ایلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ایلام
ئیلام
Ilam1.jpg
کشور  ایران
استان ایلام
شهرستان ایلام
نام(های) قدیمی ده‌بالا، حسین‌آباد
مردم
جمعیت ۱۷۲٬۲۱۳ نفر[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۴۲۷ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۳/۲ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ۶۲۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۶۷ روز
اطلاعات شهری
شهردار یزدان قبادیان[۵]
ره‌آورد بِژی برساق - کُله کنجی - شاتیه یا حلوای خرما ، روغن حیوانی
وبگاه http://www.ilam.ir/
تابلوی خوش‌آمد به شهر

ایلام یکی از شهرهای غربی ایران و مرکز استان ایلام است که به زبان کردی جنوبی گویش ایلامی تکلم می کنند. [۶] [۷] [۸][۹] [۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶]جمعیت این شهر برپایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی برابر با ۲۱۳٬۵۷۹ نفر بوده‌است.[۱] شهر ایلام در حصاری از کوه‌ها و ارتفاعات جنگلی واقع شده و آب و هوایی معتدل کوهستانی و بهاری دارد. زبان اهالی شهر ایلام کردی باگویش ایلامی است[۱۷] و اکثریت مردم شیعه هستند. بافت ایلام نسبتا سنتی هست. دانشگاه علوم پزشکی ایلام و دانشگاه ایلام دو دانشگاه مهم این شهر هستند. ایلام دارای منابع خوب گاز و نفت است. درضمن قرار گرفتن بر سر زائرین کربلا این استان رو از این حیث حائز اهمیت کرده است.

تاریخ[ویرایش]

وجه تسمیه[ویرایش]

ایلام در گذشته ده بالانامیده می شد. بعدها به دلیل حکومت و ساخت وساز حسین قلی خن ابوقداره والی پشتکوه ، به حسین آباد معروف شد.[۱۸]

معانی دیگر ایلام عبارت است از: طعام عروسی ساختن، (منتهی الارب) مهمانی عروسی کردن (تاج المصادر بیهقی)، یه طعام عروسی کسی را بردن، ولیمه دادن، مهمانی عروسی دادن و مجتمع و فراهم آمدن خوی و خرد (منتهی الارب)، (آنندراج)، (ناظم الاطبا). این معانی معانی همگی بامسمی و متناسب با ویژگی‌های منطقه‌ای و بومی ساکنان این نواحی است.[۱۹][۲۰]

ایلام در دورهٔ قاجار به این علت که مقر تابستانی والی بود به پشتکوه لرستان معروف بوده است و در شهریور سال ۱۳۰۷ شمسی به ایلام تغییر نام یافته‌است.[۲۱][۲۲]

پیشینهٔ تاریخی[ویرایش]

مفصل‌ترین گزارش در باب مرگ مهدی خلیفهٔ عباسی در ماسبذان، توسط طبری گزارش شده‌است. وی حدود چهار صفحه در خصوص رفتن مهدی به ماسبذان و وفات او نوشته‌است؛ و این که در همان‌جا فوت می‌کند و محل دفن او در دهکدهٔ «رذ» که از دهکده‌های ماسبذان بوده و در شهر ایلام امروزی واقع شده بود؛ و تاریخ آن را سال صدوشصت‌ونه ذکر کرده‌است.[۲۳] از واضح، ناظر مهدی آورده‌اند که گوید: «مهدی، در ماسبذان، در دهکده‌ای به نام رذ به شکار رفت و ... سگان از پی آهویی برفتند. وی نیز همچنان از پی آن بود، آهو از در خرابه‌ای بیرون دوید، سگان از پی آن بیرون دویدند، اسب نیز از پی سگان به درون دوید که پشت وی بر در خرابه بشکست و هماندم بمرد.»[۲۴] رستم رفعتی چنین می‌آورد: «قبر مهدی خلیفه عباسی در ده بالا -ایلام کنونی- بود و تیره‌هایی از ایل دهبالایی خادمین این قبر بودند. بر روی این قبر تا سال ۱۳۱۴ بارگاهی برقرار بود اما این اثر تاریخی - اسلامی در سال ۱۳۴۳ تخریب شد.»[۲۵] اما ایلام کنونی در سال ۱۳۰۸ شمسی در منطقه‌ای که «حسین‌آباد» نامیده می‌شد از نو احداث گردیده و یک سال بعد با توجه به سابقه تاریخی و تصویب فرهنگستان ایران به نام «ایلام» نام‌گذاری شده‌است.

ایلام از دیرباز جایگاه شهرنشینی و گهواره فرهنگی ایرانیان بوده است. در دوره ساسانی بخشی از سرزمین «پهله» یا «پهلو» شمرده می‌شده و تازیان آن را «جبال» می‌نامیده‌اند. از سدهٔ چهارم تا میانه‌های ششم قمری، این منطقه بخشی از عراق عجم بود. ایلام در دوران جنگ ایران و عراق بشدت آسیب دید.[۲۶]

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت[ویرایش]

شهر ایلام با مساحت ۶۷/۲۱۲۸۰۴ هکتار شامل ۶۲/۱۰ درصد مساحت استان بین ۳۳ درجه و ۲۱ دقیقه و ۳۰ ثانیه تا ۳۳ درجه و ۵۱ دقیقه و ۴۸ ثانیه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۴۱ دقیقه و ۰۷ ثانیه تا ۴۶ درجه و ۵۱ دقیقه و ۱۹ ثانیه طول شرقی در شمال غربی استان قرار گرفته و با شهرستان‌های ایوان، شیروان و چرداول، بدره، مهران و کشور عراق همسایه است. [۲۷] از شمال به کوه‌های شنه‌چیر، از شرق به کوه‌های شلم و از غرب به کوه قلاقیران و نهایتا رشته کوه‌های کبیر‌کوه در جنوب منتهی می‌شود.[۲۸]

مساحت عرصه‌های ملی شهرستان ایلام ۶۴/۱۹۶۵۰۰ هکتار (۹۲ درصد سطح شهرستان) است که سطح جنگلهای شهرستان ۲۱/۱۰۲۷۲۴ هکتار، مراتع ۴۳/۷۰۴۸۴ هکتار و اراضی بیابانی ۲۳۲۹۲ هکتار می باشد. بلندترین نقطه استان (قله کان‌صیفی در کبیرکوه با ارتفاع ۳۰۶۲ متر از سطح دریا) در این شهرستان واقع شده است و کم ارتفاع ترین نقطه شهرستان 196 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.[۲۹]

مانشت، سیاه‌کوه و گچان از کوههای مهم این شهرستان بشمار می آیند و از رودخانه های مهم شهرستان می توان رودخانه گدارخوش، تلخاب و رودخانه قلا (قلعه) را نام برد.[۳۰]


تقسیمات سیاسی[ویرایش]

بر اساس تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۳، شهر ایلام دارای ۳ بخش مرکزی، چوار و سیروان، ۶ دهستان و حدود ۱۳۶ روستا میباشد.[۳۱]همچنین شهر ایلام به ۲ منطقه‌ شهرداری تقیسم شده است.[۳۲]


آب و هوا[ویرایش]

شهر ایلام در حصاری از کوه‌ها و ارتفاعات جنگلی استقراریافته که دارای آب و هوای معتدل کوهستانی با میانگین بارش سالیانه ۵/۶۱۹ میلیمتر و متوسط دمای مطلق آن از۱۳/۶- تا ۴۱/۲ درجه سانتیگراد در تغییر است.[۳۳]

مردم[ویرایش]

مذهب، قومیت، زبان[ویرایش]

ساکنان ایلام مسلمان بوده و پیرو مذهب شیعه هستند.ساکنان ایلام مسلمان بوده و پیرو مذهب شیعه هستند.[۳۴] بعضی منابع و سفرنامه های داخلی خارجی به اشتباه با توجه به حاکمیت لران بعد حکومت کردهای بزریکانی بر ایلام از ایلام به عنوان لرستان پشتکوه وقسمتی ازلرهایادشده است در حالی که این امر اشتباه است.[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱] طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان ایلام به قرار زیر بود: ۸۶ کرد (۸۸٫۳٪ مرد، ۸۴٫۲٪ زن)، ۱۰٫۷ لر (۱۰٪ مرد، ۱۲٫۳٪ زن)، ۱٫۷ سایر و ۱٫۷ بدون‌جواب بودند.[۴۲][۴۳] [۴۴] [۴۵][۴۶] [۴۷][۴۸][۴۹][۵۰][۵۱][۵۲][۵۳]

مشاهیر[ویرایش]

جمعیت[ویرایش]

هرم جمعیتی ایلام در سال ۱۳۸۵[۵۴]
مردان سن زنان
۴٬۵۶۹  ۶۵+  ۳٬۵۴۹
۱٬۴۷۵  ۶۰–۶۴  ۱٬۴۷۶
۲٬۵۳۳  ۵۵–۵۹  ۲٬۶۲۰
۳٬۶۲۳  ۵۰–۵۴  ۳٬۱۱۸
۴٬۸۷۰  ۴۵–۴۹  ۴٬۲۲۴
۵٬۴۱۹  ۴۰–۴۴  ۵٬۰۹۴
۷٬۷۰۱  ۳۵–۳۹  ۷٬۲۸۵
۸٬۱۷۸  ۳۰–۳۴  ۷٬۷۵۵
۱۰٬۱۶۳  ۲۵–۲۹  ۱۰٬۳۵۵
۱۳٬۵۴۹  ۲۰–۲۴  ۱۴٬۵۷۸
۱۴٬۲۸۰  ۱۵–۱۹  ۱۳٬۸۷۰
۱۰٬۱۵۷  ۱۰–۱۴  ۹٬۵۲۱
۷٬۵۷۳  ۵–۹  ۶٬۹۲۱
۷٬۸۲۷  ۰–۴  ۷٬۲۳۶
هرم جمعیتی ایلام در سال ۱۳۸۵[۵۴]
مردان سن زنان

جمعیت استان ایلام از نظر جمعیتی سهم اندکی از جمعیت کل کشور به خود اختصاص داده است (۷۷/۰ درصد جمعیت کل کشور در سال ۱۳۸۵). نسبت جنسی، رشد شهرنشینی و بعد خانوار جمعیت استان ایلام در اکثر سرشماری‌ها بالاتر از سطح کشوری بوده است. جمعیت استان ایلام طی سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۷۵ از رشد بالاتری نسبت به کل کشور برخوردار بوده ولی طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵، رشد جمعیتی پایین‌تر از متوسط رشد جمعیت کشور داشته است. تراکم جمعیت در استان ایلام پایین‌تر از تراکم کشور بوده است و در ارتباط با مهاجرت استان باید گفت که استان ایلام به دلیل فقدان زیر ساخت‌های اقتصادی لازم، در سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵ خالص مهاجرتی منفی داشته است.[۵۵]

گسترش[ویرایش]

ایلام در میان چندین کوه که دور تادور شهر کشیده شده‌اند قرار دارد که آب و هوای معتدل تری نسبت به دیگر نقاط استان دارد. از آنجایی که تپه زیبا و طبیعی شاهد (خرگوشان) و قبر صی می (مهدی پدر هارون الرشید) یکی از خلفای عباسی و دره زیبای ارغوان در میان این کوه‌ها قرار داشت، غلامرضا خان والی در زمان قاجار بر آن شد تا قلعه والی را در میان آن کوه‌ها بنا کند.

در حال حاضر شهر ایلام به عنوان مرکز سیاسی-اداری استان ایلام از شهرهای توسعه یافته باختر کشور است و به لحاظ دارا بودن تفرجگاهی جنگلی و آثار تاریخی و باستانی متعدد از زیباترین شهرهای استان نیز محسوب می‌شود.

مراکز آموزشی[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

صنعت[ویرایش]

صنایع[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ [۱]
  2. «زبان‌ها و گویش‌های رایج در ایلام». بنیاد ایرانشناسی شعبه ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). بازبینی‌شده در ۲ می۲۰۱۲. 
  3. «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). بازبینی‌شده در آوریل ۲۰۱۰. 
  4. «Ilam(Iran)». Britannica Encyclopedia. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (انگلیسی). بازبینی‌شده در مهٔ ۲۰۱۰. 
  5. http://www.ilam.ir/HomePage.aspx?TabID=4622&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR
  6. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2014.913423?journalCode=cist20
  7. http://https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85
  8. http://www.ilampetro.com/HomePage.aspx?TabID=4927&Site=ILPC&Lang=fa-IR
  9. غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  10. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  11. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, p. 77
  12. Kurdish language
  13. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  14. زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی، نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  15. غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه فِیلی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  16. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». بانک کتاب مرکزی ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص ۶۰–۶۱. بازبینی‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴. 
  17. اطلس فرهنگی ایران, رده مردم شناسی، زیر رده زبان و گویش
  18. استارک فریا، سفرنامه الموت ، [لرستان پشتکوه](ایلام) ، ترجمه علی محمد ساکی
  19. دهخدا، لغتنامه، ۳۷۲۳.
  20. اکبری، تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، ۷۳.
  21. اکبری، تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، ۷۱.
  22. «استان ایلام-وجه تسمیه». سامانهٔ مدیریت تبلیغات اسلامی معاونت فرهنگی و تبلیغی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم. بازبینی‌شده در ۱۴ مرداد ۱۳۹۴ (فارسی). 
  23. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. ص۲۳۳
  24. جعفر بن محمد بن جریر الطبری. تاریخ طبری. بیروت: مؤسسه الاعمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ ق. ص۵۱۴۲
  25. رستم رفعتی. انساب شهری و عشایری استان ایلام. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. ص۱۵۱
  26. بازسازی در ایران
  27. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  28. http://ilam.mcls.gov.ir/fa/sima/s1
  29. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  30. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  31. http://www.amar.org.ir/Portals/0/ContryDivisions/GEO93Xlsx-edited.xlsx
  32. http://www.ilam.ir/HomePage.aspx?TabID=4780&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR
  33. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  34. بریتانیکا
  35. استارک فریا، سفرنامه الموت، لرستان پشتکوه، ترجمه علی محمد ساکی
  36. مستوفی،حمدالله، تاریخ گزیده،تحقیق عبدالحسین نوایی
  37. سفرنامه هوگو گروته، ترجمه مجید جلیلوند رضایی
  38. سفرنامه ناصرالدین شاه
  39. سپهبد علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران
  40. هنری کرزیک لاورینسون، سفرنامه لاورینسون،گذر از زهان به خوزستان،ترجمه سکندر امان الهی بهاروند
  41. حمید ایزد پناه تاریخ جغرافیایی و اجتماعی لرستان
  42. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان ایلام/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳–۴۰–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-مؤسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  43. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2014.913423?journalCode=cist20
  44. http://https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85
  45. http://www.ilampetro.com/HomePage.aspx?TabID=4927&Site=ILPC&Lang=fa-IR
  46. غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  47. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  48. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, p. 77
  49. Kurdish language
  50. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  51. زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی، نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  52. غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه فِیلی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  53. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». بانک کتاب مرکزی ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص ۶۰–۶۱. بازبینی‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴. 
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در 25 ژانویه ۲۰10. 
  55. قیصریان اسحاق(1387)، بررسی شاخص‌های جمعیتی استان ایلام طی سه دههٔ گذشته و مقایسه آن با سطح کشوری، همایش ملی روند تحولات جمعیتی، تهران.
  56. «دانشگاه ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  57. «دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  58. «دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  59. «خبرگزاری دانشجویان پیام نور مرکز ایلام»(فارسی)‎. خبرگزاری رسمی دانشگاه پیام نور مرکز ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ «دانشگاه باختر ایلام»(فارسی)‎. وبسایت رسمی دانشگاه باختر ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴.  خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام ".D8.AF.D8.A7.D9.86.D8.B4.DA.AF.D8.A7.D9.87_.D8.A8.D8.A7.D8.AE.D8.AA.D8.B1_.D8.A7.DB.8C.D9.84.D8.A7.D9.85" چندین بار با محتوی متفاوت تعریف شده‌است
  61. «فهرست مراکز و پردیس‌ها»(فارسی)‎. دانشگاه فرهنگیان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]