سید محمدکاظم شریعتمداری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمدکاظم شریعتمداری
مرجع تقلید شیعه
Kazem Shariatmadari.jpg
شناسنامه
نام کامل سید محمدکاظم شریعتمداری
لقب حضرت آیت‌الله
نسب امام سجاد[نیازمند منبع]
زادروز ۱۵ دی ۱۲۸۴
زادگاه تبریز، ایران
تاریخ مرگ ۱۴ فروردین ۱۳۶۵ (۸۱ سالگی)
آرامگاه گورستان ابوحسین[۱] در قُم
فرزندان حسن، محمدعلی، فاطمه ، منیره
دامادها سید ذبیح‌الله امامی، احمد عباسی
دین اسلام
مذهب شیعه جعفری اثنی عشری
اطلاعات سیاسی
پست‌ها موسس حزب جمهوری خلق مسلمان ایران
موسس دارالتبلیغ اسلامی
استادان میرزا صادق تبریزی
میرزا ابوالحسن انگجی
شاگردان میرزاعلی عیوضی گنجی

سید محمّدکاظم شریعتمداری (زاده ۱۵ دی ۱۲۸۴، تبریز - ۱۴ فروردین ۱۳۶۵ تهران) از مراجع تقلید[۲] شیعه و موسس حزب جمهوری خلق مسلمان ایران و دارالتبلیغ اسلامی بود.

پس از انقلاب بین او و روح‌الله خمینی در جریان کودتای نوژه، مخالفت او با ولایت فقیه و درگیری‌های حزب جمهوری خلق مسلمان ایران اختلافاتی به وجود آمد. پس از تیره‌شدن رابطه آیت‌الله شریعتمداری با حکومت، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در اقدامی بی‌سابقه در تاریخ شیعه او را از مرجعیت خلع کردند. سپس آیت‌الله شریعتمداری محصور شد و تا پایان عمر در حصر خانگی ماند.[۳]

نسب[ویرایش]

سید محمد کاظم شریعتمداری از سلسله ساداتی است که نسبش به امام سجاد منتهی می‌شود. یکی از اجداد وی ابوالقاسم جعفر بن حسین از نوادگان حسن اَفطَس بن علی اصغر بن امام زین العابدین بوده، که اکنون در بروجرد به امامزاده جعفر معروف است.[نیازمند منبع]

تحصیلات[ویرایش]

سید کاظم شریعتمداری تحصیلاتش را در علوم دینی در تبریز آغاز کرد و قبل از سن بلوغ در درس مکاسب حاضر شد و در ۱۸ سالگی خود مکاسب تدریس می‌نمود.[نیازمند منبع] وی در خاطراتش آغاز تحصیل را اینگونه بیان می‌کند:

«در اوایل تحصیل علوم دینی، در تبریز، مختصر تردیدی در خانوادهٔ ما برای ادامهٔ این رشته پیدا شد. شبی در خواب دیدم که پنجرهٔ اتاق نشیمن ما باز شد و حضرت رسول اکرم (ص) تشریف آوردند که در دست مبارک‌شان یک جلد کتاب شرایع محقق بود و کتاب را باز کرده و فرمودند: «فرزندم، بیا، من خودم به تو درس بگویم.» و صفحهٔ اول شرایع را از زبان پیامبر درس خواندم و از خواب بیدار شدم و دیگر تردیدمان از بین رفت و تحصیلاتم را تعقیب نمودم.» [۴]

وی پس از اتمام دروس سطح، دو سال در درس خارج میرزا صادق تبریزی و میرزا ابوالحسن انگجی که از علمای معروف تبریز بودند، شرکت نمود و در سال ۱۳۰۳ شمسی، برای ادامهٔ تحصیل، به حوزهٔ علمیهٔ قم رفت و در درس عبدالکریم حائری یزدی شرکت نمود و دورهٔ خارج فقه و اصول را در نزدعبدالکریم حائری یزدی تا زمان فوتش آموخت و همزمان همان درس را برای همدوره‌های خود مانند: حاج ملاعلی معصومی (آخوند همدانی)، سید ابوالفضل موسوی زنجانی، سید رضا زنجانی و روح‌الله خمینی درس می‌داد.[نیازمند منبع]

بعد از مرگ سید حسین طباطبایی بروجردی در سال ۱۹۶۲، وی به عنوان یکی از مراجع پیشتاز با مقلدانی از ایران، پاکستان، هندوستان، لبنان، کویت و قسمت‌های جنوبی خلیج فارس تبدیل شد [۵] که به همراه سید محمدرضا گلپایگانی و مرعشی نجفی در قم مشهور به آیات ثلاثه شدند که بلندپایه‌ترین روحانیون و مراجع ایران به شمار می‌آمد.[۶]

محمدکاظم شریعتمداری و روح‌الله خمینی

در دوران پهلوی[ویرایش]

به گفته مهدی خلجی، سید محمدکاظم شریعتمداری «اسلام مداراگر با تجدد» را نمایندگی می‌کرد که با «اسلام انقلابی» مورد ترویج سید روح‌الله خمینی در تضاد بود.[۷]

تلاش برای نجات سید روح‌الله خمینی[ویرایش]

در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، به سبب مخالفت بسیار شدید روح‌الله خمینی با اصول شش گانه انقلاب سفید، شاه وی را دستگیر و به تهران برد و زندانی کرد. طبق قانون اساسی مشروطه مجتهدین و مراجع تقلید مصونیت از محاکمه داشتند و روح‌الله خمینی به عنوان مرجع تقلید معروف نبود، لذا قصد محاکمه و اعدام وی را داشتند. برای نجات روح‌الله خمینی از اعدام و نیز آزادسازی آقای قمّی و محلاّتی از زندان، آیت‌الله شریعتمداری به تهران رفت و روح‌الله خمینی را به عنوان مرجع معرفی کرد تا از اعدام وی جلوگیری کند.[۸][یادداشت ۱]

شریعتمداری در این زمینه می‌گوید:

«ما همان موقع به تهران آمدیم و در شاه عبدالعظیم تمام علمای شهرستان‌ها را جمع کردیم و از مرحوم آیت‌اللّه میلانی که در مشهد تشریف داشتند خواهش کردیم که به آنجا بیایند و چون در آن موقع راجع به آیت‌الله خمینی نظر محاکمه و شدّت عمل داشتند و حتّی روزنامه‌های آن موقع صحبت از اعدام می‌کردند، از آن نظر لازم دیدیم که پیشگیری بشود. حضور ما در تهران یکی دو ماه طول کشید و تا حدودی آن خیال باطل از بین رفت و یک اعلامیّه یازده مادّه‌ای صادر کردیم و تمام ادّعاهای دولت را رد کردیم.[۹]»

حسینعلی منتظری در این باره خاطره‌ای را نقل می‌کند و می‌گوید:

«من متن تلگرافی را (که تهیّه کرده بودم) خواندم که از آقای خمینی به عنوان آیت‌الله و مرجع عالیقدر تقلید اسم نام برده بودم، یکی از آقایان گفت: ایشان که مرجع تقلید نیست!، چه کسی از ایشان تقلید می‌کند؟، گفتم من از ایشان تقلید می‌کنم (پس ایشان مرجع تقلید است!).[۱۰]»

در شرح حال نعمت الله صالحی نجف آبادی چنین آمده است:

«وی پس از رحلت آیت‌الله بروجردی مقلدان را به امام خمینی ارجاع می‌داد تا اینکه پس از وفات آیت‌الله حکیم وی همراه با آیت‌الله منتظری و ده تن دیگر از مدرسین و شخصیت‌های حوزه علمیه قم در پی سوال جمعی از طلاّب مرجعیت امام خمینی را اعلام کردند و این عمل به عنوان یک جرم بزرگ در پرونده آنان در ساواک ضبط شد.»[۱۱]

پس از انقلاب[ویرایش]

شریعتمداری پس از انقلاب ایران، با اختیارات ولی فقیه، در اصل ۱۱۰ قانون اساسی مخالفت کرد. وی مخالف اختیارات نامحدود ولی فقیه بود و به این اصل در قانون اساسی رای نداد.[۱۲] پس از دستگیری صادق قطب‌زاده به جرم تلاش برای کودتای نوژه و بمب‌گذاری در خانه روح‌الله خمینی، نام شریعتمداری به عنوان یکی از حمایت‌کنندگان وی مطرح شد که باعث خانه‌نشینی وی تا آخر عمر گشت. قطب‌زاده اعدام شد و احمد عباسی (داماد شریعتمداری)، دکتر جواد مناقبی و سید مهدی مهدوی به عنوان رابط به زندان محکوم شدند. در هشتم اردیبهشت ماه سال ۱۳۶۱ وی توسظ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از مرجعیت عزل شد.[۱۳]

آیت الله منتظری در دیدار با آیت‌الله سید محمدکاظم شریعتمداری

پس از آن طرفداران سید محمد کاظم شریعتمداری در تبریز به خیابان ها آمدند و با سر دادن شعار "مرگ بر خمینی" اعتراض خود را نشان دادند.[۱۴]

محمدکاظم شریعتمداری موسس حزب جمهوری خلق مسلمان ایران نیز بود و در جریان درگیری های اسفند ۱۳۵۸، هواداران او در تبریز موفق به تصرف ساختمان رادیو و تلویزیون تبریز شد. که با پیام روح الله خمینی به شریعتمداری برای خروج از حزب و اعدام ده تن از هوادارانش توسط دادگاه انقلاب تبریز، این حزب سرکوب و منحل اعلام شد.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

حسینعلی منتظری در خاطرات خود آورده‌است که بنا به شنیده‌های وی از برخی منابع حکومتی، ماجرای کودتای منتسب شده به قطب زاده ساختگی بوده‌است.[۱۹][۲۰]

وی موسس دارالتبلیغ اسلامی بود که توسط جمهوری اسلامی مصادره شد و به دفتر تبلیغات اسلامی تغییر نام داد. حسینیهٔ شخصی وی هم به سرنوشت مشابهی دچار شد.[نیازمند منبع]

نامه به آیت‌الله روح‌الله خمینی[ویرایش]

در سال ۱۳۶۰ خورشیدی، سید محمدکاظم شریعتمداری که در زمان بازداشتِ سید روح‌الله خمینی، او را مرجع تقلید معرفی کرده بود،در نامه ای به روح‌الله خمینی نوشت: «کارد به استخوان رسیده و اگر مقصود بی‌آبرو کردن بوده، به‌کلی حاصل گردید و اگر مقصود سلب مرجعیت است، به مقصود رسیدند».[۲۱]

درگذشت[ویرایش]

وی در غروب پنج‌شنبه ۱۳ فروردین ۱۳۶۵ در بیمارستان مهراد تهران، بر اثر نارسایی کلیه درگذشت. جمهوری اسلامی هواداران او را از برگزاری مراسم تشییع منع کرد و وصیتنامه او را نادیده گرفت و جسد او را شبانه در قبرستان ابوحسین قم دفن کرد.».[۲۲]

سید رضا صدر برادر امام موسی صدر پس از درگذشت آیت‌الله شریعتمداری هنگامیکه قصد اقامه نماز بر جسد وی را داشت بازداشت شد و یک روز را در بازداشت گذراند.[۲۳]

تحقیقی تازه درباره سالهای پایانی زندگی سیدکاظم شریعتمداری[ویرایش]

محسن کدیور در سال ۱۳۹۱ چهار مقاله با عناوین ذیل در مورد سید کاظم شریعتمداری منتشر کرد: «اسنادی از مظلومیت آیت‌الله شریعتمداری» (۱۲ آبان ۱۳۹۱)، «اسنادی از شکسته شدن ناموس انقلاب» (۳۰ آبان ۱۳۹۱)، «ممانعت از اعزام بیمار سالمند مبتلی به سرطان به بیمارستان» (۱۶ آذر ۱۳۹۱) و «اعادۀ حیثیت از آیت‌الله شریعتمداری» (۱۳ دی ۱۳۹۱). بیش از سی و پنج نقد درباره این مقالات غالبا در سایت جماران منتشر شد. مجموعه کامل مقالات چهارگانه و کلیه‌ی نقدهای آن در کتابی الکترونیکی با این مشخصات منتشر شده است: محسن کدیور، اسنادی از شکسته شدن ناموس انقلاب: نگاهی به سالهای پایانی زندگی آیت الله سیدکاظم شریعتمداری، پائیز ۱۳۹۱، همراه با نقدها: دی ۱۳۹۲؛ ویرایش دوم: اردیبهشت ۱۳۹۴، ۴۴۷ صفحه؛ مجموعه‌ی مواجهه‌ی جمهوری اسلامی با علمای منتقد، دفتر اول. خلاصه مدعای کدیور در این کتاب این است:

آیت‌الله سیدکاظم شریعتمداری یکی از مراجع طراز اول تقلید تشیّع، پس از صدور بیانیۀ انتقادی علیه اختیارات ولایت فقیه در آستانۀ همه‌پرسی قانون‌اساسی جمهوری اسلامی در آذر ۱۳۵۸ از فضای عمومی کشور حذف شد، و به دنبال اتهام اطلاع از کودتای صادق قطب‌زاده از ۲۷ فروردین ۱۳۶۱ تا آخر عمر در خانۀ خود محصور شد و از رسانه‌های صوتی، تصویری و کاغذی و تریبون‌های نمازجمعه و مجلس شورای اسلامی بی‌آنکه حق دفاع از خود داشته باشد مورد هتک‌حیثیت قرار گرفت.

برای نخستین‌بار در تاریخ تشیّع دو تشکّل روحانی از شاگردان آیت‌الله خمینی یعنی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم و جامعۀ روحانیت مبارز تهران همراه با ائمۀ منصوب جمعه در اوایل اردیبهشت ۱۳۶۱ رقیب رهبر را از مرجعیت خلع کردند. آیت‌الله شریعتمداری از آن تاریخ مورد سنگین‌ترین اتهامات و توهین‌ها قرار گرفت، مرگ وی که به دلیل تأخیر در اعزام به بیمارستان اتفاق افتاد به این سیلاب توهین و اتهام پایان نداد. هیچ‌یک از مراجع تقلید دهۀ شصت خلع مرجعیت آیت‌الله شریعتمداری را به رسمیت نشناختند، بلکه بقای بر تقلید وی را مجاز دانستند، هرچند در آن هیاهو و خفقان این صداها شنیده نشد و امکان انتشار عمومی نیافت.

نویسنده به‌عنوان یکی از مدافعان انقلاب ۱۳۵۷ و درس‌آموختۀ حوزۀ علمیۀ قم بر اساس مطالعه‌و تفحّص در کلیۀ اسناد موجود به این نتیجه رسیده است که زمامداران جمهوری اسلامی به ناحق آبروی رقیب بنیانگذار جمهوری اسلامی را ریخته او را از مرجعیت خلع کرده، به ایشان در زمان حصر به دلیل ممانعت از اعزام به بیمارستان به مدت سه سال و ده ماه و هفت روز و نیز در زمان کفن و دفن و ترحیم ظلم کردند. با سی سال تأخیر، زمان إعادۀ حیثیت از آیت‌‏الله شریعتمداری فرا رسیده است.[۲۴]

یادداشت ها[ویرایش]

  1. به گفته آبراهامیان توضیح المسائل آیت‌الله خمینی در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۳۹-۱۳۴۰ خورشیدی) در نجف چاپ شد.Abrahamian, Khomeinism, p. 10

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. آیت‌الله شریعتمداری، مرجع تقلیدی که در حصر درگذشت، بی‌بی‌سی فارسی
  2. ۱۳ خانه‌ای که حبسخانه شد، بی‌بی‌سی فارسی
  3. آیت‌الله شریعتمداری، مرجع تقلیدی که در حصر درگذشت، بی‌بی‌سی فارسی
  4. خاطرات سفر آیت‌الله شریعتمداری به مشهد مقدس، ص ۱۲۰.
  5. شریف رازی، گنجینۀ دانشمندان، جلد ۲، ص ۱۴
  6. gooya news :: politics : خداوند چه داور خوبی است! آيت الله شريعتمداری و آن چه بر او گذشت، عبدالرحمن راستگو
  7. قم؛ تقدس شیعی و تجدد سعودی، بی‌بی‌سی فارسی
  8. جان. دی. استمپل ترجمه منوچهر شجاعی «درون انقلاب ایران» انتشارات موسسة خدمات فرهنگی رسا در ۴۶۴ صفحه، در سال ۱۳۷۷
  9. روزنامه اطّلاعات، دوشنبه ۱۴/۳/۱۳۵۸ص ۸
  10. هفته نامه شما، شماره ۲۶۴، شنبه ۱۱ خرداد ۱۳۸۱، ص ۸
  11. عصای موسی، صفحه ۱۲
  12. ماشاء الله رزمی، جنبش آذربایجان و طرفداران شریعتمداری، نشر استکهلم
  13. «جامعه مدرسین و خلع مرجعیت آیت‌الله شریعتمداری؛ «ولی فقیه در مقابل مرجعیت»». رادیو زمانه، ۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. 
  14. Followers of Ayatollah Shariatmadari who opposed Khomeini
  15. وصیت امام به آقای شریعتمداری برای کناره گیری از حزب منحرف خلق مسلمان. . مگ ایران به نقل از روزنامه کیهان.  بازیابی‌شده در 30 مارس 2009.
  16. اولین همه‌پرسی انقلاب. . دوران به نقل از نشریه زمانه.  بازیابی‌شده در 30 مارس 2009.
  17. و تو چه می‌دانی که اعتراف چیست؟. . رادیو زمانه، ۱۷ شهریور ۱۳۸۵.  بازیابی‌شده در 30 مارس 2009.
  18. حزب خلق مسلمان. . پژوهشگاه یاقر العلوم.  بازیابی‌شده در 30 مارس 2009.
  19. «ماجرای کودتا و انتساب آن به آیت‌الله شریعتمداری». سایت رسمی آیت‌الله منتظری. 
  20. «گفتگو با مهندس حسن شریعتمداری، فرزند آیت‌الله شریعتمداری بازخوانی پروندهٔ برخورد با آیت‌الله شریعتمداری». رادیو زمانه، ۱۴ اسفند ۱۳۸۷. 
  21. «نامه به آیت‌الله خمینی». سایت رادیو فردا. 
  22. «فرزند آیت‌الله شریعتمداری از توطئه خمینی برای نابودی پدرش سخن می‌گوید». سایت خواندنیها. 
  23. کاش جنازه پیرمرد را بدهند!
  24. اسنادی از شکسته شدن ناموس انقلاب، مقدمه

منابع[ویرایش]