های خاتم کاری و میناکاری، پارچه‌های قلمکاری شده و آثار مختلف قلمزنی اشاره نمود.[۳۰۷]

ترابری

اصفهان که در مسیر راه‌های اصلی مرکز ایران قرار دارد با جاده‌های آسفالته اصلی به تهران، کاشان، یزد، شیراز، شهرکرد و الیگودرز ارتباط دارد و از طریق راه‌آهن به تهران، بندرعباس و شیراز مرتبط است. شبکه زیادی از جاده‌های آسفالته فرعی و خاکی نیز دستیابی به نقاط کوهستانی و دشت را فراهم می‌سازد. این شبکه راه‌های فرعی دستیابی به بخش‌هایی مانند خمینی‌شهر، فلاورجان، سپاهان‌شهر، کلیشاد و سودرجان را امکان‌پذیر می‌سازد.[۳۰۸] اداره پست اصفهان ۱۵ ناحیه دارد وشعبه مرکزی خیابان نشاط است.[۳۰۹] نوسازی تاکسی‌های سازمان تاکسیرانی ۱۳۹۹ انجام شد.[۳۱۰] در روز میلیون لیتر بنزین در اصفهان مصرف می‌شود.[۳۱۱]

دریافت خودکار کرایه، AVL برای اعلام موقعیت آنلاین، BOT برای پرداخت آنلاین به شهرداری بااصفهان کارت ۱۴۰۰ پیاده‌سازی شده.[۳۱۲]

تا سال ۱۳۹۹ اصفهان یک خط مترو ساخته شده و دو خط در حال ساخت دارد.[۳۱۳]شهر دارای شرکت اتوبوسرانی و تاکسیرانی و ایستگاه-مسیر دوچرخه است. از برنامه‌های شرکت اسنپ و تپسی در شهر سرویس می‌دهند.[۳۱۴][۳۱۵][۳۱۶][۳۱۷][۳۱۸]

پروژه راه‌آهن تندرو تهران-قم-اصفهان توسط چین تأمین مالی شده‌است.[۳۱۹]

تا ۱۳۹۹ ۴۲ کیلومتر مسیر دوچرخه در شهر اصفهان احداث شده که نیاز به اصلاح برای استانداردسازی دارد.[۳۲۰]

از سال ۱۳۹۸ توسط ستاد امر به معروف و نهی از منکر، شهرداری، امام جمعه، پلیس و دادستانی کل ممنوع شد، دوچرخه سواری بانوان ممنوع است.[۳۲۱][۳۲۲][۳۲۳] مخالفان حق دوچرخه سواری زنان شامل نماینده اصفهان سید ابوالحسن مهدوی، امام جمعه محمدتقی رهبر ، نماینده رهبر و یوسف طباطبایی نژاد هستند.[۳۲۴][۳۲۵]نسل ۴ دوچرخه اشتراکی ۱۳۹۹ وارد شهر شد.[۳۲۶]

۳رینگ ساخته شده‌است.[۳۲۷] شهرداری تا ۱۴۰۰ حلقه حفاظت یا رینگ ۴ به طول ۸۰ کیلومتر با بودجه ۱۰۰۰ و ۶۰۰ میلیارد ریال می‌ساخت؛ رینگ ۴ام جلو توسعه شهر بیرون از حلقه حفاظت را می‌گیرد.[۳۲۸]

فرودگاه

فرودگاه بین‌المللی اصفهان که «شهید بهشتی» نام دارد در شمال شرقی شهر و در ۱۸ کیلومتری شهر واقع شده‌است.
تأسیس این فرودگاه در سال ۱۳۶۱ اجرایی شده‌است و از این فرودگاه روزانه ۶۰ پرواز در مسیرهای ورودی و خروجی و ۳۰۰ پرواز هفتگی به ۳۰ مقصد در داخل و خارج از ایران صورت می‌گیرد که هر هفته۴۰ هزار مسافر از طریق این فرودگاه مسافرت می‌کنند. این فرودگاه یکی از پر رفت‌وآمدترین فرودگاه‌های کشور است.[۳۲۹] به لحاظ اندازه دومین پایانه بار هوایی بزرگ بعد از فرودگاه امام خمینی تهران، اسفند ۹۸ کارگو ترمینال ساخته شد. سال ۹۹ ۲۲۰ تن کالا (یک میلیون دلار) به قطر صادر شد. تا ۱۴۰۰ حدود ۵ میلیون دلار صادراتبه کشورهای خلیج فارس صورت داده شد. پروژه ساخت بندر خشک تعلیق شد. بارانداز به دلیل لجستیک ترانزیت استان اصفهان پیشنهاد شده‌است در این منطقه ساخته شود.[۳۳۰][۳۳۱][۳۳۲][۳۳۳][۳۳۴][۳۳۵][۳۳۶][۳۳۷][۳۳۸]

قطار (مترو) شهری

قطار شهری به نام متروی اصفهان نیز معروف است. این شبکه به سبب گذر از منطقه‌های باستانی این شهر با مخالفان بسیاری همراه گشته و تاکنون به منطقه‌های باستانی همانند: خیابان چهار باغ و سی و سه پل آسیب رسانده‌است. شبکه درون‌شهری مترو دارای ۵ خط جداگانه می‌باشد. خط شماره یک شمالی - جنوبی و دارای بیست و یک ایستگاه است. این خط از شمال غربی آغاز شده و به کوه صفه در جنوب ختم می‌شود. خط شماره دو نیز محور شرقی - غربی دارد که بیست و یک ایستگاه را شامل می‌شود. این خط از شمال شرقی آغاز می‌شود و تا خمینی شهر ادامه می‌یابد. خط شماره سه از فولادشهر در جنوب غرب اصفهان آغاز شده و در ایستگاه میدان آزادی به پایان می‌رسد. خط شماره چهار دنباله خط اول تا بهارستان و شهر مجلسی می‌باشد و خط شماره پنج هم دنباله خط اول از سمت شمال به سمت شاهین شهر می‌باشد. هم‌اکنون هر سه فاز خط شماره یک حدفاصل شهرک قدس تا پایانه صفه برای استفاده عموم دایر است. در طراحی ایستگاه‌های قطار شهری اصفهان سعی شده از معماری مطابق با الگوهای بناهای تاریخی شهر اصفهان استفاده شود.[۳۳۹][۳۴۰][۳۴۱][۳۴۲]

نقشه خطهای مترو

به گفته شهردار اصفهان در ارتباط با تراموا از قبل مباحثی در اصفهان مطرح و این موضوع به‌طور جدی دنبال شده و تفاهم‌نامه مربوطه را با قرارگاه خاتم‌الانبیا تنظیم کردند.[۳۴۳]

سفر زمینی

پایانه‌های اتوبوس بین شهری اصفهان شامل: پایانه کاوه - پایانه صفه - پایانه زاینده رود - پایانه جی و پایانه بابلدشت می‌باشد.[۳۴۴][۳۴۵] ایستگاه راه‌آهن اصفهان سال ۱۳۴۷ ساخته شده‌است.[۳۴۶][۳۴۷]

پل‌ها

پلهای مهم شهر روی زاینده رود پل وحید، پل آذر اصفهان، پل غدیر، پل فلزی اصفهان، پل فردوسی هستند.

هزینه اجرای طرح پل چهارم روگذر اصفهان به تهران ۱۲۰میلیارد تومان است.[۳۴۸]

در مسیر پروژه حلقه حفاظتی شهر ۲۳ تقاطع غیر همسطح وجود دارد که پل آفتاب ۱۰ ماهه احداث و مورد بهره‌برداری قرار گرفت و پروژه مجموعه پل‌های سردار شهید سپهبد سلیمانی نیز برنامه‌ریزی شده.[۳۴۹]

آموزش و علوم

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در استان اصفهان دارای۵۹ مرکز فرهنگی، هنری است.[۳۵۰] اصفهان تقریباً ۴۰ مدرسه دینی حوزه علمیه دارد[۳۵۱]تقریباً در

استان اصفهان تعداد ۶۷ مرکز علمی و دانشگاهی وجود دارد، از ۳۰ دانشگاه در اصفهان ۵ مورد آن‌ها مادر محسوب می‌شوند.[۳۵۲] .[۳۵۳]دانشگاه‌های دولتی وغیر دولتی شامل صنعتی اصفهان، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، دانشگاه اصفهان و دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان (خوراسگان) دانشگاه صنعتی مالک اشتر، دانشگاه شهید اشرفی اصفهان، دانشگاه علوم و فنون نظامی امیرالمومنین ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علامه مجلسی، دانشگاه فنی و حرفه‌ای شهید مهاجر اصفهان، دانشکده فنی و حرفه‌ای سروش، دانشگاه علمی کاربردی اصفهان، دانشگاه پیام نور اصفهانو غیره است.[۳۵۴]مدارس دولتی امروز مانند گذشته عملکرد خوبی ندارندخانواده‌هایی که از تمکن مالی بالایی برخوردار هستند به‌راحتی مدارس غیردولتی را انتخاب می‌کنند اما هزینه چند میلیون تومانی مدارس غیردولتی برای برخی بسیار سنگین است فرماندار اصفهان دربارهٔ آن در جلسه شورای آموزش و پرورش شهرستان اصفهان گفت: ما به‌طور قانونی نمی‌توانیم برای مدارس تعیین کنیم که مبلغ مشخصی را از والدین دریافت کنند.[۳۵۵] خانه ریاضیات اصفهان واحدی غیردولتی زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و شهرداری اصفهان و با هدف آماده‌سازی نوجوانان و جوانان برای تحقق اهداف فرهنگی آموزشی، ارتقای کیفیت آموزش ریاضی و بهبود روش‌ها و پژوهش‌های علمی کاربردی جهت ارتقای دانش ریاضی فعالیت می‌کند و ۱۳۷۷ تأسیس شده‌است. شهر علم یک مجموعه تحت حمایت شهرداری غیردولتی آموزش شامل خانه فیزیک، آمار، زیست‌شناسی و فیزیک در خیابان آزادگان (سعادت آباد) می‌باشد.[۳۵۶][۳۵۷] اداره کل آموزش و پرورش استان اصفهان در خیابان باغ گلدسته می‌باشد.

مدرسه‌ها شامل دبیرستان ادب، دبیرستان هراتی، هنرستان هنرهای زیبا (اصفهان)، دبیرستان بهشت آئین و مرکز آموزشی شهید اژه‌ای مدرسه آمریکایی اصفهان است. مرکز آموزش نجوم ادیب وابسته به شهرداری است.

اسفند ۱۳۹۹ دانشگاه صنعتی ربات کنترل ازراه دور زیرآب را طراحی کرد و ساخت.[۳۵۸]

شهریور ۹۹ حداقل و حداکثر شهریه مهدکودک عادی بین ۲۹۰ تا ۴۹۰ هزارتومان برای هرماه شد[۳۵۹] کل طول سال ۹۹ ۴۰ هزار کودک زیر ۴ سال تا ۶ سال در مهدهای کل استان اصفهان پذیرش شدند.[۳۶۰] انجمن شرکت‌های دانش‌بنیان سال ۲۰۱۸ تشکیل شد.[۳۶۱]

پژوهشکده مواد و انرژی اصفهان از سال ۱۳۶۴ تأسیس شد.[۳۶۲] از سازمان ملی استاندارد، پژوهشگاه استاندارد اصفهان[۳۶۳][۳۶۴] پژوهشگاه دانش‌های بنیادی پژوهشکد ریاضیات شعبه اصفهان[۳۶۵]پژوهشگاه ۵جی ارتباطات نسل پنج[۳۶۶]پژوهشگاه مهندسی بحران‌های طبیعی و پدافند غیرعامل،[۳۶۷] پژوهشگاه اپتیک و لیزر صاایران اصفهان[۳۶۸] و بقیه فعال هستند.[۳۶۹] در ۱۴۰۰ دانشگاه صنعتی نخستین آزمایشگاه میکرو و نانو حباب ایران را ساخت.[۳۷۰] حوزه علمیه اصفهان لاکشری نزدیک میدان نقش جهان در خیابان حافظ بدون آشکار شدن محل تأمین بودجه در حال ساخت است.[۳۷۱][۳۷۲][۳۷۳][۳۷۴][۳۷۵] صندوق غیردولتی پژوهش و فناوری اصفهان طبق قانون برنامه سوم توسعه در سال ۸۴ تأسیس شد.[۳۷۶] مجتمع توزیع مطبوعات اصفهان ۲۸ غرفه دارد.[۳۷۷]

رصدخانه اصفهان

امور بین‌الملل

اگرچه اصفهان پایتخت سیاسی ایران نیست، این شهر نقش فراملی در زمینه‌های مختلف بازی می‌کند به طوری که بسیاری از سیاستمداران برجسته بین‌المللی در سفر خود به ایران، اصفهان را به عنوان یکی از مقاصد خود انتخاب می‌کنند.[۳۷۸] اقامت افغانستانی‌ها در ایران در شهر اصفهان مجاز است.

سرکنسول فدراسیون روسیه در اصفهان جزو آثار ملی ایران است. چین برای ساخت کنسول در منطقه دیپلماتیک اصفهان اعلام آمادگی کرده‌است.[۳۷۹] قرار است درآینده کشورهای دارای کنسولگری، دفاتر خود را در محل مرکز همایش‌های بین‌المللی امام خامنه ای دایر کنند.[۳۴۳]برنامه ابتکار شهروند دیپلمات ابتدای ۱۳۹۹ شروع شد.[۳۸۰][۳۸۱]

خواهر شهرها

خیابان کوالالامپور در اصفهان ، در مقابل خیابان اصفهان در مالزی

اصفهان تاکنون با ۱۷ شهر، پیمان خواهرخواندگی امضا کرده‌است:

خواهرشهری اصفهان با شهرهای زیر در ۲۰۱۶ پیشنهاد شد:

خواهرخواندگی اصفهان با یکی از شهرهای عُمّان پیشنهاد شده‌است.[۳۹۶]

اقتصاد

افزایش دستمزدهای سال ۹۸ به هیچ‌وجه کفاف زندگی ۱۰ روز کارگران را همانند سال‌های گذشته نمی‌داد تا ۱۳۹۹ حدود ۹۰۰ هزار نفر در بخش کارگری استان اصفهان فعالیت می‌کردند، از این تعداد ۸۰ درصد در بخش خصوصی مشغول به کار بودند که در شرایط نابسامان اقتصادی و نوسانات معیشتی در کشور هیچ‌گونه تسهیلاتی از سوی دولت برای آن‌ها در نظر گرفته نشده‌بود.[۳۹۷]تا سال ۱۳۹۹ بخش قابل توجهی از اقتصاد استان بر خدمات و کشاورزی وابسته بود.[۳۹۸] استان اصفهان بزرگترین تأمین کننده بوقلمون در کشور است.[۳۹۹] تا شهریور ۱۳۹۷ از نظر داروسازی اصفهان قطب سوم داروسازی کشور بود.[۴۰۰] اصفهان در ۱۳۹۸ رتبه سوم تولید عسل در کشور را داشت.[۴۰۱]

تا اردیبهشت سال ۱۳۹۹ ۵۰۰ هزار نفر حاشیه نشین از جمله در منطقه شمال شهر اصفهان وجود داشت.[۴۰۲][۴۰۳] شرکت توزیع برق استان اصفهان زیرمجموعه توانیر سال ۱۳۷۱ تشکیل شد.[۴۰۴] تا مهر ۱۳۹۹ صنایع دستی استان اصفهان ۵۰۰ میلیون دلار درآمد داشت.[۴۰۵] برای جلوگیری کم‌آبی صنایع خط سوم انتقال آب خلیج‌فارس به اصفهان در حال ساخت بود.[۴۰۶] اعتراضات کشاورزان استان اصفهان تا ۱۴۰۰ در حال انجام بود.[۴۰۷] نرخ تورم در سال ۹۹، حدود ۸/۳۴ و نرخ بیکاری ۷/۹ درصد بوده‌است.[۴۰۸] در ۱۳۹۹ رستوران‌های فست فود شهر به دلیل گرانی مواد اولیه دچار رکود بودند.[۴۰۹]بنزین یورو ۴ و نفت گاز یورو ۴ در پالایشگاه اصفهان تولید می‌شود، ظرفیت تثبیت شده پالایشگاه روزانه ۳۷۵ هزار بشکه نفت خام است و حدود ۲۳ درصد از بنزین مورد نیاز کشور را تأمین می‌کند.[۴۱۰][۴۱۱][۴۱۲] کانال‌های کشاورزی شامل کانال جی شیرساخته شده.[۴۱۳]سال ۱۳۹۴ اتاق بازرگانی برای کشت فرامرزی با اوکراین تفاهنامه امضا کرد.[۴۱۴][۴۱۵] در استان ۴۲۰ سازمان نیکوکاری مرتبط با کمیته امداد، ستاد اجرایی فرمان امام، و بهزیستی و ادارات در شهر است، سازمانهای مددکاری اجتماعی نیز فعال هستند، ۴۰ مرکز نیکوکاری برای کاریابی و امور اشتغال راه انداخته شده‌است.[۴۱۶][۴۱۷][۴۱۸] شهر اپراتور تلفن ثابت دوم دارد.[۴۱۹]

برق و انرژی اتمی

به دلیل دستور استانداری ساختمان‌ها و مجتمع‌های مسکونی مکلف اند بر روی سقف خود پنل‌های انرژی نصب کنند.

هایپرها، بازارها

هایپرها فروشگاه شهروند، فروشگاه رفاه، بنگاه میوه اصفهان، فدک مال،[۴۲۴]کوثرشهرداری، هایپراستار و اصفهان مال.[۴۲۵][۴۲۶][۴۲۷] بازار گل و گیاه همدانیان بازار گل و گیاه بین‌الملل ارغوان[۴۲۸] و سپاهان[۴۲۹] مجتمع صنفی عمده فروشان خواربار، خشکبار و مواد غذایی[۴۳۰][۴۳۱]هایپر صنایع دستی شهر هنر[۴۳۲][۴۳۳]

کشاورزی

اصفهان رتبه یکم تولید گیاهان دارویی گلخانه ای ایران است.[۴۳۴] در کل استان هزار و ۵۰۰ واحد گلخانه مستقر است.[۴۳۵] میوه‌هایی چون انگور، گلابی، سیب، انار، به، زردآلو، خربزه، هندوانه، هلو و محصولاتی از این قبیل تولید و برداشت می‌شد، کشاورزان از فضله جمع شده برج کبوترها خرید مدفوعات انسان و حیوان برای کود استفاده می‌کردند، تولید و صادرات حاصل غله، عسل، میوه، صیفی، صینی (گندم سفید)، جو، ماش، برنج و نخود، ارزن، ذرت و بذرکتان، بادنجان، کنجد، روغن، انگور، گلابی، سیب درختی، انار، به، زردآلو، خربزه، هندوانه، هلو، زعفران، برنج، پنبه، تنباکو، سبزی، سیب زمینی، پیاز، و.[۴۳۶][۴۳۷]انجام می‌شده‌است.[۴۳۸] ۷ سهم از ۳۳ سهم آب حوضه زاینده رود متعلق به اصفهان است.[۴۳۹]

املاک

طبق سرشماری آماری ۹۵ ۱۰۰ هزار واحد مسکونی خالی در شهر اصفهان وجود دارد.[۴۴۰] طبق پروژه اقدام ملی مسکن سهم ۴۱ هزار و ۵۰۰ واحد خانه در سه شهر اقماری جدید بهارستان، فولادشهر و مجلسی و ۲۹ هزارو ۲۸۰ واحد در دیگر شهرهای استان احداث می‌شود.[۴۴۱] بگفته مدیرکل ثبت اسناد و املاک استان اصفهان در استان ۱۰ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار اراضی وجود دارد.[۴۴۲] خیابان‌هایی شیخ صدوق شمالی، مرداویج نواحی بسیار گران هستند.[۴۴۳][۴۴۴]

گردشگری

بیش از ۸۰ هتل در اصفهان در حال ساخت است.[۴۴۵]برای جذب سرمایه از طریق توریسم درمانی پروژه ساخت و گسترش شهرک سلامت توسط شهرداری منطقه ۱۰ انجام شده‌است.[۴۴۶]

های تک آر اند دی

موسسات شناخته‌شده شامل پژوهشکده اطلاعات و ارتباطات و گروه پژوهش امنیت شبکه و سیستم، پژوهشکده فولاد، مرکز مهندسی فرایند، علوم و فناوری زیردریا، گروه پژوهش اپتیک کوانتومی، مهندسی فضای سبز شهری است.[۴۴۷]

انسان‌های سرشناس

باباهای اصفهان به پیران کامل، رئیس و بزرگ، سرکرده، ریش سفید طایفه، قلندر و اصولاً افرادی که از نظر معنوی به رتبه بالا رسیده و در میان مردم اصفهان سرشناس شده باشند گفته می‌شود.

میرفندرسکی و میرداماد فیلسوفان مکتب اصفهان بودند.

هنر وادبیات

سیاسیون

صنعت گران ومهندس ها

منابع

  1. «اصفهان از ۱۰۱ سال گذشته بلدیه و انجمن شهر داشته‌است». ایمنا. ۱۴ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۴ تیر ۱۳۹۲.
  2. https://iranicaonline.org/articles/isfahan-ii-historical-geography
  3. شناخت استان اصفهان، افشار سیستانی، ص۷۷، تهران، هیرمند، ۱۳۷۸
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «عنوان خبر» (PDF). انتشارات سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان. ۱۹ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶.
  5. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار.
  6. «دیوان عدالت اداری حکم منتفی شدن الحاق خوراسگان به اصفهان را لغو کرد». ایرنا (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران). ۱ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۹۲.
  7. شهرداری اصفهان (آبان ۱۳۹۲). «آمارنامه اصفهان ۱۳۹۱، فصل دوم: جمعیت» (PDF). شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۹۲.
  8. «Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps». citypopulation.de (به انگلیسی). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۸-۰۹-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۳.
  9. شهرداری اصفهان (آبان ۱۳۹۲). «آمارنامه اصفهان ۱۳۹۱، فصل دوم: جمعیت» (PDF). شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۳.
  10. https://gnaf.post.ir/portal/#sinamap. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  11. «تا کنون ۸ هزار پلاک ایران ۶۷ در اصفهان صادر شده‌است/ پلاک‌های فرسوده رایگان تعویض می‌شود». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۶ ژانویه ۲۰۱۷.
  12. https://www.yjc.news/fa/news/6054545/%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-469-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%88-208-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86
  13. «مرکز بهداشت شماره یک اصفهان». hlth1.mui.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۴.
  14. "Isfahan Climate - IRAN TRAVEL, TRIP TO IRAN". www.irangazette.com. Archived from the original on 24 February 2020. Retrieved 24 February 2020.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ «شناسنامه استان اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اکتبر ۲۰۱۶. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «ToolAutoGenRef1» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  16. «مدیر خزانه‌داری متمرکز شهرداری اصفهان منصوب شد». ایمنا. ۲۰۱۸-۰۵-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۴.
  17. «اصفهان: سرزمین، آب و هوا» (PDF). isfahan.ir. معاونت برنامه‌ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۸.
  18. «اصفهان سومین شهر پرجمعیت کشور/ ورود خیران برای کمک به ازدواج آسان جوانان». ایمنا. ۲۰۱۷-۰۷-۱۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  19. name=http://www.amar.org.ir/Portals/2/pdf/jamiat_shahrestan_keshvar3.pdf%22[پیوند مرده]>
  20. «ورلد گزتر». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.[پیوند مرده]
  21. «دوران پایتختی اصفهان». اصفهان ویزیت. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۴.
  22. "List of World Heritage Sites in Iran". Wikipedia. 2018-12-08. Archived from the original on 9 September 2020. Retrieved 15 December 2018.
  23. «اصفهان و رشت عضو شهرهای خلاق جهان شدند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۸.
  24. ««اصفهان» و «رشت» به شبکه شهرهای خلاق یونسکو پیوستند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۱۶.
  25. اصفهان به عنوان شهر خلاق جهان انتخاب شد بایگانی‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine خبرگزاری انتخاب
  26. «اصفهان رتبه اول ساخت النگو در دنیا / تعرفه صادرات طلا و جواهر ناعادلانه است/ اصفهان باید بندر خشک شود». خبرگزاری ایلنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  27. «بیش از ۶۰ درصد ماشین‌آلات صنعت طلا در اصفهان تولید می‌شود». ایمنا. ۲۰۱۹-۱۰-۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  28. ایران‌کالا، شبکه. «نشان تجاری طلا و جواهر در اصفهان شکل می‌گیرد | شبکه تلویزیونی ایران کالا». شبکه ایران‌کالا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.[پیوند مرده]
  29. «احداث شهرک طلا و جواهر اصفهان زمینه‌ساز جهانی‌شدن این صنعت است». ایمنا. ۲۰۱۹-۱۰-۰۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  30. "تماس با ما". اسنوا. Archived from the original on 21 October 2020. Retrieved 2020-10-20.
  31. شناخت استان اصفهان، افشار سیستانی، ص۷۷، تهران، هیرمند، ۱۳۷۸
  32. «گاو، اسب و اینک اصفهان!». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۳-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۴.
  33. «BBCPersian.com». www.bbc.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۳۱.
  34. اصفهان، لطف‌الله هنرفر، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ ۳۵٫۲ «سابقه تاریخی وآثار باستانی اصفهان». پرتال استان اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ مه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «Esfahān MONUMENT» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «Esfahān MONUMENT» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ ۳۶٫۳

    EIr (۲۰۰۷)، «AN OVERVIEW SINCE ANCIENT TIMES Esfahan:ii HISTORICAL GEOGRAPHY»، Encyclopædia Iranica (ویراست ۱st Edition)

    خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «EIrii» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).

    خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «EIrii» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «EIrii» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).

  37. آذرنوش، «اصفهان»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۶۳–۱۶۴.
  38. de Planhol, “ISFAHAN ii. HISTORICAL GEOGRAPHY”, Encyclopaedia Iranica, 617–622.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ Gabai or Tabai
  40. «تاریخچه اصفهان».
  41. Sacred Precincts: The Religious Architecture of Non-Muslim Communities Across the Islamic World, Gharipour Mohammad, BRILL, Nov 14, 2014 page 179
  42. Fieldmuseum of natural historyAntropological series. Volume 29, no.1: Contributions to the anthropology of Iran, H.Field, page 291.
  43. البلدان، احمد بن ابی یعقوب، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۶
  44. Paretaceni
  45. هنرفر، لطف‌الله، تصویری از اصفهان پیش از اسلام، اصفهان: ضمیمهٔ نشریه گسترش، بهار ۷۳، ص۱۰.
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ هنرفر، لطف‌الله، تصویری از اصفهان پیش از اسلام، اصفهان: ضمیمهٔ نشریه گسترش، بهار ۷۳، ص۱۹.
  47. همان.
  48. Gabioi
  49. «اصفهان در قرون نخستین هجری قمری». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ زنده‌دل، حسن و دستیاران، استان اصفهان، مجموعهٔ راهنمای جامع ایرانگردی، تهران: نشر ایران‌گردان، شابک:. ۹۷۸۹۶۴۶۶۳۵۱۲۸. صص۳۲–۳۳.
  51. ilhk.
  52. Isstaif, Abdul-Nabi (1997). "Review of Al-Muqaddasī: The Best Divisions for Knowledge of the Regions: Aḥsan al-Taqāsīm fī Ma'rifat al-Aqālīm". Journal of Islamic Studies. 8 (2): 247–250. ISSN 0955-2340. Archived from the original on 6 November 2020. Retrieved 3 November 2020.
  53. «City Walls of Isfahan». Archnet. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۰۳.
  54. Golombek, Lisa (1974). "Urban Patterns in Pre-Safavid Isfahan". Iranian Studies. 7 (1/2): 18–44. ISSN 0021-0862.
  55. «ISFAHAN vi. MEDIEVAL PERIOD». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ دسامبر ۲۰۱۲.
  56. هموند. «اصفهان در سفرنامه ناصرخسرو». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶.
  57. هامون به معنای دشت است.
  58. «سفرنامهٔ ناصرخسرو»، به کوشش دبیر سیاقی، ص 167
  59. «جهانگردان اصفهان را چگونه معرفی کرده‌اند؟». خبرآنلاین. ۸ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۱۵.
  60. «انتقال پایتخت صفویه به اصفهان؛ علل و پیامدهای آن». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
  61. شاردن، سفرنامه، برگردان: محمدعباسی، تهران، امیرکبیر 1345، پوشینهٔ 7، رویه 49.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ هفته‌نامه امرداد، شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شماره ۲۹۰، ص 6.
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ ۶۳٫۲ ۶۳٫۳ «ظل‌السلطان و آشوراده». روزنامه قانون. ۱۵ دی ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۳ بهمن ۱۳۹۳.
  64. «بازرگانان؛ قدرتمند‌ترین طبقه». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۴.
  65. معیری، دوستعلی (۱۳۶۱رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ ایران. ص. ۲۲۵
  66. سلطانی، شهلا (۱۳۸۵آقا جان شازده، تهران: فرزان روز، شابک ۹۶۴-۳۲۱-۲۵۵-۶صص. ۱۸۱–۱۸۲
  67. معیری، دوستعلی. ص. ۲۲۵
  68. https://iranicaonline.org/articles/isfahan-ix-the-pahlavi-period-and-the-post-revolution-era
  69. «روزی که آغازگر طولانی ترین جنگ کلاسیک قرن بیستم شد». ایمنا. ۲۰۱۴-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۳.
  70. ایران میان دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، صفحهٔ ۶۳۲
  71. https://www.isna.ir/news/1400082116144/%D8%AE%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%AF
  72. «شهرداری اصفهان از طرح «خادم‌یاران شهدا» حمایت می‌کند». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۸-۱۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  73. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۴.
  74. «همشهری». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ دسامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۰.
  75. «دربارهٔ شهر اصفهان». دانشگاه علوم پزشکی اصفهان. ۲۲ فروردین ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۱.
  76. «مروری بر نماد اصفهان و مجسمه‌های شهری». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  77. «واکاوی سه دهه مجسمه‌سازی در اصفهان». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۹-۱۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  78. «بازگشت مجسمه کاوه آهنگر به میدان دروازه شیراز اصفهان پس از 15 سال | مجسمه برنزی شاه عباس همچنان مفقود است». chamedanmag.com. ۲۰۱۸-۰۵-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  79. «اضافه شدن ۱۱ اثر هنری به مجسمه‌های شهر اصفهان | درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان». isfahan.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  80. «نماد چوگان در چهارباغ نصب شد». ایمنا. ۲۰۲۱-۰۳-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  81. «مجسمه شیخ بهایی به چهارباغ اصفهان بازگشت». ایمنا. ۲۰۲۱-۰۴-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  82. «رونمایی از نماد معلم در اصفهان». ایمنا. ۲۰۲۱-۰۵-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  83. سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۱۳۹۸/۰۷/۱۳–۱۹:۰۷). «رونمایی از تندیس سلمان فارسی در اصفهان». fa. دریافت‌شده در 2021-05-15. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  84. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/01/12/2477253/اجرای-طرح-بیابان-زدایی-در-12هزار-هکتار-از-بیابان-های-شرق-اصفهان-اصفهان-رتبه-نخست-ایجاد-جنگل-دست-کاشت-در-کشور-را-دارد
  85. https://www.cabdirect.org/cabdirect/mobile/abstract/20063207014
  86. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰.
  87. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  88. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  89. «پرنده‌ای با دم‌جنبان! | روزنامه اصفهان زیبا». www.isfahanziba.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۸.
  90. همامی, محمودرضا; زائری امیرانی, آزاده (2011-11-22). "بررسی تأثیر اندازه و شکل پارک‌های شهری بر غنای گونه‌ای پرندگان (مطالعة موردی: پارک‌های اصفهان)". محیط‌شناسی. 37 (59): 55–62. ISSN 1025-8620.
  91. سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۱۳۹۹/۰۹/۲۰–۲۰:۵۰). «ساخت آشیانه چوبی برای پرندگان». fa. دریافت‌شده در 2021-05-28. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  92. «زاینده‌رود خشک شد، هزاران پرنده مهاجر آواره». ایسنا. ۲۰۲۰-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۸.
  93. سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۱۳۹۹/۰۲/۰۸–۰۱:۴۳). «تالاب گاوخونی میزبان فلامینگوها». fa. دریافت‌شده در 2021-05-28. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  94. «مرگ ماهی‌ها؛ شکنجه طبیعت». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۳-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۸.
  95. "Pigeon Towers of Iran". Atlas Obscura. Retrieved 2021-05-28.
  96. "The Pigeon Towers of Isfahan-Iran" (PDF).
  97. Beazley, Elisabeth (1966). "The Pigeon Towers of Iṣfahān". Iran. 4: 105. doi:10.2307/4299579. ISSN 0578-6967.
  98. «روباه‌‌های زاینده‌رود؛ ساکنان دیرینه شهر». اصفهان امروز آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.
  99. «جای خالی آموزش در زمینه رفتار با گونه‌های وحشی». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۴-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.
  100. 10 (۲۰۱۹-۰۵-۲۰). «ایران، برای روباه ها امن نیست». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.
  101. «شهرداری اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۶.
  102. «اصفهان من». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  103. (PDF). شبکه قالع کوهستانی مشرف بر مرکز خوره اصفهان و نقش آنها در حیات پایدار مطالعات باستانشناسی، دورۀ ۱۱ ،شمارۀ ۱ ،بهار و تابستان ۱۳۹۸ )از ص ۱۳۳ تا ص ۱۵۲ )علی شجاعی اصفهانی جلد https://jarcs.ut.ac.ir/article_71102_a4442f84d9b0459c43833bee58fb5a72.pdf. کاراکتر line feed character در |جلدها= در موقعیت 70 (کمک); پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  104. «این موشک قدرتمند ایرانی آمریکایی‌ها را به وحشت انداخت + مشخصات و عکس». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  105. «شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  106. «شماره تلفن و آدرس شعب هیئت». پایگاه اطلاع‌رسانی هیئت رزمندگان اسلام. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  107. 1010 (۲۰۲۰-۰۴-۰۴). «فرمانده سپاه اصفهان: نظام از امتحان کرونا موفق بیرون آمده‌است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  108. «مراسم معارفه فرمانده سپاه صاحب الزمان (عج) استان اصفهان به روایت تصاویر- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  109. «اصفهان - تاریخچه». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۸-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  110. "Badr Air Base (Sepah Air Base) in Isfahan, Islamic Republic of Iran (Google Maps)". Virtual Globetrotting. 2007-11-04. Archived from the original on 20 October 2020. Retrieved 2020-10-19.
  111. «Khatami Air Base». www.globalsecurity.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۹.
  112. «نسخه آرشیو شده». www.iribnews.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۷.
  113. سیما، IRIB NEWS AGENCY | خبرگزاری صدا و (۱۴۰۰/۰۱/۲۹ - ۱۰:۴۵). «رژه یگان‌های نمونه نیرو‌های مسلح در اصفهان». fa. دریافت‌شده در 2021-12-30. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  114. «راه‌اندازی مركز آموزش خلبانی بالگرد با همكاری هوانیروز در اصفهان». سازمان هواپیمایی کشوری. ۲۰۱۵-۰۸-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۶.
  115. «هوانیروز ارتش ایران؛ پرندگان جنگ و صلح». BBC News فارسی. ۲۰۱۶-۰۹-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۶.
  116. ۱۱۶٫۰ ۱۱۶٫۱ ۱۱۶٫۲ اسناد راهبردی برنامه ششم توسعه استان اصفهان (1400-1396) -جلد سوم: حوزه‌های فرابخشی (PDF). اصفهان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان. ۱۳۹۶. ص. ۷۸.
  117. https://www.irna.ir/news/84729160/%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84-%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%85%DB%8C-%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87
  118. https://www.irna.ir/news/84162075/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%BA%D8%B1%D9%86%D8%AC-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%87%DB%8C%D8%AF
  119. «پُرتال اداره کل هواشناسی استان اصفهان». www.esfahanmet.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۸.
  120. https://www.asriran.com/fa/news/784627/زیبای-زنده‌رود-آن‌چه-پل-خواجو-از-سر-گذراند-فیلم
  121. https://www.irna.ir/news/83817810/شنا-در-آب-های-روباز-اصفهان-رفتن-به-استقبال-مرگ
  122. https://web.archive.org/web/20210616154207/https://www.shoraha.org.ir/news/139911133678
  123. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/03/07/2510551/فولادگر-سهم-اعتبارات-ملی-و-استانی-اصفهان-باید-افزایش-یابد
  124. https://web.archive.org/save/https://www.shoraha.org.ir/news/139911073529
  125. https://web.archive.org/web/20210616154850/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/01/18/703240/%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%DA%AF%D8%A7%D9%88%D8%AE%D9%88%D9%86%DB%8C
  126. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/05/05/2544349/آب-رسانی-با-تانکر-در-کلانشهر-اصفهان-شرایط-افت-فشار-و-قطعی-آب-تا-پایان-فصل-گرما-ادامه-دارد
  127. https://www.isna.ir/news/1400051510323/با-تداوم-تنش-آبی-اصفهان-تا-۱۰-سال-آینده-قابل-سکونت-نیست
  128. https://web.archive.org/web/20210806095919/https://www.irna.ir/news/84428056/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B4%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF
  129. **1362 (۲۰۲۲-۰۴-۱۹). «تعدد شکستگی لوله در اصفهان می تواند ناشی از آثار مخرب فرونشست باشد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹. *3049 (۲۰۲۲-۰۴-۲۶). «« اصفهان» خطر پذیرترین شهر ایران در کام فرونشست». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*3049 (۲۰۲۲-۰۳-۰۲). «فرونشست، استخوانی لای زخم اصفهان». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*1362 (۲۰۲۲-۰۳-۰۱). «تخلیه آبخوان ها، فرونشست در اصفهان را تشدید کرده است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*1031 (۲۰۲۲-۰۲-۱۹). «نماینده مجلس: فرونشست زمین در اصفهان معضل ملی است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*931 (۲۰۲۱-۱۰-۱۸). «خطوط شبکه برق سراسری در اصفهان با خطر فرونشست زمین روبروست». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*875 (۲۰۲۱-۱۰-۱۹). «مرگ پنهان زمین در ایران؛ حاصل خشکسالی و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*1362 (۲۰۲۲-۰۱-۲۳). «خسارت نشست آبخوان‌ها در دشت‌های اصفهان، جبران‌ ناپذیر است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*1362 (۲۰۲۱-۱۲-۱۷). «میزگرد " مساله آب و چشم انداز آن " در ایرنا اصفهان برگزار شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.*3049 (۲۰۲۱-۱۱-۲۲). «چشم‌های نگران برای اصفهان». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۲۹.
  130. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰.
  131. http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.columbia.edu/cu/center-for-iranian-studies/pdf-files/newslett.pdf
  132. فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  133. "ISFAHAN viii. QAJAR PERIOD – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Archived from the original on 2020-05-26. Retrieved 2020-10-07.
  134. فرقه اسماعیلیه.
  135. ناجی /;، محمدرضا. «دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرةالمعارف اسلامی». دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرةالمعارف اسلامی (به Persian). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  136. «صاحب بن عباد واقفی بزرگ در عرصه فرهنگ و تمدن اسلامی». www.manuscripts.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  137. «صاحب بن عباد؛ فرهیخته ایرانی پیرو اهل بیت (ع)». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  138. «دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی - کتابخانه مدرسه فقاهت». lib.eshia.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  139. «نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع». پرتال جامع علوم انسانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ آوریل ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  140. رضوی, سید ابوالفضل; فروغی, محمد حسین (2017-04-21). "جایگاه اقتصادی و اجتماعی اصفهان در عصر فرمانروایی مغول‌ها". پژوهش‌های تاریخی. 9 (1): 71–92. doi:10.22108/jhr.2017.21392. ISSN 2008-6253. Archived from the original on 12 July 2020. Retrieved 21 October 2020.
  141. «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی - اصفهان». icro.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  142. «اصفهان عهد مغول». rasekhoon.net. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ فوریه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  143. «اصفهان؛ پویایی در صفویه». پرتال جامع علوم انسانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  144. Three Religions One Temple Mount, Gary Cobb Xulon Press, 2007 , page 25
  145. لطف‌الله هنرفر، گنجینهٔ آثار تاریخی اصفهان، کتابفروشی ثقفی، اصفهان، 1344، رویه 1-57.
  146. «دين زرتشت». www.esfahan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۳۱.
  147. ادمین (۲۰۲۱-۰۲-۰۷). «آتشکده درب مهر گوهر و مهربان». برند گردشگری اصفهان. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۳۱.
  148. «معرفی نماد استان اصفهان». www.agri-es.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۰۶.
  149. «قدامات مهم قدرت اله نوروزی در حوزه مدیریت شهری اصفهان». خبرگزاری ایلنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  150. https://www.irna.ir/news/84798971/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%B5-%DB%B1%DB%B4-%D9%88-%DB%B2%DB%B5-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85
  151. «موسیقی اصفهان در گذر تاریخ». ایمنا. ۲۰۱۸-۱۱-۲۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  152. «Isfahan | Creative Cities Network». en.unesco.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  153. https://www.iranhumanrights.org/2018/01/female-musician-banned-from-performing-on-stage-in-isfahan/#:~:text=Iranian%20singer%20Salar%20Aghili%20performed,Iran%20(CHRI)%20has%20learned بایگانی‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine.
  154. https://web.archive.org/web/20210617180621/https://www.isna.ir/amp/99110704578/
  155. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  156. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  157. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  158. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  159. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  160. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  161. «تعداد اعضای کتابخانه‌های اصفهان 60 درصد رشد یافت- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  162. «نسخه آرشیو شده». www.iribnews.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  163. «برنامه تئاتر و کنسرت اصفهان امروز چهارشنبه ۲۱ فروردین». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۴-۰۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  164. «صحنه‌های اصفهان در چنگ تئاتر و موسیقی+ جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۳-۰۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  165. «صحنه‌های تئاتر و موسیقی اصفهان را امروز ۲۸ فروردین ببینید+ جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۴-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  166. «تئاتر و موسیقی اصفهان در یک نگاه + جدول». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۱-۲۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  167. http://isfahanziba.com/news/4354/نوای-%C2«Ù†ØºÙ…Ù‡-اصفهان%C2»-با-ارکستر-ملی-اصفهان
  168. «باباشاه اصفهانی | دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۶.
  169. https://www.irna.ir/news/82652455/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  170. https://www.ibna.ir/fa/naghli/291957/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  171. http://ir.ecieco.org/news.aspx?id=6251
  172. https://www.imna.ir/news/88718/کتابخانه-دیجیتال-شهرداری-اصفهان-نمونه-ایی-از-کتابخانه-الکترونیکی
  173. «کتابخانه‌های عمومی – اداره امور کتابخانه‌ها و سالن‌های مطالعه شهرداری اصفهان». web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۶-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۴.
  174. 1031 (۲۰۲۰-۱۱-۱۶). «شیوع کرونا و افول فعالیت کتابخانه‌های اصفهان». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۴.
  175. «Wayback Machine» (PDF). web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۶-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۴.
  176. https://www.isna.ir/news/1400040100662/فقدان-زبان-مشترک-بین-روسیه-و-ایران
  177. «تلاش برای افزایش حقوق کارگران/ ۹۰ درصد کارگران قرارداد موقت هستند». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۴-۳۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  178. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/03/04/2018863/اصفهان-کاهش-سطح-رفاه-مردم-با-تصدی-گری-دولت-ها-در-فعالیت-های-کسب-و-کارانه
  179. https://www.imna.ir/news/423913/اصفهان-۵-هزار-کودک-بدون-حامی-دارد
  180. «فاضلاب‌خوابی در شمالی‌ترین نقطه اصفهان». تجارت‌نیوز. ۲۰۲۲-۰۶-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۱۲.
  181. ۱۸۱٫۰ ۱۸۱٫۱ سند آمایش سرزمین استان اصفهان (سند راهبردی و اجرایی). اصفهان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان. ۱۳۹۹. ص. ۲۱ و ۲۴.
  182. «مصوبهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در خصوص طرح مجموعهٔ شهری اصفهان». دستور: پایگاه اطلاعات قوانین و مقررات کشور.
  183. «سیاست در اصفهان مردانه است | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۳.
  184. «هزینه کار سیاسی برای زنان بالاست | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۳.
  185. «زنانی که سهم بیشتری از سیاست می‌خواهند - ایسنا». www.isna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۳.
  186. «زنان سیاسی | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۳.
  187. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  188. «راه اندازی دفتر امور نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی در استانداری اصفهان». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  189. ««خاتمی» رئیس مجمع نمایندگان استان اصفهان شد». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۶-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  190. «اداره گذرنامه اصفهان کجاست؟ + آدرس و شماره تلفن». اصفهان امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  191. https://www.imna.ir/news/497873/رد-صلاحیت-گسترده-مردم-را-نسبت-به-نظام-بدبین-می-کند
  192. http://www.hamshahrionline.ir/details/263382/Iran/-provinces
  193. https://services.isfahan.ir/
  194. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰.
  195. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  196. گزارش سالیانه فرماندهی انتظامی استان اصفهان ۱۳۸۹ - معاون اجتماعی
  197. «وزارت اطلاعات». www.vaja.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۱.
  198. «تعداد ایستگاه‌های آتش‌نشانی اصفهان به ۴۰ ایستگاه می‌رسد». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  199. «تشکیل دو پایگاه امنیت اطلاعات سپاه در کلان‌شهر اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰.
  200. «You are being redirected...». www.ettelaat.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  201. «طرح "حاج قاسم سلیمانی" در زندان‌های اصفهان اجرا می‌شود- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  202. "Archived copy". Archived from the original on 2020-02-18. Retrieved 2020-10-07.
  203. "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2020-10-07. Retrieved 2020-10-07.
  204. https://shoraes.eadl.ir/آدرس-شعب?province=4&zone=77[پیوند مرده]
  205. Agency، قوه قضائیه | خبرگزاری میزان | Mizan Online News (۱۳۹۶/۰۱/۰۴–۲۲:۲۱). «لیست آدرس مراکز قضایی استان اصفهان». fa. دریافت‌شده در 2021-05-15. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  206. «نشانی مراکز قضائی».[پیوند مرده]
  207. «اصفهان من». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  208. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  209. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰.
  210. http://esfahan.rcs.ir/
  211. https://web.archive.org/web/20210616153039/https://esfahan.ibto.ir/index.jsp?fkeyid=&siteid=16&pageid=6163
  212. https://web.archive.org/web/20210616153845/https://es.lmo.ir/general_content/82712-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%D9%8A-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86.html?t=%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%D9%8A
  213. «نسخه آرشیو شده». www.entekhab.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  214. «نسخه آرشیو شده». www.yjc.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  215. «رویان اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  216. «۶۵ درصد جمعیت استان اصفهان بیمه تأمین اجتماعی دارند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  217. 10 (۲۰۱۲-۱۲-۱۹). «همه چیز دربارهٔ مرکز باروری و ناباروری اصفهان». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  218. «isfahan» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۹ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  219. https://www.behzisti.ir/service/province/esfahan
  220. http://123.behzisti.ir/RContent/0EZND94J-نشانی-مراکز-اورژانس-اجتماعی-۱۲۳-کشور-ایران.aspx
  221. «نسخه آرشیو شده». www.iribnews.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  222. «خطر در کمین تصفیه خانه باباشیخعلی / اصفهان در انتظار سامانه دوم آبرسانی». ایمنا. ۲۰۱۶-۱۲-۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  223. «۹۵ درصد شهر اصفهان تحت پوشش شبکه فاضلاب/ ایجاد شبکه فاضلاب در نقاط حاشیه‌نشین». ایمنا. ۲۰۲۲-۰۱-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۳.
  224. = قطره[پیوند مرده]
  225. «پروژه۳۰ میلیارد تومانی پردیس هنر اصفهان افتتاح می‌شود». ایمنا. ۲۰۱۹-۰۲-۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۴.
  226. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰.
  227. «قلعه شاه دژ اصفهان». اصفهان امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۰.
  228. https://news.isfahan.ir/node/34356
  229. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  230. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۰.
  231. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ آوریل ۲۰۱۵.
  232. https://www.iribnews.ir/fa/news/3108257/رونمایی-از-نخستین-سامانه-رویداد‌های-شهر-اصفهان
  233. https://event.isfahan.ir/Map
  234. https://www.imna.ir/news/494043/نخستین-سامانه-رویدادهای-شهر-اصفهان-رونمایی-شد
  235. «اصفهان اولین برند گردشگری شهری را ثبت کرد». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۳.
  236. «اصنهان در جلفای نوی اصفهان | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۱۳.
  237. «مکان‌های دیدنی». پورتال اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.
  238. «آثار تاریخی». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  239. "Historical Monuments". aftab.ir. Archived from the original on 28 December 2007. Retrieved 17 December 2008.
  240. شناسایی 22 هزار جاذبه تاریخی و فرهنگی با ارزش در اصفهان بایگانی‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine . [خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir بایگانی‌شده در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine]
  241. «در شهر اصفهان 5 مجموعه فرهنگی تفریحی بانوان فعال است». ایمنا. ۲۰۱۷-۰۱-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  242. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  243. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  244. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ فوریه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  245. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۰.
  246. https://www.irna.ir/news/3647146
  247. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۰.
  248. «اصفهان به عنوان پایتخت ورزش باستانی انتخاب شد». همشهری آنلاین. ۲۰۱۴-۱۰-۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  249. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  250. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  251. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۰.
  252. «ورزشگاه هفتاد و پنج هزار نفری نقش جهان اصفهان افتتاح شد». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  253. «موتورسواری و اتومبیلرانی از ورزش‌های جذاب هستند». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  254. «تیم گیتی پسند اصفهان قهرمان لیگ والیبال بانوان کشور شد/ راهیابی به مسابقات آسیایی». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۰۳-۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  255. «جام قهرمانی والیبال بانوان به اصفهان رسید/ پیکان دستش از جام کوتاه ماند». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۱-۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  256. «اصفهان| تیم والیبال سپاهان لیگ برتری شد- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  257. «اعلام برنامه مسابقات لیگ‌های برتر و دسته اول فوتبال استان اصفهان». هیئت فوتبال استان اصفهان. ۲۰۱۹-۱۰-۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  258. «معرفی تیم هندبال زنان فولاد مبارکه سپاهان - فدراسیون هندبال ایران -IRAN Handball Federation». web.archive.org. ۲۰۱۹-۰۸-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  259. «برترینهای بدمینتون اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  260. 1368 (۲۰۲۰-۰۲-۰۸). «شهرستان‌های اصفهان سالن اختصاصی بدمینتون ندارند». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۹.
  261. 1368 (۲۰۲۰-۰۱-۱۱). «رشته ورزشی اتومبیلرانی بانوان اصفهان به مربیان بیشتری نیاز دارد». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  262. «وزنه‌برداران نوجوان اصفهانی به دنبال درخشش در رقابت‌های آسیایی- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  263. «لیگ برتر شنا|قهرمانی اریس اصفهان برای نخستین‌بار- اخبار ورزشی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۹.
  264. «به جای شرکت در مزایده اسپانسر شوید!». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۳-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  265. «شناگر ملی‌پوش اصفهانی: مهم‌ترین درخواست ما فراهم کردن یک استخر استاندارد برای تمرین است/ پایگاه ملی اصفهان صرفاً یک اسم است- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۰۹.
  266. «دهکده المپیک؛ ابر پروژه فولاد مبارکه برای اصفهان». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۰۹.
  267. «افتتاح ورزشگاه آیلین ملکیان در اصفهان | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۰۹.
  268. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/06/11/2088011/تکمیل-سایت-تیراندازی-با-کمان-اصفهان-5-میلیارد-ریال-اعتبار-نیاز-دارد/amp
  269. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/09/28/947017/اصفهان-میزبان-گردهمایی-بازی-های-رایانه-ای-کشور-شد
  270. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/04/13/2298444/توضیحات-تکمیلی-سرپرست-اداره-کل-ورزش-درباره-سرانه-ورزشی-اصفهان
  271. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/06/1010887/گذر-تاریخ-ورزشی-اصفهان-افتتاح-شد
  272. https://video.varzesh3.com/video/194355/گزارشی-از-چهارمین-جشنواره-ملی-ورزشی-در-زاینده-رود
  273. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/03/29/1107573/جشنواره-ملی-ورزشی-زاینده-رود-در-اصفهان-برگزار-می-شود
  274. https://www.ilna.news/بخش-اصفهان-85/110096-ورزشگاه-بهمن-اصفهان-یک-مجموعه-کامل-ورزشی-است
  275. 931 (۲۰۲۱-۰۶-۲۴). «۱۶ رشته مدال‌آور جهانی ورزش استان اصفهان تعیین شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۲۶.
  276. «اصفهان؛ میزبان تور جهانی تنیس زیر 18 سال- اخبار رشته‌های ورزشی - اخبار ورزشی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۲۶.
  277. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «فعالیت بدنسازی زنان در اصفهان ممنوع شد | DW | 02.01.2022». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۵.
  278. https://www.hamshahrionline.ir/news/647327/%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%AF%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B5%D9%81-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%AF
  279. 909 (۲۰۲۰-۰۷-۱۲). «برگزاری اجتماعات در منازل و باغ‌های شخصی در اصفهان ممنوع است». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۷.
  280. https://www.irna.ir/news/83845976/نظارت-بر-تالارهای-پذیرایی-اصفهان-به-خاطر-کرونا-تشدید-می-شود
  281. «به گرمابه‌ها جان دوباره بدهید». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  282. ۲۸۲٫۰ ۲۸۲٫۱ «بازارهای اصفهان در دوره صفویه». rasekhoon.net. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۳۰.
  283. «پل‌ها». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  284. «بازارها». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  285. «مساجد۱». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  286. «مساجد۲». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  287. «مساجد۳». intranet.Esfahan. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۰۸.[پیوند مرده]
  288. «محله محوری اصفهان از گذشته تا کنون». ایمنا. ۲۰۱۳-۰۱-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۳۰.
  289. شهرداری اصفهان[پیوند مرده]
  290. «تابناک». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  291. «خبرگزاری مهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ مارس ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  292. «اصفهان تخریب شد». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۱۹.
  293. «سایت تخصصی هنر و معماری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۱.
  294. موزه‌های اصفهان[پیوند مرده]
  295. Baginski, Alisa (1992). "A Group of Qalamkār Fabrics in the Israel Museum". Iranian Studies. 25 (1/2): 91–101. ISSN 0021-0862.
  296. «هنر سوزن دوزی، پتانسیل پنهان اصفهان». ایمنا. ۲۰۲۱-۱۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۳.
  297. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۸ سپتامبر ۲۰۲۰.
  298. «جغرافیای اصفهان | دانشنامه فرهنگ مردم ایران | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». www.cgie.org.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۲۴.
  299. YJC، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | (۱۳۹۹/۰۲/۲۳ - ۲۱:۲۹). «طرز تهیه «حلیم شیر اصفهانی»». fa. دریافت‌شده در 2022-04-28. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  300. «زنده رود». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۱.
  301. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰.
  302. http://esfahanemrooz.ir/54819-طرز-تهیه-فالوده-شیرازی-خانگی.html
  303. http://www.mehrnews.com/news/3578468/%D9%81%D8%AE%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%DA%AF%D8%B2-%DB%B4%DB%B5%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%B4%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%
  304. «معرفی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  305. «لیست و آدرس ۲۰ تا از بهترین فروشگاه‌های گز اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  306. «طلای سفید اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  307. «شهرداری اصفهان». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۶.
  308. زمین دانش پارس، مهندسین مشاور (۱۳۹۳). گزارش نقشه زمین‌شناسی 1:25000 جنوب اصفهان. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور. ص. ۲.
  309. «Wayback Machine» (PDF). web.archive.org. ۲۰۲۱-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  310. «300 دستگاه تاکسی به ناوگان حمل و نقل اصفهان اضافه شد». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  311. «روزانه بیش از ۶ میلیون لیتر بنزین در اصفهان مصرف می‌شود». ایمنا. ۲۰۱۹-۱۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  312. http://esfahanemrooz.ir/756020-طرح-هوشمندسازی-اتوبوس-های-شهری-اصفهان؛-اقدامی-بی-نظیر-در-کشور.html
  313. «بهره‌برداری متفاوت از خط دو مترو اصفهان/خط یک توسعه می‌یابد». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۹-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  314. «تپسی در اصفهان فعال شد - ITIRAN | آی تی ایران». web.archive.org. ۲۰۲۰-۱۰-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  315. «آمارهای اسنپ از سال 98». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۸-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  316. «FarsNewsAgency - خبرگزاری فارس». web.archive.org. ۲۰۱۱-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  317. «فعالیت 25 هزار تاکسی در شهر اصفهان - ایمنا». web.archive.org. ۲۰۱۹-۰۲-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  318. «اتوبوسرانی اصفهان از شنبه با ظرفیت کامل فعال است - ایرنا». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۷-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۰.
  319. «China Finances Tehran-Isfahan High-Speed Railroad | Financial Tribune». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  320. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰.
  321. «ممنوعیت دوچرخه سواری زنان دراصفهان». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۲.
  322. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «سایت شهرداری اصفهان: از تحویل دوچرخه به بانوان محترم و افراد زیر ۱۵ سال معذوریم | DW | 15.05.2019». DW.COM. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  323. «ممنوعیت دوچرخه سواری بانوان قانونی است؟». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۷-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۲.
  324. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «امام جمعه موقت اصفهان: دوچرخه‌سواری زنان مثل گرانی است | DW | 20.02.2021». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۲.
  325. «نماینده اصفهان در مجلس خبرگان: در مقابله با دوچرخه‌سواری زنان جان به لب شده‌ایم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۲.
  326. «مشترک مورد نظر روی دوچرخه است | اصفهان زیبا». isfahanziba.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۲.
  327. http://isfahanziba.com/news/3940/رینگ-چهارم؛-دریچه-تنفسی-اصفهان
  328. «در رینگ چهارم ترافیکی اصفهان چه می‌گذرد؟ - ایسنا». www.isna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۲۸.
  329. «خبرگزاری فارس». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۱۱.
  330. https://www.irna.ir/news/83792321/ایجاد-بارانداز-در-مسیر-راه-آهن-شیراز-اصفهان-بررسی-می-شود
  331. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/06/02/2330882/نگاه-ویژه-به-بندر-خشک-و-بارانداز-منطقه-شرق-اصفهان-ظرفیت-پذیرش-10هزار-میلیارد-تومان-سرمایه-گذاری-در-سال
  332. https://www.hamshahrionline.ir/news/446937/راه-اندازی-بندر-خشک-اصفهان-در-انتظار-مجوز
  333. http://www.iribnews.ir/fa/news/3094128
  334. http://www.iribnews.ir/fa/news/2730188
  335. https://www.imna.ir//news/390246/بهره-برداری-از-پروژه-های-فرودگاهی-با-حضور-وزرای-راه-وشهرسازی
  336. https://www.isna.ir/news/99082113985/بیش-از-۹۰-درصد-بارهای-کارگوترمینال-اصفهان-غیراستانی-است
  337. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/06/03/2083076/معاون-استاندار-اصفهان-در-پاسخ-به-تسنیم-کارگو-ترمینال-فرودگاه-اصفهان-افتتاح-می-شود
  338. https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/07/10/2360022/تاسیس-بندرخشک-شرق-اصفهان-در-هاله-ای-از-ابهام-قرار-دارد
  339. «تاریخچه مترو در اصفهان». new.isfahan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  340. «خط 3 مترو اصفهان در آینده نزدیک کلنگ‌زنی می‌شود- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  341. «کار حفاری خط 2 مترو اصفهان تا سال 1400 تکمیل می‌شود- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  342. «اصفهان| نیم قرن چالش برای احداث متروی اصفهان- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  343. ۳۴۳٫۰ ۳۴۳٫۱ «تبدیل مرکز همایش‌ها به یک منطقه دیپلماتیک/ تراموا به اصفهان می‌آید». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۶-۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  344. «قابل توجه شهروندان ومسافرین محترم-راه اندازی سرویس فوق‌العاده». www.shahinshahrtm.ir. بایگانی‌شده از اصلی در 30 اكتبر 2020. دریافت‌شده در 2020-10-28. تاریخ وارد شده در |تاریخ بایگانی= را بررسی کنید (کمک)
  345. «انتقال بخشی از حمل ونقل برون‌شهری پایانه صفه به پایانه کاوه - ایمنا». web.archive.org. ۲۰۲۰-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  346. «معرفی اداره کل راه‌آهن اصفهان». isfahan.rai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  347. «ایستگاه راه‌آهن اصفهان؛ برداشتی مدرن از معماری سنتی نصف جهان». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. ۲۰۲۰-۰۳-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۸.
  348. «عملیات بتن‌ریزی پل روگذر اصفهان به تهران انجام شد». new.isfahan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۲۸.
  349. «تبدیل مرکز همایش‌ها به یک منطقه دیپلماتیک/ تراموا به اصفهان می‌آید». ایمنا. ۲۰۲۰-۰۶-۲۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۲۱.
  350. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۲۰.
  351. «40 مدرسه علمیه با قابلیت برگزاری دوره‌های آموزشی بلندمدت در اصفهان فعالیت می‌کنند- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  352. https://www.imna.ir//news/321168/مدیریت-واحد-شهری-مهمترین-راهکار-برای-اداره-شهر-است
  353. «دانشگاه‌های استان اصفهان». www.uniref.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  354. «هفت دانشگاه دولتی و غیردولتی استان اصفهان در جمع دانشگاه‌های برتر دنیا». isfahan.irib.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  355. «اصفهان| دوراهی انتخاب مدرسه برای والدین اصفهانی؛ تضعیف مدارس دولتی به کام غیرانتفاعی‌ها- اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  356. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۰.
  357. 10 (۲۰۱۸-۰۹-۲۳). «خانه ریاضیات اصفهان در آستانه تعطیلی قرار گرفت». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  358. «ربات زیرآب‌های عمیق در اصفهان ساخته شد». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  359. «شهریه مهدهای کودک اصفهان 31 درصد افزایش یافت- اخبار اصفهان - اخبار استانها تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۸.
  360. «۷۳۰ مهدکودک بهزیستی اصفهان آماده واگذاری به آموزش و پرورش». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۹-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۸.
  361. "انجمن شرکت‌های دانش بنیان استان اصفهان: دربارهٔ ما". isfahan.tech. Retrieved 2021-06-08.
  362. "آزمایشگاه‌های پژوهشکده مواد و انرژی اصفهان". Retrieved 2021-06-08.
  363. "زیرپورتال اصفهان". isfahan.isiri.gov.ir. Retrieved 2021-06-08.
  364. "جلسه توسعه همکاری پژوهشگاه مواد و انرژی با شرکت فولاد مبارکه اصفهان برگزار شد". www.merc.ac.ir. Retrieved 2021-06-08.
  365. "IPM - Institute for Research in Fundamental Sciences". ipm.ir. Retrieved 2021-06-08.
  366. "پژوهش‌گاه 5G در اصفهان راه‌اندازی می‌شود! | شبکه". www.shabakeh-mag.com. Retrieved 2021-06-08.
  367. "پژوهشگاه مهندسی بحران‌های طبیعی و پدافند غیرعامل در اصفهان گشایش یافت". paydarymelli.ir. Retrieved 2021-06-08.
  368. https://www.imna.ir/news/21944/استفاده-از-فن-آوريهاي-ليزري-و-اپتيكي-در-مديريت-حمل-و-نقل-و-ترافيكي
  369. "لیست پژوهشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی". www.iranconferences.ir. Retrieved 2021-06-08.
  370. https://www.iribnews.ir/fa/news/3170144/راه-اندازی-نخستین-آزمایشگاه-میکرو-نانو-حباب-کشور
  371. «صاف کردن حریم درجه یک نقش جهان اصفهان با خاک!». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۱-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۳.
  372. علمیه، خبرگزاری رسا | تازه‌ترین اخبار حوزه های (۱۳۹۹/۰۶/۱۸–۱۲:۵۴). «بررسی صحت و سقم یک پروژه حوزوی در اصفهان». fa. دریافت‌شده در 2021-06-13. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  373. «یکی از لاکچری‌ترین پروژه‌های اصفهان_ روبروی میدان نقش جهان با فضایی فوق‌العاده زیبا به مساحت ۱۱ هزار متر مربع / راستی متعلق به چه نهادی است؟». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۳.
  374. «تشکل آرمان دانشگاه صنعتی اصفهان خواستار شفاف‌سازی هزینه‌های ساخت حوزه علمیه خیابان حافظ شد». snn.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۳.
  375. «دانشجویان اصفهانی نسبت ساخت یک حوزه علمیه اشرافی واکنش نشان دادند + فیلم». snn.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۱۳.
  376. https://www.irna.ir/news/83663586/منابع-صندوق-پژوهش-و-فناوری-اصفهان-۱۲-برابر-شد
  377. https://www.imna.ir/news/510644/مجتمع-مطبوعاتی-به-مامن-رسانه-های-اصفهان-تبدیل-شده-است
  378. "Tourist attractions; great capacity to develop Isfahan-Bern ties". IRNA. Archived from the original on 2020-10-07. Retrieved 2021-11-25.
  379. 10 (2019-05-18). "China to open consulate in Isfahan diplomatic zone: Mayor". IRNA English. Archived from the original on 26 September 2020. Retrieved 2020-09-28.
  380. iranian.mfa.ir https://iranian.mfa.ir/portal/newsview/623865/شهروند-دیپلمات. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  381. «طرح "شهروند دیپلمات" باعث ایجاد دیپلماسی علمی می‌شود | درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان». isfahan.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  382. «خواهر خواندگی اصفهان و شیان 23 ساله شد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  383. ۳۸۳٫۰۰ ۳۸۳٫۰۱ ۳۸۳٫۰۲ ۳۸۳٫۰۳ ۳۸۳٫۰۴ ۳۸۳٫۰۵ ۳۸۳٫۰۶ ۳۸۳٫۰۷ ۳۸۳٫۰۸ ۳۸۳٫۰۹ ۳۸۳٫۱۰ ۳۸۳٫۱۱ ۳۸۳٫۱۲ «خواهرخوانده‌های اصفهان». درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  384. «شهردار اصفهان خبر داد: افزایش همکاری‌های دو شهر خواهر خوانده اصفهان و فلورانس ایتالیا». خبرگزاری ایسنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  385. «خواهر خواندگی اصفهان و سن پترزبورگ تمدید شد». عصرایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵.
  386. ۳۸۶٫۰ ۳۸۶٫۱ ۳۸۶٫۲ ۳۸۶٫۳ ۳۸۶٫۴ ۳۸۶٫۵ ۳۸۶٫۶ «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد». خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «اصفهان سیزده خواهر خوانده دارد» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ