چاپ دستی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از گراورسازی)
کوه فوجی، چاپ چوب
توسط کاتسوشیکا هوکوسائی
از مجموعهٔ ۳۶ منظرهٔ کوه فوجی

چاپ دستی که با نام‌های چاپ هنری و چاپ‌گری (به انگلیسی: Printmaking) نیز شناخته می‌شود، شاخه‌ای از هنرهای تجسمی است که در آن اثر هنری از طریق چاپ تصویر بر روی یک سطح، عموماً کاغذ یا گاهی پارچه، چرم، پلاستیک و سطوح دیگر، توسط هنرمند خلق می‌گردد.[۱] چاپ‌های هنری امکانات فنی صوری و بیانی بسیار متنوعی را در اختیار هنرمند می‌گذارند و علاوه بر این هنرمند به مدد چاپ و تکثیر اثر خود می‌تواند نمونه‌های ارزان‌تری را در دسترس مخاطبان قرار دهد. به همین سبب در قرن‌های اخیر اغلب هنرمندان برخی روش‌های حکاکی و چاپ را آزموده و در آن‌ها به استادی رسیده‌اند.[۲]

چاپ از طریق انتقال مرکب از یک کلیشه یا صفحه مسطح آماده شده بر روی سطح کاغذ یا مواد دیگر پدید می‌آید. انواع متداول کلیشه عبارتند از: صفحه‌های فلزی که معمولاً از جنس مس یا زینک یا صفحه‌های پولیمری که برای حکاکی یا خوردگی با اسید استفاده می‌شوند. ازنظر کلیشه‌ چاپ دستی می‌تواند به چهاردسته‌ی اصلی گود، مسطح، برجسته و شابلونی تقسیم شود. نمونه‌های چاپ لینولئوم، فلزی، باسمه، حکاکی روی چوب و سیلک اسکرین و لیتوگرافی در زیر دسته‌ی این تقسیم بندی قرار می‌گیرند. از سنگ، آلومینیم یا پلیمر برای چاپ سنگی و از قالب‌های چوبی برای چوب‌تراش و چوب‌کند و از لینونئوم برای لینوتراش استفاده می‌شود. پرده‌های پارچه‌ای از جنس ابریشم یا مواد مصنوعی برای چاپ سیلک اسکرین به کار می‌رود.[۳]


پیشینه[ویرایش]

نمونه‌هایی از نقوش دست چاپ شده واقع در غار دست ها در سانتا کروس،آرژانتین بر اساس تاریخ‌گذاری رادیوکربن قدمت این آثار به حدود ۹۳۰۰ سال پیش باز می‌گردد.

چاپ دستی سابقه‌ای بسیار طولانی دارد. اولین نمونه چاپ دستی توسط انسان پیشاتاریخ ثبت شده‌است که در غار گارگاس واقع در ضلع شمالي رودخانه گارون در فرانسه است. در این غار نمونه‌هایی از شکل دست انسان به ثبت رسیده‌اند. نقوش دست به دو حالت مثبت و منفی در غار ثبت شده اند. در چاپ منفی احتمال می‌رود که فرد رنگ سائيده شده را با روغن يا آب مخلوط کرده و سپس با ني روي آن فوت ميکرده‌است، با اين عمل رنگ به صورت ذرات ريز درآمده و بدين ترتيب به روي اطراف دست منتقل مي‌شدند. در چاپ مثبت فرد دست خود را آغشته به ماده رنگی می‌کرده و بر روی سطوح غار فشار می‌داده است.[۴] نمونه‌ی مشابه این کار در غار دست ها در آرژانتین نیز دیده‌ می‌شود.

نمونه‌ای از مهر استوانه‌ای(سیلندری) که نحوه‌ی چاپ شدن بروی گل رس را نشان می‌دهد.

در دوران باستان مهرهای استوانه‌‌ای و مسطح که از جنس سنگ و گل رس بودند، بسیار رواج داشتند. بیشتر این مهرها که مربوط به شش هزار سال پيش از ميلاد است، در مناطق عراق و ترکیه نمونه‌هایی از آنها کشف شدند که جنبه‌ای رسمی برای شناسنامه و تعیین مقام اجتماعی و یا تزیینی داشتند. این مهرها بر روی لوحهای گلی مرطوب همراه با فشار چاپ می‌شدند. پس از آن مهرهای استوانه ای می باشند که مربوط به اوروک واقع در عراق و شوش واقع در ايران است و قدمت آن به ٣٣٠٠ سال قبل از ميلاد می رسد.[۵][۶]

چاپ روی پارچه به وسيلهٔ قالب های چوبی در سدۀ چهارم پيش از ميلاد در هند رواج داشته است. اين روش در سدهٔ دوم پيش از ميلاد به چين و سپس به ايران وارد شده که پارچه های دوره ساسانی نشانگر نمونه ای از آن است.[۷] چینی ها که از پیش مرکب را ساخته بودند در اوایل سده اول میلادی از چاپ چوب در چاپ نوشته و انگ[۸] استفاده می‌کردند.[۹] در ابتدای قرن هفتم میلادی چاپ چوب به مرهون اختراع کاغذ توسط چینی‌ها در شرق و سپس در جهان غرب به سرعت گسترش پیدا کرد. چاپ چوب بعدها زمینه ساز سبکی مشخص به نام چاپ باسمه‌ای در ژاپن شد.[۱۰]


تکنیک ها و دسته بندی[ویرایش]

تصویر بالاː یک کلیشه‌ی سریگرافی (اچینگ)، تصویر پایینː نتیجه چاپ شده روی کاغذ.مریم و کودک با یک گربه، اثر رامبراند ۱۶۵۴

چاپ دستی از طریق کلیشه یا همان واسطه‌ای که با آن ماده‌ی چاپ شونده (مثل رنگ) برروی ماده‌‌ی چاپ پذیر (مثل کاغذ) چاپ می‌شود، به چهار دسته اصلی قابل تقسیم استː

  • چاپ گود (اینتالیو)
  • چاپ برجسته (ریلیف)
  • چاپ مسطح
  • چاپ شابلونی[۱۱]

بر اساس نوع جنس پلیت‌(کلیشه) چاپ‌ها به چهاردسته تقسیم می‌شوندː

  • سیلوگرافی (به انگلیسی: Xylography)ː کلیشه‌ی این دسته از جنس چوب است.
  • کالکوگرافی (به انگلیسی: Chalcography)ː کلیشه‌ی این دسته از جنس مس و دیگر فلزات است.
  • لیتوگرافی (به انگلیسی: Lithography)ː کلیشه‌ی این دسته از جنس سنگ است.
  • سریگرافی (به انگلیسی: Serigraphy)ː کلیشه‌ی این دسته از جنس پارچه ابریشمی است[۱۲]

چاپ گود[ویرایش]

نمونه‌ای از چاپ اینتالیو(گود)، تلفیقی از چاپ آکواتینت و چاپ اچینگ، خواب خرد هیولا تولید می‌کند، اثر فرانسیس گویا، ۱۷۹۹م

در کلیشه‌ی چاپ گود طرحها به نسبت پس زمینه سطحی پایین تری دارند. به معنای دیگر فرد برای ایجاد طرحی میخواهد ماده‌ی چاپ شونده ان را چاپ کند، از طریق وسایل کنده کاری رو کلیشه را حکاکی میکند. چاپ فلزی از رایجترین چاپهای گود است که خود به دوسته‌ی اصلی مستقیم و غیرمستقیم دسته بندی می‌شود. [۱۳]

چاپ تیزابی یا اِچینگ[ویرایش]

این روش چاپ در خانواده چاپ فلزی و از نوع چاپ گود می‌باشد. در چاپ تیزابی، سطج لوح فلزی را با ماده‌ای که ضد تیزاب است به طور کامل می‌پوشانند سپس از طریق وسایل کنده کاری تیز بر روی فلز طراحی می‌کنند و در آخر آن را درون تیزاب قرار می‌دهند. چون قسمتهایی از طرح که کنده کاری شده تحت پوشش ماده‌ی ضدتیزاب نیست، توسط تیزاب اسیدخورده می‌شود و گود افتاده می‌شود و زمانی که مرکب را بر روی سطح آن آغشته می‌کنند، قسمتهایی گود مرکب را به خود می‌گیرد. برای انتقال کلیشه بر روی کاغذ باید فشار زیادی به آن وارد شود تا مرکبهای داخل گودی به کاغذ منتفل شوند. در چاپ تیزابی، معمولا نتیجه‌ی تصویری با ارزش خطوط صریح و ظریف است. [۱۴] از هنرمندانی که از این نوع چاپ در آثارشان استفاده کرده‌اند می‌توان به اتو دیکس، آلبرشت دورر، رامبراند، فرانسیسکو گویا، جیمز انسور، کته کولویتس، پابلو پیکاسو و ادوارد هاپر اشاره کرد.

چاپ سایه روشن یا مزوتینت[ویرایش]

نمونه ای از چاپ مزوتینت، پرتره‌ای از ادگار آلن پو اثر ویلیام سارتین، ۱۸۹۶ میلادی

این چاپ نیز از خانواده چاپ فلزی و از نوع گود است. در این چاپ ابتدا کلیشه را به صورت کامل با شانه‌ای مغاری خراش می‌ٔهند که در این مرحله کلیشه یک صفحه سیاه را نتیجه می‌دهد سپس از طریق وسیله‌ای صیقلی به نام برنیشر (burnisher) طرح را از طریق ایجاد نقاظ ریز سایه روشن ایجاد می‌کنند. برعکس دیگر روشهای چاپ، این شیوه از چاپ از سیاه به سفید است. در این چاپ از کشیدن خط و یا هاشور و خطوط متقاطع استفاده نمی‌شود. بلکه با نقظه گذاری های ریز و ایجاد سایه روشن طراحی می‌شود.این چاپ به دلیل طیف وسیعی از سایه روشنی که ایجاد می‌کند به چاپ سایه روشن معروف است.[۱۵] [۱۶]

چاپ آکواتینت یا آبرنگنما[ویرایش]

از دسته‌ی چاپ فلزی و گود است و روش و تکنیک کار بسیار شبیه به چاپ اچینگ است با این تفاوت که در محلول عایق تیزآب تخلخلهایی ایجاد می‌شود تا باعث تنالیته‌های بیشتری شود. به دلیل آنکه سبک کار شبیه به آبرنگ و آب مرکب است به این اسامی نیز معروف است.[۱۷]

چاپ برجسته[ویرایش]

در این چاپ که به آن ریلیف هم می‌گویند، برعکس چاپ گود قسمتهایی از سطح کلیشه که در قسمت بالاتری قرار دارند به وسیله‌ی ماده‌ی چاپ شونده چاپ ‌می‌شوند. به معنای دیگر فرد برای ایجاد طرح، باید اطراف طرحی که میخواهد چاپ کند را کنده کاری کند تا قسمت مد نظر برجسته شود. چاپ لینولئوم و چاپ جوب ازروشهای متداول در چاپ برجسته هستند. [۱۸]

چوب تراش و لینوتراش[ویرایش]

نمونه‌ای از چاپ چوبی، اثر ارنست لودویگ کیرشنر، ۱۹۳۳

چاپ چوبی یا کنده کاری چوبی یا چوبتراش نوعی از چاپ برجسته است که در آن نقش مدنظر به صورت برجسته بر روی سطح چوبی کنده کاری شده و با قرار دادن آن بر روی مرکب یا ماده‌ی چاپ شونده طرح را چاپ می‌کنند. [۱۹] در چاپ لینولئوم یا لینوتراش نیز همانند روش چوب تراش است بااین تفاوت که جنس کلیشه‌ی آن از جنس لینولئوم می‌باشد. تفاوت عمده‌ای که می‌توان میان لینوتراش و چوبتراش قائل بود این است که در چاپ لینوتراش فرمها و بافتهای ایجاد شده نرم و در چوبتراش بافت و فرم به دلیل ویژگی سخت چوب، سخت و زاویه دار هستند.[۲۰] از هنرمندان نامداری که از این تکنیک در آثار خود استفاده کرده‌اند می‌توان به ارنست کیرشنر، آلبرشت دورر، هانس بورگمایر، هوکوسای، هیروشیگه، فرانتس مارک و ادوارد مونش اشاره کرد.

چاپ مسطح[ویرایش]

در این نوع چاپ هم قسمت چاپ شونده و هم غیر چاپ شونده یکدست هستند و در یک سطج قرار دارند. در این نوع چاپ از طریق تضاد جاذب نبودن آب و مرکب چرب طرح بروی کلیشه ایجاد می‌شود. معروف ترین چاپ مسطح، چاپ سنگی است که بعدها این تکنیک به صورت صنعتی در چاپ لیتوگرافی استفاده شد. ː [۲۱]

چاپ شابلونی[ویرایش]

نمونه‌ای از چاپ سیلک اسکرین، مرد ارغوانی در حال پرش اثر اندی وارهول، ۱۹۶۳م، واقع در موزه هنرهای معاصر تهران

در این نوع روش، بر خلاف سه نوع دیگر که کلیشه بروی کاغذ منعکس می‌شود، کلیشه قسمتهایی از طرح را که قرار است چاپ شود را از میان خود عبور می‌دهد. در این نوع شابلون یا همان کلیشه به گونه‌ای ساخته می‌شود که قسمتهایی که قرار نیست چاپ شوند پوشیده و قسمتهایی که قرار است چاپ شود خالی و باز می‌ماند. چاپ سیلک اسکرین از معروفترین نمونه‌های این نوع چاپ است. [۲۲]

سیلک اسکرین[ویرایش]

سیلک اسکرین نوعی چاپ شابلونی‌ است که به دلیل استفاده از قابهای توری‌ از جنس ابریشم به این نام شهرت دارد. در این چاپ، قاب توری با ماده‌ی حساس به نور به طور کامل آغشته می‌شود و به قسمتهایی که قرار است چاپ نشوند نور تابانده می‌شود که باعث سفت شدن آن نقاط می‌گردد و قسمتهایی که نور نخورده با فشار آب شسته می‌شوند. اینکار شابلونی از طرح به ما می‌دهد که قابل چاپ است. به دلیل اینکه امروزه از ابریشم در ساخت توری استفاده نمی شود، به آن چاپ اسکرین گفته می شود. امروزه جنس توری ها بسته به موارد کاربرد( به نایلون، پلی استر، فلز و غیر آن تغییر یافته است.[۲۳]

برخی لوازم و ابزار[ویرایش]

  • «تید» دستگاهی است که عکس را منفی (نگاتیو) کرده روی زینک ثبت می‌کند. این دستگاه در گذشته با نور آفتاب کار می‌کرد و اگر روزی آفتاب نمی‌تابید دستگاه تید هم کار نمی‌کرد.
  • «ویراتیف» (عکس معکوس)
  • «زینک» ورقهٔ فلزی که تصویر روی آن نقش می‌بندد.
  • «اسید» برای شستن زینک
  • «قیدا» دستگاهی برای گراورسازی
  • «کلوریون» ماده‌ای ژلاتینی

چاپ دستی در ایران[ویرایش]

گراورسازی در ایران بعد از نشر روزنامه‌های متعدد رونق گرفت. اولین گراورسازی در ایران را یک متخصص آلمانی آغاز کرد و بعدها شاگردان وی خود استادکاران برجسته‌ای شدند که از آن جمله می‌توان مهدی مصورالملک را نام برد.[۲۴]

چاپ دستی در ژاپن[ویرایش]

اوکی‌یوئه گونه‌ای از چاپ کلیشهٔ چوبی است که در دوران ادو در ژاپن به مرحلهٔ باروری رسید. چاپ‌های چوبی اوکی‌یوئه به موضوع‌های روزمره زندگی می‌پرداخت و به سوژه‌هایی چون کابوکی، ادبیات کلاسیک، آداب و رسوم، مذهب، شعر، طبیعت بی‌جان، زندگی دربار و غرب‌گرایی توجه نشان می‌داد. اوکی‌یوئه در واژه به معنای نقاشی‌های جهان گذران است. این نقاشی‌ها، زیبایی‌های زودگذر جهان ملموس را موضوع کار خود قرار می‌دادند.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]


پانویس[ویرایش]

  1. چاپ، دانشنامه بریتانیکا.
  2. دائرةالمعارف هنر/رویین پاکباز/نشر فرهنگ معاصر
  3. http://en.wikipedia.org/wiki/Printmaking
  4. محمدیان، فصلنامه تحلیلی پژوهشی نگره، ۳۵.
  5. محمدیان، فصلنامه تحلیلی پژوهشی نگره، ۳۶.
  6. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۴.
  7. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۳.
  8. نام نوعی مهر از جنس یشم، یاقوت یا طلا
  9. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۳-۵.
  10. محمدیان، فصلنامه تحلیلی پژوهشی نگره، ۳۶.
  11. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۲۸-۲۹.
  12. نوری، چاپ دستی (Printmaking)، ۱۱.
  13. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۸۹.
  14. مرزبان، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی، ۱۱۲.
  15. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۱۰۹.
  16. مرزبان، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی، ۲۱۵.
  17. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۱۰۷.
  18. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۴۳.
  19. مرزبان، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی، ۶۴.
  20. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۴۳.
  21. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۱۰۱.
  22. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۶۴.
  23. موسوی، کارگاه چاپ دستی (۱)، ۱۱۰.
  24. صنعت چاپ- شماره ۴۷- آذر ۱۳۵۰- صفحهٔ ۴

منابع[ویرایش]

  • محمدیان، مهدی (زمستان ۱۳۸۵). «بررسي جايگاه چاپ حکاکي در هنر معاصر ايران و جهان». فصلنامه تحلیلی پژوهشی نگره (۵).
  • موسوی، سیدهمایون (۱۳۹۶). کارگاه جاپ دستی (۱). ۱. تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران.
  • مرزبان، پرویز؛ معروف، حبیب (۱۳۸۰). فرهنگ مصور هنرهای تجسمی. تهران: سروش.
  • نوری، مینا (زمستان ۱۳۹۲). «چاپ دستی (Printmaking)» (PDF). چیدمان (۴): ۱۱-۱۴. دریافت‌شده در ۱۳ فوریه ۲۰۲۲.