ایلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ایلام
ئیلام، Îlam
نمایی کلی شهر ایلام.jpg
کشور  ایران
استان ایلام
شهرستان ایلام
نام(های) قدیمی ردین، ده‌بالا، حسین‌آباد
مردم
جمعیت ۱۷۲٬۲۱۳ نفر[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۴۲۷ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۳/۲ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ۶۲۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۶۷ روز
اطلاعات شهری
شهردار منت محمدی[۵]
ره‌آورد بِژی برساق، کُله کنجی، شاتیه (حلوای خرما)، رۆین دان (روغن حیوانی)
وبگاه http://www.ilam.ir/
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ب ۹۸. [۶]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
پانویس

ایلام یکی از شهرهای کردنشین غرب ایران و مرکز استان ایلام است که به زبان کردی ایلامی تکلم می‌کنند.[۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷] صد در صد مردم شیعه دوازده‌امامی هستند.[۱۸] جمعیت این شهر برپایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی برابر با ۱۷۲٬۲۱۳ نفر بوده‌است.[۱] شهر ایلام در حصاری از کوه‌ها و ارتفاعات جنگلی واقع شده و آب و هوایی معتدل کوهستانی و بهاری دارد. دانشگاه علوم پزشکی ایلام و دانشگاه ایلام دو دانشگاه مهم این شهر هستند. ایلام دارای منابع خوب گاز و نفت است. درضمن قرار گرفتن بر سر زائرین کربلا این استان را از این حیث حائز اهمیت کرده است.

تاریخ[ویرایش]

وجه تسمیه[ویرایش]

ایلام در گذشته ده بالا نامیده می‌شد. بعدها به دلیل حکومت و ساخت وساز حسینقلی خان ابوقداره والی پشتکوه، به حسین‌آباد معروف شد.[۱۹]

معانی دیگر ایلام عبارت است از: طعام عروسی ساختن، (منتهی الارب) مهمانی عروسی کردن (تاج المصادر بیهقی)، یه طعام عروسی کسی را بردن، ولیمه دادن، مهمانی عروسی دادن و مجتمع و فراهم آمدن خوی و خرد (منتهی الارب)، (آنندراج)، (ناظم الاطبا). این معانی معانی همگی بامسمی و متناسب با ویژگی‌های منطقه‌ای و بومی ساکنان این نواحی است.[۲۰][۲۱] در محاورات و نقل قول‌ها، ذکر نام ایلام به صورت «عیلام» غلط است؛ زیرا که عیلام با ع به معنای کفتار نر است. مأخوذ از منتهی الارب.[۲۲]

ایلام در دورهٔ قاجار به این علت که مقر تابستانی والی بود به پشتکوه معروف بوده است و در شهریور سال ۱۳۰۷ شمسی به ایلام تغییر نام یافته‌است.[۲۳][۲۴] این شهر در سال۱۳۵۲ازاستان پنجم به مرکزیت کرمانشاه جدا شد و تبدیل به استان شد.

در سالنامه سال ۱۳۹۲ ایلام، که توسط ثبت احوال تکمیل و منتشر می‌گردد تراکم جمعیتی و قومی به طور کامل اعلام شده است و طبق این سرشماری، جمعیت کثیر این استان را کردها تشکیل می‌دهند.[۲۵]

پیشینهٔ تاریخی[ویرایش]

مفصل‌ترین گزارش در باب مرگ مهدی خلیفهٔ عباسی در ماسبذان، توسط طبری گزارش شده‌است. وی حدود چهار صفحه در خصوص رفتن مهدی به ماسبذان و وفات او نوشته‌است؛ و این که در همان‌جا فوت می‌کند و محل دفن او در دهکدهٔ «رذ» که از دهکده‌های ماسبذان بوده و در شهر ایلام امروزی واقع شده بود؛ و تاریخ آن را سال صدوشصت‌ونه ذکر کرده‌است.[۲۶] از واضح، ناظر مهدی آورده‌اند که گوید: «مهدی، در ماسبذان، در دهکده‌ای به نام رذ به شکار رفت و … سگان از پی آهویی برفتند. وی نیز همچنان از پی آن بود، آهو از در خرابه‌ای بیرون دوید، سگان از پی آن بیرون دویدند، اسب نیز از پی سگان به درون دوید که پشت وی بر در خرابه بشکست و هماندم بمرد.»[۲۷] رستم رفعتی چنین می‌آورد: «قبر مهدی خلیفه عباسی در ده بالا -ایلام کنونی- بود و تیره‌هایی از ایل دهبالایی خادمین این قبر بودند. بر روی این قبر تا سال ۱۳۱۴ بارگاهی برقرار بود اما این اثر تاریخی - اسلامی در سال ۱۳۴۳ تخریب شد.»[۲۸] از اوایل قرن چهارم تا اوایل قرن ششم ایلام به عنوان یک شهر مهم برای مدتی هم به عنوان پایتخت فصلی خاندان حسنویه کرد در آمد.[۲۹][۳۰][۳۱]ایلام برای مدت زیادی هم به عنوان یکی از مناطق ایالت کرمانشاهان در آمد.[۳۲][۳۳] اما ایلام کنونی در سال ۱۳۰۸ شمسی در منطقه‌ای که «حسین‌آباد» نامیده می‌شد از نو احداث گردیده و یک سال بعد با توجه به سابقه تاریخی و تصویب فرهنگستان ایران به نام «ایلام» نام‌گذاری شده‌است.

ایلام از دیرباز جایگاه شهرنشینی و گهواره فرهنگی ایرانیان بوده است. در دوره ساسانی بخشی از سرزمین «پهله» یا «پهلو» شمرده می‌شده و تازیان آن را «جبال» می‌نامیده‌اند. از سدهٔ چهارم تا میانه‌های ششم قمری، این منطقه بخشی از عراق عجم بود. ایلام در دوران جنگ ایران و عراق بشدت آسیب دید.[۳۴]

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت[ویرایش]

شهر ایلام با مساحت ۶۷/۲۱۲۸۰۴ هکتار شامل ۶۲/۱۰ درصد مساحت استان بین ۳۳ درجه و ۲۱ دقیقه و ۳۰ ثانیه تا ۳۳ درجه و ۵۱ دقیقه و ۴۸ ثانیه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۴۱ دقیقه و ۰۷ ثانیه تا ۴۶ درجه و ۵۱ دقیقه و ۱۹ ثانیه طول شرقی در شمال غربی استان قرار گرفته و با شهرستان‌های ایوان، سیروان، چرداول، بدره، مهران و کشور عراق همسایه است.[۳۵] از شمال به کوه‌های شنه‌چیر، از شرق به کوه‌های شلم و از غرب به کوه قلاقیران و نهایتاً رشته کوه‌ کبیرکوه در جنوب منتهی می‌شود.[۳۶]

مساحت عرصه‌های ملی شهرستان ایلام ۶۴/۱۹۶۵۰۰ هکتار (۹۲ درصد سطح شهرستان) است که سطح جنگلهای شهرستان ۲۱/۱۰۲۷۲۴ هکتار، مراتع ۴۳/۷۰۴۸۴ هکتار و اراضی بیابانی ۲۳۲۹۲ هکتار می‌باشد. بلندترین نقطه استان (قله کان‌صیفی در کبیرکوه با ارتفاع ۳۰۶۲ متر از سطح دریا) در این شهرستان واقع شده است و کم ارتفاع‌ترین نقطه شهرستان ۱۹۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.[۳۷]

مانشت، سیاه‌کوه و گچان از کوه‌های مهم این شهرستان به شمار می‌آیند و از رودخانه‌های مهم شهرستان می‌توان رودخانه گدارخوش، تلخاب و رودخانه قلا (قلعه) را نام برد.[۳۸]

تقسیمات سیاسی[ویرایش]

بر اساس تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۳، شهر ایلام دارای ۳ بخش مرکزی، چوار و سیروان، ۶ دهستان و حدود ۱۳۶ روستا می‌باشد.[۳۹] همچنین شهر ایلام به ۲ منطقه شهرداری تقسیم شده است.[۴۰]

روستای هفت‌چشمه از بخش مرکزی با جمعیت ۳۷۸۸ نفر، پر جمعیت‌ترین روستای این شهر است.[۴۱]

آب و هوا[ویرایش]

شهر ایلام در حصاری از کوه‌ها و ارتفاعات جنگلی استقراریافته که دارای آب و هوای معتدل کوهستانی با میانگین بارش سالیانه ۶۱۹/۵میلیمتر و متوسط دمای مطلق آن از۱۳/۶- تا ۴۱/۲ درجه سانتیگراد در تغییر است.[۴۲]

آمار ایستگاه‌های مطالعاتی نشان می‌دهد که ماه ژانویه (دی-بهمن) به عنوان سردترین ماه و جولای (تیر-مرداد) به عنوان گرمترین ماه سال می‌باشد. دمای ایستگاه‌ها از فروردین تا تیرماه سیر صعودی داشته و بعد به تدریج سیر نزولی پیدا می‌کند.[۴۳]

مردم[ویرایش]

زبان و گویش[ویرایش]

کردی ایلامی که گاه آن را کردی جنوبی نیز نامیده‌اند،یکی از گویش‌های اصیل کردی جنوبی است. کردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره (عراق)، مندلی و خانقین است.

لباس[ویرایش]

لباس کردی دارای تنوع خاص در مناطق مختلف است.

لباس مردها شامل نیم‌تنه‌ای به نام کراس که همچون چوخه بوده و از جنس پشم یا کتان است و شلواری گشاد از جنس تی‌ترون وامثالهم وهمواره تک رنگ می‌باشد ودر قسمت باسن ورانها کاملاً گشاده ودر پائین هم باریک م شود. به شکلی که برای هر شلوار چند برابر نیاز واقعی پارچه بکار برده می‌شود که در گویش محلی به آن «شِوال جافی» یا «شِوال کُردی» می‌گویند؛ که در تمام نقاط استان استفاده می‌شود.

کِلاش (Kwlās ) کلاش نوعی کفش (امروزه مردانه ودر گذشته هم مردانه و هم زنانه) است که توسط مردان با نخ پنبه وجوال دوز به شیوه‌ای خاصی روی یک قطعه لاستیک پهن به اندازه کمی بزرگتر از کف پاها بافته می‌شود. این لاستیک از روه داخلی چرخهای کهنهٔ اتومبیل تهیه می‌گردد. وامروزه در برخی نقاط عشایری وروستایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.


لباس زنان پوشش غالب دختران و زنان همچنان چادر است و حجاب را به طور کامل رعایت می کنند و خبری از بی حجابی در این استان نیست. این پوشش از باورهای دینی دختران و زنان که در خانواده فراگرفته اند نشات می گیرد.[۴۴] لباس زنان شامل پیراهن بلند (بدون پولک یا با پولک)، جافی، شلواری است همانند شلوار مردان که توسط زنان کرد مخصوصاً در روستاها در هنگام کار پوشیده می‌شود. قی‌وَن پارچه‌ای بلند ویک رنگ که از آن به عنوان شال کمر استفاده می‌شود و امروزه در نقاط عشایری و روستایی برخی نقاط استان بصورت محدود خصوصاً در فصل کار کشاورزی موردذ استفاده قرار می‌گیرد.

گُل وَنی (Golwany) نوعی سرپوش از جنس حریر، ابریشم ویا نخی می‌باشد که در اندازه‌های مختلف کوچک وبزرگ تولید می‌گردد و جنس آن نازک بوده وزمینهٔ مشکی داشته وبا گل وبوته ونقش‌های ساده اسلیمی در رنگهای سفید وقرمز یا سبز وگاهی نارنجی وآبی وزرد تزئین گردیده است. در بیشتر نقاط استان بغیراز نقاط جنوبی با شیوه‌های تقریباً مشابه‌ای از «گُل وَنی» برای پوش سر استفاده می‌شود.

کَمَر چین (Kamarčin) تا چند دهه پیش بالاپوش عمدهٔ بیشتر زنان ایلامی خصوصاً در نواحی شمالی ومرکزی نوعی پالتوزنانه به اسم «کَمَرچین» بود که به علت استفاده فراوان از نوارهای زربافت در تزئین آن از زیبایی خاص برخوردار و احتمالاً نام آن نیز به همین خاطر باشد. جنس کمرچین از مخمل در رنگهای قرمز، جگری، سبز، سرمه‌ای ومشکی بوده ودارای آستین بلند، جلوباز، (عیناً شبیه پالتو مردانه) وجیب بادهانه کج در طرفین وکمربندی از جنس خود می‌باشد وبسته به سن وموقعیت مالی زن ممکن بود از تزئینات بیشتری برخوردار وچنانچه زن در سنین میان سالی ویا کهنسالی بوده از رنگهای سنگین (مشکی، سرمه‌ای) استفاده می‌کرد.

کُلَنجَه (Kolanja) کُلنجه نوعی دیگر از بالا پوشهای زنان می‌باشد که از نظر رنگ، جنس، دوخت وتزئینات وکاربرد عیناً مانند کمرچین می‌باشد با این تفاوت که فقط اندازهٔ آن کمتر بوده وتا حدود زانو می‌رسد ودر مناطقی که کمرچین کاربرداشته مورد استفاده بوده است.

سُخمَه (Soxma) نوعی بالاپوش دیگر است که از مخمل ویا گاهی پارچه‌های رنگ دیگر ودر رنگهای شاد وروشن (قرمز، جگری، سبز و…) دوخته می‌شود وفاقد آستین بوده وکاملاً شبیه جلیسقه می‌باشد.

کِراس یا شَوو( Kerās , ŠaÜ) همان پیراهن بلند وآستین دار زنانه است که اکثریت زنان روستایی وعشایریی وقسمتی از زنان شهری نیز به عنوان تن‌پوش از آن استفاده می‌کنند این پیراهن بلند بوده وتا نزدیک روی پاها می‌رسد وگاهی در ناحیه کمر مقدار تنگ گشته ولی پائین آن کاملاً گشاد می‌باشد.[۴۵]

فرهنگ و هنر[ویرایش]

مشاهیر[ویرایش]

جمعیت[ویرایش]

هرم جمعیتی ایلام در سال ۱۳۸۵[۴۶]
مردان سن زنان
۴٬۵۶۹  ۶۵+  ۳٬۵۴۹
۱٬۴۷۵  ۶۰–۶۴  ۱٬۴۷۶
۲٬۵۳۳  ۵۵–۵۹  ۲٬۶۲۰
۳٬۶۲۳  ۵۰–۵۴  ۳٬۱۱۸
۴٬۸۷۰  ۴۵–۴۹  ۴٬۲۲۴
۵٬۴۱۹  ۴۰–۴۴  ۵٬۰۹۴
۷٬۷۰۱  ۳۵–۳۹  ۷٬۲۸۵
۸٬۱۷۸  ۳۰–۳۴  ۷٬۷۵۵
۱۰٬۱۶۳  ۲۵–۲۹  ۱۰٬۳۵۵
۱۳٬۵۴۹  ۲۰–۲۴  ۱۴٬۵۷۸
۱۴٬۲۸۰  ۱۵–۱۹  ۱۳٬۸۷۰
۱۰٬۱۵۷  ۱۰–۱۴  ۹٬۵۲۱
۷٬۵۷۳  ۵–۹  ۶٬۹۲۱
۷٬۸۲۷  ۰–۴  ۷٬۲۳۶
هرم جمعیتی ایلام در سال ۱۳۸۵[۴۶]
مردان سن زنان

جمعیت استان ایلام از نظر جمعیتی سهم اندکی از جمعیت کل کشور به خود اختصاص داده است (۷۷/۰ درصد جمعیت کل کشور در سال ۱۳۸۵). نسبت جنسی، رشد شهرنشینی و بعد خانوار جمعیت استان ایلام در اکثر سرشماری‌ها بالاتر از سطح کشوری بوده است. جمعیت استان ایلام طی سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۷۵ از رشد بالاتری نسبت به کل کشور برخوردار بوده ولی طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵، رشد جمعیتی پایین‌تر از متوسط رشد جمعیت کشور داشته است. تراکم جمعیت در استان ایلام پایین‌تر از تراکم کشور بوده است و در ارتباط با مهاجرت استان باید گفت که استان ایلام به دلیل فقدان زیر ساخت‌های اقتصادی لازم، در سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۵ خالص مهاجرتی منفی داشته است.[۴۷]

  • جمعیت و تغییرات نرخ رشد سالانه شهر ایلام (۱۳۴۵–۱۳۸۵)[۴۸]
سال جمعیت نرخ رشد سالانه (درصد)
۱۳۴۵ ۱۵۴۹۳ ۶/۴
۱۳۵۵ ۳۲۴۷۶ ۷/۷
۱۳۶۵ ۸۹۰۳۵ ۱۰/۶
۱۳۷۵ ۱۲۶۳۴۶ ۱/۶۵
۱۳۸۵ ۱۶۰۳۵۵ ۲/۴

گسترش[ویرایش]

هسته اولیه شهر با پیوستن چند عنصر دست کم بیش از یک قلعهٔ کشاورزی که در کنار و یا نزدیکی یکدیگر قرار داشته‌اند شکل گرفته که بدلایلی مانند رشد جمعیت و تراکم جمعیت در حد فاصل دو قلعهُ پیوستن چند و چندین قلعه یا مرکز جمعیتی به جهت بالا بردن میزان نفوس و برخورداری از منبر و جامع و پرداختن مالیات به حکومت مرکزی تشکیل شده است. هسته شهر اولیه بافت داخل یکی از قلاع بوده که پس از حذف حصار و بارو در مرز و محدودهٔ آن مسجد جامع و میدان قرار گرفته و نوار بازار شهر از آنجا و در حد جنوبی آن شروع و رشد و حرکت داشته است ولی این به معنای نبودن بنایی در محل قبل از سال‌های قرن پنجم هجری قمری نیست. شکل «شارستان» اولیه بیانگر این است که در محل مورد نظر قبل از احداث هر بنایی به مکان مقدس یا بنای یک «آتشکده» و مشابه آن تعلق داشته و ارتفاع جامع از سطح گذر که در حال حاضر نیز (قریب دوازده پله) است حاکی از وجود بنای معتبری در زیر آن است که در تحولات شهر به یک شهر اسلامی تبدیل به مسجد شده است. توسعه شهر اولیه از سوی شرق بوده بطوری که دروازه ایلام راه ارتباطی که ابتدا در کنار «شارستان» و کنار مکان مقدس یا جامع شهر بوده است به عقب رانده شده و محله پنجه شاه فعلی در کنار میدان کهنه به شهر افزوده شده است. «پنجه شاه» که دارای صحن زیارت نیز می‌باشد و به احتمال زیاد از قبل از شکل گیری شهر وجود داشته است.[۴۹]

توسعه فیزیکی شهر ایلام پس از سال‌های اولیه اسلام بیشتر در تداوم راه‌هایی که به طرف شرق و جنوب شهر قرار داشته است، بوده و دو دروازه که در «ربض» شهر اولیه قرار داشته در توسعه بعدی داخل بافت قرار گرفته‌اند. یکی روی راه شرقی یعنی تداوم راه بازار شهر در حد «چهار سوق» و دیگری روی راه جنوب در محل «بازار» است.

در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم استخوان بندی شهر شکل اصلی خود را گرفته است. دروازه‌هایی از شمال و جنوب و شرق و غرب از سه جاده ارتباطی اصلی به استان‌های کرمانشاه- لرستان و سایر استان‌ها مربوط می‌ساخته است.[۵۰]

شهر ایلام در میان چندین کوه که دور تا دور شهر کشیده شده‌اند قرار دارد که آب و هوای معتدل تری نسبت به دیگر نقاط استان دارد. از آنجایی که تپه زیبا و طبیعی خرگوشان (چَقا که رگویه) و قبر صی می (مهدی پدر هارون الرشید) یکی از خلفای عباسی و دره زیبای ارغوان در میان این کوه‌ها قرار داشت، غلامرضا خان والی در زمان قاجار بر آن شد تا قلعه والی را در میان آن کوه‌ها بنا کند.

در حال حاضر شهر ایلام به عنوان مرکز سیاسی-اداری استان ایلام از شهرهای توسعه یافته باختر کشور است و به لحاظ دارا بودن تفرجگاهی جنگلی و آثار تاریخی و باستانی متعدد از زیباترین شهرهای استان نیز محسوب می‌شود.

آثار تاریخی[ویرایش]

[۵۱][۵۲]

قلعهٔ والی ایلام[ویرایش]

کاخ فلاحتی[ویرایش]

پناهگاه سنگی قوچعلی (سنگ نوشته قوچعلی)[ویرایش]

قلعه اسماعیل خان[۵۳][ویرایش]

مقبره مهدی بالله (صی می)[ویرایش]

ناقه[ویرایش]

قلعه توت ایلام[ویرایش]

طاق شیرین و فرهاد[ویرایش]

آتشکده سیاهگل[ویرایش]

علی صالح (امامزاده خاص علی)

مراکز آموزشی[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

صنعت[ویرایش]

صنایع[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ [۱]
  2. «زبان‌ها و گویش‌های رایج در ایلام». بنیاد ایرانشناسی شعبه ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). بازبینی‌شده در ۲ می۲۰۱۲. 
  3. «زبان و گویش مردم ایلام». تبیان استان ها. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (فارسی). بازبینی‌شده در آوریل ۲۰۱۰. 
  4. «Ilam(Iran)». Britannica Encyclopedia. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴ (انگلیسی). بازبینی‌شده در مهٔ ۲۰۱۰. 
  5. http://www.ilam.ir/HomePage.aspx?TabID=4622&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR
  6. [۲]، از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.
  7. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2014.913423?journalCode=cist20
  8. http://www.ilampetro.com/HomePage.aspx?TabID=4927&Site=ILPC&Lang=fa-IR
  9. غلامحسین کریمی دوستان، کردی ایلامی، سنندج: انتشارات دانشگاه کردستان، ۱۳۸۰
  10. G. Windfuhr, The Iranian Languages, Routledge, 2009, p. 587
  11. Rüdiger Schmitt: Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte. Wiesbaden (Reichert) 2000, p. 77
  12. Kurdish language
  13. Kurdish language - Britannica Online Encyclopedia
  14. زبان‌ها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی، نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  15. غلامحسین کریمی دوستان، «جایگاه فِیلی و کلهری در دسته‌بندی گویش‌های کردی»: مجلهٔ دانشگاه کردستان، شماره ۳–۴، سال ۱۳۷۹
  16. علیرضا اسدی. «فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) به انضمام تاریخ و زبان استان ایلام قبل از اسلام». بانک کتاب مرکزی ایلام: انتشارات جوهر حیات، ۱۳۹۰، صص ۶۰–۶۱. بازبینی‌شده در ۱۵ اوت ۲۰۱۴. 
  17. علیرضا اسدی. «نگاهی به الفبا و رسم‌الخط کردی ایلامی». ایلامی ها. بازبینی‌شده در ۲۰۱۷-۰۲-۲۰. 
  18. «باورهای عمیق دینی مردم ایلام و جایگاه بالای امامزاده ها در استان». خبرگزاری مهر. ۱۳ مارس ۲۰۱۷. 
  19. استارک فریا، سفرنامه الموت ، [لرستان پشتکوه] (ایلام)، ترجمه علی محمد ساکی
  20. دهخدا، لغتنامه، ۳۷۲۳.
  21. اکبری، تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، ۷۳.
  22. دهخدا، لغتنامه، 16484.
  23. اکبری، تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، ۷۱.
  24. «استان ایلام-وجه تسمیه». سامانهٔ مدیریت تبلیغات اسلامی معاونت فرهنگی و تبلیغی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم. بازبینی‌شده در ۱۴ مرداد ۱۳۹۴ (فارسی). 
  25. سالنامه سال 1392 ایلام
  26. مرتضی اکبری. تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه. قم: انتشارات فقه، ۱۳۸۶. ص۲۳۳
  27. جعفر بن محمد بن جریر الطبری. تاریخ طبری. بیروت: مؤسسه الاعمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ ق. ص۵۱۴۲
  28. رستم رفعتی. انساب شهری و عشایری استان ایلام. ایلام: انتشارات برگ آذین، ۱۳۸۶. ص۱۵۱
  29. تاریخ سیستان، تصحیح ملک الشعرا بهار (تهران: زوار، ۱۳۶۶) ص ۶۱ جلد دوم
  30. محمدجواد مشکور، جغرافیای تاریخی ایران باستان (تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۷۱) ص ۲۳۱
  31. ابن خرداد به، المسالک و الممالک، ترجمه حسین قره چانلو، (تهران: نشر نی، ۱۳۷۰)، ص۳۳
  32. جغرافیای تاریخی شهرها،عبدالحسین نهچیری،انتشارات مدرسه،چاپ سوم،تهران1380
  33. دکترعباس عطاری کرمانی،تاریخ شهرهای ایران،نشر آسیم،تهران1386
  34. بازسازی در ایران
  35. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  36. http://ilam.mcls.gov.ir/fa/sima/s1
  37. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  38. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  39. http://www.amar.org.ir/Portals/0/ContryDivisions/GEO93Xlsx-edited.xlsx
  40. http://www.ilam.ir/HomePage.aspx?TabID=4780&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR
  41. ""تعداد جمعیت و خانوار تا سطح آبادی براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1390". 
  42. http://ilam.frw.org.ir/00/Fa/StaticPages/Page.aspx?tid=1691
  43. مصدق ارزانی، شکل گیری شهر ایلام از نگاه (جغرافیایی و تاریخی)، ۶۸.
  44. «باورهای عمیق دینی مردم ایلام و جایگاه بالای امامزاده ها در استان». خبرگزاری مهر. ۱۱ مه ۲۰۱۷. 
  45. اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان ایلام ، پوشاک.
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در 25 ژانویه ۲۰10. 
  47. قیصریان اسحاق(1387)، بررسی شاخص‌های جمعیتی استان ایلام طی سه دههٔ گذشته و مقایسه آن با سطح کشوری، همایش ملی روند تحولات جمعیتی، تهران.
  48. مصدق ارزانی، شکل گیری شهر ایلام از نگاه (جغرافیایی و تاریخی)، ۱۴۰.
  49. مصدق ارزانی، شکل گیری شهر ایلام از نگاه (جغرافیایی و تاریخی)، 61-62.
  50. مصدق ارزانی، شکل گیری شهر ایلام از نگاه (جغرافیایی و تاریخی)، 64.
  51. مصدق ارزانی، شکل گیری شهر ایلام از نگاه (جغرافیایی و تاریخی)، 93.
  52. اکبری، تاریخ استان ایلام از آغاز تا سقوط قاجاریه، 589-596.
  53. محمودیان، حبیب الله. معرفی اجمالی قلعه های باستاتی استان ایلام. ایلام: انتشارات گویش، ۱۳۸۳. 
  54. «دانشگاه ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۸۸. 
  55. «دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  56. «دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام»(فارسی)‎. وب‌گاه رسمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  57. «خبرگزاری دانشجویان پیام نور مرکز ایلام»(فارسی)‎. خبرگزاری رسمی دانشگاه پیام نور مرکز ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ «دانشگاه باختر ایلام»(فارسی)‎. وبسایت رسمی دانشگاه باختر ایلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ نوامبر ۲۰۱۴.  خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «.D8.AF.D8.A7.D9.86.D8.B4.DA.AF.D8.A7.D9.87_.D8.A8.D8.A7.D8.AE.D8.AA.D8.B1_.D8.A7.DB.8C.D9.84.D8.A7.D9.85» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است
  59. «فهرست مراکز و پردیس‌ها»(فارسی)‎. دانشگاه فرهنگیان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ نوامبر ۲۰۱۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]