مشهد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مشهد
حرم علی بن موسی الرضا
آرامگاه فردوسی آرامگاه نادر
بام مشهد هاشمیه کوهسنگی
از بالا: حرم علی بن موسی الرضا، آرامگاه فردوسی، آرامگاه نادرشاه، بام مشهد هاشمیه و کوهسنگی.
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان مشهد
بخش مرکزی
نام(های) دیگر مشهدالرضا، مشهد مقدس،
پایتخت معنوی ایران
نام(های) قدیمی توس، سناباد
سال شهرشدن ۱۲۹۷
(کد ۴۵ وزارت کشور)
مردم
جمعیت ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن[۱][یادداشت ۱]
تراکم جمعیت ۹٬۱۵۰[۲] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۲۸ کیلومتر مربع[۳]
ارتفاع از سطح دریا

حدود ۱۰۵۰ متر از سطح دریا

(بیشینه ۱۱۵۰ متر و کمینه ۹۵۰ متر)[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۵٬۷
میانگین بارش سالانه ۲۱۲ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۸۹ روز
اطلاعات شهری
شهردار سید صولت مرتضوی
ره‌آورد عطر، زعفران، نبات،
خشکبار، زرشک،
قالی مشهد، نقل،
مهر و تسبیح،
چرم مشهد،
نخودچی کشمش
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۱
وبگاه پورتال شهر مشهد
شناسهٔ ملی خودرو  ایران۱۲
 ایران۳۶
 ایران۴۲ (ج، ق، و، هـ)
تابلوی خوش‌آمد به شهر
مشهد، شهر بهشت، پایتخت معنوی ایران

مشهد دربارهٔ این پرونده تلفظ (Mash'had) کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. این شهر در زمان افشاریان، پایتخت ایران بود. مشهد با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران بعد از تهران است. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ این شهر با ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن جمعیت، دومین شهر پر جمعیت ایران پس از تهران است. این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی‌الرضا، هشتمین امام مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است.

شهر مشهد در حوزهٔ رودخانهٔ کشف‌رود و در دشت مشهد بین کوه‌های هزارمسجد و بینالود گسترده شده‌است. این شهر در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه قرار دارد. بیشینهٔ ارتفاع شهر مشهد ۱۱۵۰ متر و کمینهٔ آن ۹۵۰ متر است. شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و مرطوب برخوردار است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.

مشهد دارای ۱۳ منطقهٔ شهرداری است و شهردار آن، توسط شورای شهر ۲۵ نفره انتخاب می‌شود. این شهر دارای یک فرودگاه بین‌المللی، یک ایستگاه راه‌آهن و سه پایانه است که ارتباط آن با شهرهای دیگر را ممکن می‌سازد. حمل و نقل داخلی مشهد، توسط سامانهٔ تاکسی‌رانی و اتوبوس‌رانی و قطار شهری انجام می‌شود. اقتصاد مشهد متکی به گردشگری مذهبی با تمرکز بر حرم امام رضا است. در کنار آن، وجود مراکز تجاری بزرگ و امکانات پزشکی قابل توجه، موجب رونق گردشگری تفریحی و گردشگری سلامت در این شهر نیز شده‌است.

بیش از ۹۳٪ مردم مشهد فارسی‌زبان هستند. تراکم جمعیت در مشهد بیش از نه‌هزار تن در هر کیلومتر مربع است. این شهر در سال ۱۳۸۸ رسماً به عنوان پایتخت معنوی ایران انتخاب شد. هم‌چنین مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال ۲۰۱۷ برگزیده شده‌است.

محتویات

نام[ویرایش]

واژهٔ «مشهد» به معنی محل شهود و محل شهادت است و «مشاهد» جمع آن است.[۵] علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون، خلیفه عباسی، در سال ۲۰۳ ه. ق، در آرامگاه هارونی سناباد به خاک سپرده شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «مشهدالرضا» خوانده شد و کم‌کم بر پهنهٔ آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی افزوده شد و مردم توس به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۶]

پیشینه[ویرایش]

نوشتار اصلی: طوس
نقشهٔ ایران در سال ۱۱۲۶ خورشیدی توسط امانوئل بوئن جغرافی‌دان و نقشه‌کش بریتانیایی ترسیم شده‌است، این نقشه که وسعت و محدوده پادشاهی دودمان افشاریه را نمایش می‌دهد اسامی بسیاری از مناطق، شهرها، دریاچه‌ها و دریاهای آن زمان از ایران را نیز در برگرفته‌است. این نقشه از کشور ایران در سال ۱۷۴۷ (میلادی) برابر با ۱۱۲۶ خورشیدی و ۱۱۶۰ قمری و در زمان سلسله افشاریان رسم شده‌است. نام مشهد در کنار نام توس در نقشه مشهود است.

نام «مشهد»، از ابتدای سدهٔ سوم ه. ق. پس از قتل علی بن موسی الرضا پدیدار شد. پیش از آن، در مجاورت مشهد شهر مهم نوغان قرار داشت که یکی از چهار شهر ولایت توس و بعد از شهر تابران قرار داشت که بزرگ‌ترین شهر و حتی در سده‌های اولیهٔ اسلامی بزرگ‌تر و مهم‌تر از تابران بود. پیش از قتل علی بن موسی الرضا در ۲۰۳ ه. ق، و دفن او در کاخ حُمَید بن قَحطَبه در سناباد نوغان، خبری از مشهد نبود. حتی نام نوغان توس از سده‌های اولیهٔ اسلامی به بعد در متون راه یافته و پیش از آن تقریباً هیچ خبری از نوغان نیست، بلکه تنها از ولایت توس یا شهر توس اخباری در اساطیر و آثار حماسی بعد به چشم می‌خورد. در نتیجه، تاریخچهٔ مشهد از ابتدا تا پیدایش اسلام در تاریخ توس، و در دو سدهٔ اسلامی در تاریخ نوغان مستتر است.[۷]

تاکنون دربارهٔ نام توس وجه تسمیهٔ دقیقی ابراز نشده، ولی «بارتلمه» برای واژهٔ tusa ریشهٔ taos را پیشنهاد داده‌است. این ریشه دارای دو معنی «خالی» و «رها» است.[۸] این نام هم بر پهلوانی ایرانی و هم بر منطقه‌ای در خراسان اطلاق می‌شود. توس یکی از شانزده سرزمین مهم و مقدسی بوده که در کتاب دینی ایرانیان اوستا از آن به نام «اُوروِ» یاد شده‌است. در یکی از بخش‌های اوستا نام توس، پسر نوذر به عنوان یلی جنگجو آمده‌است که در برابر پسرانِ دلیرِ ویسه می‌جنگد و از ایزدبانو «اردویسور اناهید» تقاضای یاری می‌کند. پس از آن، بیشتر فردوسیِ توسی است که نام این دیار را بارها در شاهنامه گنجانیده، و به گفتهٔ او سام نیای رستم در کنار کشف‌رود توس با اژدهایی جنگیده و آن را کشته‌است. کیکاووس نیز گنجی به نام عروس در توس پنهان داشته که چون نوبت به کیخسرو رسیده او به گودرز گفته‌است تا آن را به پهلوانان ایران، چون زال و گیو و خداوند رخش (رستم) ببخشد. بالاخره یزدگرد بزه‌کار یا اثیم (یزدگرد یکم شاهنشاه ساسانی)، که پدر بهرام گور بوده، به روایت فردوسی در کنار چشمهٔ سو توس بر اثر جفتهٔ اسبی آبی کشته شده‌است. اما این همه، پیش از آن که اهمیت تاریخی داشته باشد خبر از اهمیت توس در عهد باستان می‌دهد.[۷]

نام توس تا دورهٔ ساسانی مشخصاً در متون و منابع نیامده و در کتیبه‌های دورهٔ هخامنشی، شهرهای شمال شرق کشور با نام ایالت پرثوه، جزیی از قلمرو امپراتوری هخامنشی آمده‌است. در دورهٔ اشکانی نیز نامی از این شهر در دست نیست؛ اما در دورهٔ ساسانی جز چند مورد که حوادثی در این شهر اتفاق می‌افتاده، تاریخ این شهر را باید در لابه‌لای حوادث و تاریخ منطقهٔ خراسان جستجو کرد.[۹] ابن حوقل به سادگی این مکان را مشهد نامیده؛ یاقوت، در بیانی صحیح‌تر، آن را مشهد رضوی حرم رضا نام نهاده‌است. مشهد به عنوان نام یک مکان نخستین بار در المقدیسی و اواخر دههٔ سوم قرن چهارم هجری پدیدار شده‌است. در حدود نیمهٔ قرن ۸ هجری ابن بطوطه در سفرنامهٔ خود از اصطلاح «شهر مشهد الرضا» استفاده کرده‌است.[۱۰] و صدرالمتألهین لاهیجانی در کتاب تاریخ و جغرافیای شهر مشهد از واژهٔ «مشهد مقدس رضوی» استفاده کرده‌است.[۱۱] ابن بابویه قمی قمی در کتاب عیون اخبار الرضا فصلی را به مشهد اختصاص داده و در تمامی اخبار و مطالب همه جا واژهٔ مشهد و مشهد رضوی را آورده‌است.[۱۲] معین الدین محمد الزمچی الاسفزاری مورخ قرن نهم هجری در کتاب روضات‌الجنات فی اوصاف مدینه هرات از آن با عنوان «مشهد مقدس رضوی» نام برده‌است.[۱۳] به نظر می‌رسد با نزدیک شدن به سال‌های پایانی سده‌های میانی، نام نوغان که هنوز هم بر سکه‌های نیمهٔ اول قرن چهاردهم هجری تحت حاکمیت ایلخانیان دیده می‌شود، به تدریج جای خود را به المشهد یا مشهد داده باشد. هم‌اکنون مشهد اغلب با صراحت بیشتری با عناوین مشهد رضا، مشهد مقدس و مشهد توس شناخته می‌شود. اغلب در ادبیات و به ویژه در شعر تنها توس مد نظر قرار گرفته‌است؛ برای نمونه، توس جدید در مقابل توس قدیمی یا شهری مقتضی این نام.[۱۴] اینکه توس هم یک شهر و هم یک منطقه است همراه با این واقعیت که هر دو ناحیه همواره به عنوان شهرهای اصلی منطقه در نظر گرفته می‌شوند، این باور نادرست را در میان جغرافی‌دانان متأخر عربی رواج داده که توس پایتخت شهری دو بخشی شامل تابران و نوغان بوده‌است. این باور در مورد دو بخشی بودن شهر توس به طور عام در ادبیات اروپایی راه یافته‌است. سایکس و به دنبال وی، ای. دایز صراحتاً این تصور را به چالش کشیدند. جغرافی‌دانان قدیم‌تر عرب به درستی تابران و نوغان را به عنوان دو شهر کاملاً مجزا، از یکدیگر متمایز کردند. ویرانه‌های تابران، توس و مشهد در حدود ۱۹ کیلومتری یکدیگر قرار دارند.[۱۰]

هم‌چنین به مشهد نام «قبلهٔ هفتم» را نیز اطلاق می‌کنند.[۵][یادداشت ۲]

پیشینه[ویرایش]

بقایای شهر قدیم تابران توس

حوضهٔ رودخانهٔ کشف‌رود که شهر مشهد در آن قرار دارد،[۱۵] به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از اسلام به عنوان یکی از بخش‌های مورد توجه برای سکونت در خراسان به حساب می‌آمده‌است.[۱۶] این منطقه در آغاز مسکن قوم آریایی بود. در نزدیکی شهر کنونی مشهد، شهری به نام توس وجود داشته‌است.[۱۷]

در اسطوره‌های ایرانی بنای اصلی شهر توس را به جمشید و بازبنای آن را به توس، پهلوان و سپهسالار کیانی نسبت می‌دهند.[۱۷] اهمیت این شهر از دوران قرون وسطی به استقرار یکی از مهمترین زیارتگاه‌های جهان شیعه که در اطراف آرامگاه امام هشتم، علی بن موسی الرضا، ساخته شده‌است، بازمی‌گردد.[۱۸] بنابراین آنچه سناباد نوغان را در سرتاسر جهان شیعه مشهور ساخت نه آرامگاه خلیفه بلکه زیارتگاه امام شیعه بود و شهر بزرگی که با گذشت زمان در اطراف روستایی کوچک گسترش یافت المشهد (مشهد) عنوان گرفت که به معنای "حرم حزن انگیز" است (در درجهٔ اول حرم شهیدی از خاندان پیامبر اسلام).[۱۰]

مشهد در دورهٔ خلافت اسلامی[ویرایش]

موقعیت خراسان و توس (طوس) در نقشه ایران در عصر خلفای عباسی برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی

به گفتهٔ تاریخ‌نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر سپاهیان مسلمان عرب گریخت، راهی توس شد تا از کُنارَنگ توس مرزبان خود در آن خطه پناه بخواهد، اما کنارنگ یزدگرد را از توس راهی مرو کرد و با احساس خطر از سپاه مسلمانان، طی نامه‌ای از عبدالله بن عامر، امان خواست و عهد کرد که اگر پیشنهاد او پذیرفته شود، در فتح نیشابور مسلمانان را یاری خواهد داد. پس چنین کرد و به امارت نیشابور دست یافت. با این ترفند، کنارنگیان، به رغم فتح خراسان، همچنان نفوذ خود را در خطهٔ توس حفظ کردند و تا پایان عصر اموی و چیرگی سپاه ابومسلم در سال ۱۲۹ هجری، در آن‌جا ماندند و تنها پس از یورش سرداران ابومسلم بود که آن‌جا را رها ساختند.[۷][۱۹] تنها خبر شاهنامه که تاریخ هم آن را تأیید می‌کند پناهنده شدن یزدگرد سوم ساسانی به کنارنگ توس پس از شکست از تازیان در زمان خلافت عثمان است.[۷]

مأمون جانشین هارون پس از گذشت چند سالی از خلافتش در اثر طغیانی که علیه وی در عراق پدید آمد به قصد آن که تمایل شیعیان را به خود جلب کند علی بن موسی الرضا را به جانشینی نامزد کرد. علی بن موسی الرضا پس از یک سال ماندن در مرو رهسپار بغداد شد، وقتی به روستای نوغان رسید به خانهٔ امیر سناباد وارد و در آن‎جا مسموم و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ ه. ق. پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد، از همان زمان این نقطه، مشهدالرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.[۲۰]

مشهد در دوران حکومت‌های ایرانی تا عصر صفویه[ویرایش]

بنای هارونیه به جا مانده از توس قدیم

در ابتدای قرن چهارم هجری عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی، که با روی کار آمدن نصر بن احمد سامانی (۳۰۰ ه. ق) رونقی یافته بود، در سرزمین توس –که به تعبیر مقدسی خزان‌های بزرگ و باستانی بود[۲۱]- هم به بار نشست. این روند اگر چه فرصت کوتاهی در پیش داشت و به‌زودی، حرکت ضد ایرانی سنیان ورارود و غلامان ترکِ دربار به استیلای ترکان بر ایران انجامید، از همین فرصت کوتاه نهایت بهره را برد و تا چند قرن بعد، تابران به یاری رونق و شکوفایی پیشین پابرجا ماند.

مشهد نیز همچون تمامی شهرهای بزرگتر ایران بارها شاهد افزایش جنگ و وحشت درون دیوارهای خود بود. در سال ۴۲۸ طی دوران حکومت سلطان مسعود غزنوی، حاکم بعدی خراسان به منظور حفاظت از آرامگاه علی بن موسی الرضا استحکامات دفاعی را بنا کرد. در سال ۵۱۵ دیواری در اطراف شهر ساخته شد که گاهی اوقات امکان حفاظت در برابر حملات را فراهم می‌ساخت. اگرچه در سال ۵۵۶ ترکهای غز موفق به گرفتن منطقه شدند ولی آنان از تاراج و غارت ناحیهٔ مقدس چشم‌پوشی کردند.[۱۴]

در زمان سلجوقیان، توس در عین حال که از رونق درونی و داخلی برخوردار بود، با بی‌مهری سلاطین رو به رو شد؛ ولی دانشمندان و رجال برجسته‌ای از آن برخاسته، در دیگر نواحی و به طور عمده در شهرهایی که بیشتر کانون توجه بود، شکوفا شدند. خواجه نظام‌الملک (۴۰۸ تا ۴۸۵ ه. ق)، امام محمد غزالی (۴۵۰ تا ۵۰۵ ه. ق)، احمد غزالی (۴۵۴ تا ۵۲۰ ه. ق)، اسدی توسی (متوفی ۴۶۵ ه. ق) و شیخ توسی (۳۸۵ تا ۴۶۰ ه. ق) از آن دسته‌اند. در این ایام خواجه نظام‌الملک وزیر شهیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی در زمان وزارت ۳۰ ساله‌اش توجهی به توس داشت و حتی مسجدی هم در تابران ساخت.[۲۲]

توس در سال ۷۹۱ ضربهٔ مهلک را از جانب میرانشاه، پسر تیمور، دریافت کرد. زمانی که نجیب‌زادهٔ مغولی حاکم بر منطقه دست به شورش زده و تلاش کرد خود را مستقل سازد، تیمور پسر خود میرانشاه را برای مقابله با وی عازم منطقه کرد. توس پس از محاصره‌ای چندین ماهه مورد یورش قرار گرفت، به غارت و یغما برده شده و تلی از خاک از آن بر جای ماند؛ ده هزار نفر از ساکنین توس در این یورش قتل‌عام شدند. کسانی که از این کشتار همگانی جان سالم به در بردند در پناهگاه حرم امام رضا سکنی گزیدند. از این پس توس متروکه شد و مشهد جایگاه این شهر به عنوان پایتخت را از آن خود ساخت.[۱۴]

بعد از آن، علی‌رغم تلاشی که شاهرخ و شیبک خان ازبک در ۹۱۵ ه. ق. برای ساخت مجدد شهر انجام دادند،[۲۳] روی آبادانی به خود ندید و به تدریج روستاهای کوچکی جایگزین آن همه آوازه و رونق شد. از این زمان به بعد دیگر عصر حیات تابران به سر آمده بود و روی توجه تاریخ به سوی شهری قرار گرفت که قرن‌ها با نام نوغان و از این زمان به بعد با نام مشهد در کنار تابران قرار داشت و جای این شهر را گرفت. احتمالًا بزرگ‌ترین ولی‌نعمتان شهر و به ویژه حرم، شاهرخ اول تیموری و همسرش گوهرشاد بودند.[۱۴]

مشهد، از صفویه تا دوران معاصر[ویرایش]

موزهٔ توس

با توجه تیموریان به مشهد و به ویژه بعد از آن در دورهٔ صفویه با استقرار رسمی مذهب تشیع در ایران و توجه خاص صفویان به مشهد، نیز انتقال آب چشمه گیلاس در دو مرحله (دورهٔ تیموری و دورهٔ صفوی) به مشهد، امید حیات دوباره تابران به کلی از میان رفت.[۲۴][۲۵] با پیشرفت خاندان صفوی عرصهٔ تازه‌ای از موفقیت برای مشهد آغاز شد. نخستین شاه این خاندان، شاه اسماعیل اول، شیعه را به عنوان مذهب رسمی بنیان نهاد و متعاقب این امر شهرهای مقدس داخل مرزهای ایران به ویژه مشهد و قم، به یک شاخصهٔ اصلی در برنامهٔ وی بدل شدند، چنانچه در مورد جانشینانش نیز همین‌طور بود. زیارت این آرامگاه‌های مقدس رونق قابل توجهی را برای این شهرها به ارمغان آورد. در مشهد، بارگاه سلطنتی فعالیت ساخت و ساز وسیعی را به نمایش گذاشت. در این رابطه به ویژه شاه تهماسب اول، جانشین شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول از چهره‌های شاخص به شمار می‌آیند.[۱۴]

بنا بر شواهد، تابران توس در دورهٔ صفوی دیگر به عنوان شهری وجود نداشته اما گویا از کهن‌دژ آن به عنوان زندان استفاده می‌شده و در آن حیات جاری بوده‌است. سفالینه‌های این بنا تا قرن یازدهم هجری نیز دیده می‌شود که از رفت‌وآمد و توجه به کهن‌دژ، البته نه مانند دوره‌های گذشته حکایت دارد. تأثیر عوامل سیاسی و تاریخی مربوط به دورهٔ صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل اعتلای مشهد است. عوامل مذهبی هم که وابسته به قرار گرفتن حرم علی بن موسی الرضا در شهر مشهد است، نقش مهمی در رشد و توسعهٔ این شهر داشته است. اما این عامل در دورهٔ صفوی تقویت شد و بین عوامل سیاسی و تاریخی با عوامل محیطی و مذهبی نوعی تعامل مثبت به وجود آمد، به گونه‌ای که پس از این تاریخ، شهر مشهد از اعتلاء و رشد خاصی برخوردار و به یکی از شهرهای بزرگ و تأثیرگذار ایران تبدیل شد.[۲۶] در ایران عصر صفوی تنها سیزده شهر دارای بیگلربیگی عظیم‌الشأن بودند که یکی از آنها مشهد بود. بیگلربیگی مشهد حاکمان تابعی هم داشت که عبارت بودند از حکام سرخس، نیشابور، ترشیز، ابیورد، آزادوار، نسا، سبزوار، اسفراین، حورور ویساکوه، درون، تربت و بزاندوق.[۲۷] هم‌چنین ظاهراً مشهد یکی از معدود شهرهای قلمرو صفویه بوده که در روزگار شاه سلیمان و شاه سلطان حسین در آن سکه ضرب می‌شده‌است.[۲۸]

در سال ۹۱۳ شهر به اشغال سربازان شیبان خان در آمد؛ و این اشغال تا سال ۹۳۴ که شاه تهماسب اول مجدداً موفق به بیرون راندن دشمن شد، ادامه داشت. سال ۹۹۷ سال فاجعه‌انگیزی برای مشهد بود. شیبانی عبدالمؤمن پس از چهار ماه محاصره، شهر را مجبور به تسلیم کرد. خیابان‌های شهر مملو از خون شدند و غارت و تاراج سرتاسری در دروازه‌های منطقهٔ مقدس تمامی نداشت. شاه عباس اول که از سال ۹۹۳ تا صعود رسمی تاج و تختش به قزوین در سال ۹۹۵ در مشهد زندگی می‌کرد، تا سال ۱۰۰۶ قادر به بازپس‌گیری مشهد از ازبک‌ها نبود. در سال ۱۱۳۵ و با آغاز حکومت شاه تهماسب دوم، ایل افغانی ابدالی به خراسان حمله کرد. مشهد سقوط کرد ولی در سال ۱۱۳۸ ایرانی‌ها موفق شدند پس از یک محاصرهٔ دوماهه این شهر را باز پس گیرند.[۱۴]

White diagonal cross over blue background
حرم علی بن موسی الرضا

خراسان در زمان نادر شامل بخش‌هایی از افغانستان و ورارود بوده‌است که در سایهٔ توسعه‌طلبی‌های نظامی نادر تا مرز هند و ترکستان گسترش یافت. نادر، پایتخت را از اصفهان که یادگار طرفداران صفوی بود به خراسان انتقال داد. او با استفاده از موقعیت ژئوپولتیک خراسان توانست بر اهداف سیاسی خود دست یابد. مشهد مرکز سیاسی دولت وی و دژ کلات، حصاری طبیعی در مواقع بحرانی گشت. ارتش او متکی بر نیروی رزمی قومیت‌های گوناگون به ویژه عشایر خراسان بود.[۲۹] نادر شاه دستور داد آرامگاهی برای او در مشهد ساخته شود. تمامی بخش‌های شرقی قلمرو پادشاهی نادر شاه به ویژه خراسان (به جز منطقهٔ نیشابور) در این برههٔ زمانی و تحت حاکمیت قدرتمند احمدشاه درانی افغان در رکود گذشت.[۳۰]

پس از نادر و جانشینان وی، شاهرخ به مدت ۵۰ سال، به طور ضعیف و تحت نفوذ امرا و فرماندهان ایلات خراسانی و حمایت‌های احمدشاه درانی در بخش کوچکی از خراسان غربی به مرکزیت مشهد فرمان راند.[۳۱] احمد شاه و جانشین وی تیمور شاه، شاهرخ را به عنوان خراجگذار در متصرفات خراسان گماردند و بدین ترتیب خراسان به نوعی دولت حائل بین آنان و ایران تبدیل شد. هر چند هر یک از این حاکمان افغان، به عنوان حاکمان واقعی، در مشهد سکه زدند. از طرفی دیگر سلطنت شاهرخ نابینا با وقفه‌های کوتاه مدت و مکرر، بدون هیچ‌گونه واقعهٔ به ثبت رسیدهٔ خاصی سپری شد. فقط پس از مرگ تیمور شاه (۱۲۰۷) بود که آقا محمد خان پایه‌گذار سلسلهٔ قاجار موفق شد در سال ۱۲۱۰ قلمرو حکومتی شاهرخ را تصاحب کرده و وی را به مرگ محکوم کند و این پایان جدایی خراسان از دیگر بخش‌های ایران بود.[۳۰]


به توپ بسته شدن حرم علی بن موسی الرضا توسط روسیه[ویرایش]

در سال ۱۹۱۱ یوسف خان از خواص هرات با نام محمدعلی‌شاه در مشهد اعلام استقلال کرد و با کمک دسته‌ای از ارتجاعیون که گرد وی جمع شده بودند برای مدتی برهم‌ریختگی قابل ملاحظه‌ای را در خراسان به راه انداخت. این واقعه بهانه‌ای به دست روس‌ها داد تا مداخلهٔ نظامی در مشهد داشته باشند و در ۲۹ مارس ۱۹۱۲ آنان با نقض آشکار حقوق حکومتی ایران، مشهد را بمباران کردند و بسیاری از مردم، شهروندان و زائرین کشته شدند. بمباران زیارتگاه ملی ایرانیان دردناک‌ترین تأثیر را بر کل جهان اسلام گذاشت. پس از این واقعه یوسف خان توسط ایرانیان زندانی و به مرگ محکوم شد.[۳۰][۳۲][۳۳]

واقعه مسجد گوهرشاد[ویرایش]

مهم‌ترین واقعهٔ تاریخ سیاسی معاصر مشهد، واقعه مسجد گوهرشاد در زمان رضاشاه است. روز ۲۱ تیر ۱۳۱۴ قیام مردم مشهد در اعتراض به سیاست‌های رضاشاه در صحن مسجد گوهرشاد سرکوب شد. این قیام زمانی شکل گرفت که رضاشاه درصدد بود تا سنت‌های مذهبی و قوانین اسلامی را حذف کند و فرهنگ غربی را جایگزین آن کند. از جمله مقرر شد که زنان کشف حجاب کنند، مردان کلاه غربی به سر کنند و روحانیان لباس روحانیت را از تن بیرون کنند. این سیاست، با مخالفت روحانیون و مسلمانان روبرو شد. صبح روز جمعه ۲۰ تیر ۱۳۱۴ نظامیان مستقر در مشهد برای متفرق ساختن مردم وارد عمل شدند و به روی آنان آتش گشودند و تعدادی را کشتند و زخمی کردند، ولی مردم مقاومت کرده و سربازان عقب‌نشینی کردند. در ۲۱ تیرماه جمعیت زیادتری در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و علیه اقدامات دولت اعتراض نمودند. در حوالی ظهر مأمورین نظامی و انتظامی دوباره با مردم درگیر شدند و تعدادی از مردم درون مسجد کشته شدند. در این واقعه تعداد بسیاری کشته، مجروح و بازداشت شدند. کشتار مردم در این مسجد به اندازه‌ای بود که به نقل از شاهدان عینی چند کامیون جنازه از صحنه کشتار خارج کردند.[۳۴]

جغرافیای طبیعی[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت،[۳] در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضهٔ آبریز کشف رود، بین رشته‌کوه‌های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر (حداکثر ۱۱۵۰ متر و حداقل ۹۵۰ متر)[۴] و فاصلهٔ آن از تهران ۸۹۷ کیلومتر است.[۳۵]

زمین‌شناسی[ویرایش]

نقشه اقلیمی ایران. شهر مشهد در منطقه مدیترانه‌ای با باران بهاره قرار گرفته‌است.

██ معتدل خزری بسیار مرطوب

██ معتدل خزری

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

██ نیمه‌بیابانی سرد

██ نیمه‌بیابانی گرم

██ بیابانی خشک

██ بیابانی خشک گرم

██ خشک ساحلی گرم

██ خشک ساحلی

دشت (جلگه) مشهد، جزء حوضهٔ آبریز کشف‌رود است. دشت مشهد به صورت دره‌ای وسیع دارای ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض متوسط حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع است. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجه شرقی و عرض جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ تا ´۰۳:°۳۶ درجه شمالی در حوضهٔ آبریز رودخانهٔ کشف‌رود در خراسان رضوی قرار دارد. از میان سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائز اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده، به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره‌های آب زیرزمینی را به وجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می‌توان به خود رودخانهٔ کشف‌رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده‌است؛ ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن زهکش‌ها تنها در مواقع سیلابی شدید، مقداری آب از سرشاخه‌های آن وارد می‌شوند.[۳۶]

اقلیم[ویرایش]

مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص که در منطقهٔ مرزی بین شمال و جنوب خراسان قرار دارد و هم‌چنین تداخل جبهه‌های مختلف آب و هوایی، دارای آب و هوا و خصوصیات ویژهٔ اقلیمی است و قسمت اعظم دشت مشهد-نیشابور، جزء اقلیم سرد و خشک و قسمتی از دشت مشهد-قوچان، نیمه خشک و سرد و بخش کوچکی از بلندترین ارتفاعات رشته‌کوه‌های بینالود و هزار مسجد جزء اقلیم مرطوب سرد است و در مجموع شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و مرطوب برخوردار است.[۳۷] وزش بادها در شهر مشهد بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۳۸]

میانگین دما و بارش برای آب و هوای مشهد در سال ۲۰۱۴ میلادی
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۶٫۲ ۸٫۶ ۱۴٫۱ ۲۰٫۸ ۲۶٫۸ ۳۲٫۴ ۳۴٫۴ ۳۲٫۸ ۲۸٫۸ ۲۲ ۱۵٫۸ ۹٫۶ Ø ۲۱
دمای کمینه (°C) -۵٫۱ -۲٫۹ ۲٫۳ ۷٫۹ ۱۱٫۹ ۱۵٫۶ ۱۷٫۹ ۱۵٫۳ ۱۰٫۴ ۵٫۴ ۱٫۳ -۲٫۷ Ø ۶٫۴
بارش (mm) ۳۳٫۱ ۳۶٫۴ ۵۲ ۴۸٫۸ ۲۵٫۵ ۳ ۰٫۹ ۰٫۷ ۱٫۵ ۱۱٫۲ ۱۵٫۷ ۲۶٫۹ Σ ۲۵۵٫۷
روزهای بارانی ۵٫۸ ۶٫۳ ۸٫۳ ۷٫۴ ۴٫۴ ۰٫۸ ۰٫۳ ۰٫۲ ۰٫۵ ۲ ۲٫۷ ۴٫۵ Σ ۴۳٫۲
دما
۶٫۲
-۵٫۱
۸٫۶
-۲٫۹
۱۴٫۱
۲٫۳
۲۰٫۸
۷٫۹
۲۶٫۸
۱۱٫۹
۳۲٫۴
۱۵٫۶
۳۴٫۴
۱۷٫۹
۳۲٫۸
۱۵٫۳
۲۸٫۸
۱۰٫۴
۲۲
۵٫۴
۱۵٫۸
۱٫۳
۹٫۶
-۲٫۷
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۳۳٫۱
۳۶٫۴
۵۲
۴۸٫۸
۲۵٫۵
۳
۰٫۹
۰٫۷
۱٫۵
۱۱٫۲
۱۵٫۷
۲۶٫۹
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۳۹]

زمین‌لرزه[ویرایش]

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط سرخ‌تر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

منطقهٔ خراسان در طول تاریخ همیشه یکی از فعال‌ترین مناطق زمین‌لرزه‌خیز کشور بوده‌است. آمار چهل سال گذشته نشان می‌دهد که بیش از نیمی از قربانیان زمین‌لرزه در ایران را قربانیان این منطقه تشکیل می‌دهند.[۴۰] زلزله‌های زیادی در مشهد رخ داده که حدود ۱۴ واقعه متعلق به سال‌های ۱۰۰۸، ۱۰۵۲، ۱۰۵۳، ۱۰۵۹، ۱۰۷۷، ۱۰۸۴، ۱۰۸۷، ۱۱۱۸، ۱۱۱۹، ۱۲۱۴، ۱۲۳۲، ۱۲۳۶، ۱۲۵۴، ۱۲۷۴ ه. ق در کتب تاریخ به ثبت رسیده‌است. در پانزدهم ربیع‌الثانی سال ۱۰۸۴ ه. ق به هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی زمین‌لرزهٔ ویرانگری در مشهد رخ داده که حدود دو سوم شهر مشهد از جمله گنبد حرم علی بن موسی الرضا، سقف گنبد مسجد گوهرشاد و مدارس پریزاد، دودر، مدرسه بالاسر، مدرسه پایین پا آسیب فراوان دیده و حدود چهارهزار نفر از مردم مشهد زیر آوار کشته شدند.[۴۱][۴۲]

یکی از گسل‌های مشهد، گسل شمال مشهد است. این گسل ادامهٔ گسل توس است که در شمال شهر توس از گسل کشف‌رود منشعب شده و با امتداد شمال غرب-جنوب شرق از گوشهٔ شمالی مشهد عبور می‌کند. در گزارش شماره ۷۲ سازمان زمین‌شناسی این گسل تحت عنوان گسل توس نامیده شده‌است. در گزارش مزبور ادامهٔ گسل به سمت شمال شرق که توسط آبرفت پوشیده شده به صورت گسل احتمالی نشان داده شده‌است. هم‌چنین بربریان و همکاران کانون سطحی زلزلهٔ تاریخی ۱۵۹۸ مورخ ۳/۷/۱۹۷۳ با بزرگی ۶/۶، ۱/۴/۱۶۸۷ و ۲۶/۲/۱۸۸۳ را در مجاورت گسل احتمالی توس مشخص نموده‌اند.[۴۳]

جمعیت‌شناسی[ویرایش]

تغییرات جمعیت مشهد بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ هجری شمسی[۴۴]

شهر مشهد، در سدهٔ اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده‌است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۰، همین جایگاه را داشته‌است.[۴۴] بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن بوده‌است.[۱]

هرم جمعیتی شهر مشهد در سال ۱۳۹۰[۴۵]
مردان سن زنان
۶۹٬۸۲۱  ۶۵+  ۷۱٬۳۶۲
۲۹٬۶۷۴  ۶۰–۶۴  ۳۲٬۴۷۶
۴۹٬۵۲۱  ۵۵–۵۹  ۴۸٬۶۰۳
۶۷٬۲۰۶  ۵۰–۵۴  ۶۶٬۸۱۱
۷۶٬۲۱۹  ۴۵–۴۹  ۷۵٬۷۸۴
۸۹٬۷۱۰  ۴۰–۴۴  ۹۰٬۵۳۰
۱۰۳٬۵۰۳  ۳۵–۳۹  ۹۹٬۴۶۱
۱۳۲٬۲۷۸  ۳۰–۳۴  ۱۳۲٬۱۹۶
۱۶۹٬۰۲۸  ۲۵–۲۹  ۱۶۸٬۱۸۲
۱۵۱٬۶۰۱  ۲۰–۲۴  ۱۶۰٬۴۷۰
۱۱۱٬۸۰۰  ۱۵–۱۹  ۱۱۴٬۷۰۴
۱۰۷٬۷۱۷  ۱۰–۱۴  ۱۰۵٬۱۲۴
۱۰۹٬۴۱۳  ۵–۹  ۱۰۴٬۳۲۸
۱۲۰٬۰۹۳  ۰–۴  ۱۱۴٬۶۷۲

قومیت[ویرایش]

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر اساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه‌گیری شد در مشهد به قرار زیر بود:[۴۶]

اقوام کلانشهر مشهد
قومیت درصد
فارس
  
۹۳٫۵٪
ترک
  
۳٫۴٪
شمالی
  
۰٫۵٪
کرد
  
۱٫۵٪
عرب
  
۰٫۵٪
سایر
  
۰٫۵٪


در مشهد جمعیت قابل توجهی از مهاجران افغان سکونت دارند. این مهاجران بیشتر پس از حملهٔ شوروی سابق به افغانستان و هم‌چنین ظهور طالبان و متعاقب آن حمله به افغانستان توسط آمریکا و نیروهای ناتو، به ایران مهاجرت کردند. در خلال سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ جمعیتی قریب به ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر به صورت گروهی به كشور و به تبع آن به استان خراسان و شهر مشهد وارد شدند. پس از حملهٔ آمریکا به افغانستان، حدود یك میلیون نفر مهاجر مجاز و ۲/۵ میلیون نفر مهاجر غیرمجاز به كشور وارد شدند. از طرف دیگر، هم‌زمان با آغاز جنگ ایران و عراق جمعیتی دیگر از آوارگان عراقی نیز در اثر بروز جنگ و ناآرامی مجبور به ترک عراق شده كه بسیاری از آنها به دلیل باورهای دینی و اعتقادی و روابط اجتماعی و فرهنگی با شهروندان ایرانی، در استان خراسان رضوی به ویژه شهر مشهد و سایر شهرستان‌های استان (مانند نیشابور) اسكان یافتند و بسیاری از آنها با زنان ایرانی ازدواج کرده و تشكیل خانواده داده‌اند. بر اساس طرح جامع سرشماری و شناسایی اتباع خارجی در سال ۱۳۷۹-۱۳۸۰ جمعیتی در حدود ۱۴۲٬۰۰۰ نفر تبعه افغانی، ۱۳٬۹۰۰ نفر تبعه عراقی و ۱۰۰ نفر سایر ملل در استان خراسان رضوی شناسایی شدند. هم‌اکنون بر اساس آمارهای موجود قریب به ۶۰٬۰۰۰ نفر دانش‌آموز تبعه خارجی که ۹۰درصد آنها را اتباع افغانستان تشکیل می‌دهند در مدارس دولتی مشغول به تحصیل هستند. هم‌چنین قریب به ۲۷۰۰ نفر دانشجوی تبعه خارجی در مراکز آموزش عالی استان مشغول به تحصیل هستند.[۴۷] بر طبق آمار اداره کل امور اتباع و مهاجرین استانداری خراسان رضوی، ۹۵درصد مهاجرین این استان در مشهد ساكن هستند.[۴۸]

در سال‌های اخیر، مشهد شاهد مهاجرت اقوام بلوچ و کرد نیز بوده‌است. این موضوع سبب واکنش برخی از روحانیون کشور نظیر مکارم شیرازی شده‌است. بر طبق گفتهٔ آنان، این مهاجران، که عمدتاً اهل تسنن هستند، با خرید ملک و زمین در مشهد و دیگر شهرهای کشور مانند شیراز و ارومیه، درصدد تغییر بافت مذهبی این شهرها بوده و زمینه را برای نفوذ وهابیت و نیروهای تکفیری فراهم می‌کنند.[۴۹][۵۰][۵۱][۵۲] در واکنش به این اظهارات، مولوی عبدالحمید، امام جمعه اهل سنت زاهدان، این سخنان را نگران‌کننده و ناشی از بالا رفتن سن و زودباوری آیت‌الله مکارم عنوان کرد.[۴۹]

زبان[ویرایش]

نوشتار اصلی: لهجه مشهدی

زبان مردم مشهد، زبان فارسی با گویش و لهجهٔ مشهدی است. این لهجه سرشار از واژه‎های کهن و ریشه‌دار زبان فارسی است. لهجهٔ مشهدی یکی از لهجه‎های مهم و تأثیرگذار فارسی به شمار می‎آید و به نوعی خاستگاه ادبیات اصیل شاعرانی همچون فردوسی، عطار و خیام است. این لهجه را چکیده‎ای از فارسی دری می‎دانند و بسیاری از واژگان گمشدهٔ این زبان را می‎توان در گفتار عامیانهٔ مشهدی‎ها جستجو کرد.[۵۳][۵۴]

دکتر تقی وحیدیان کامیار، استاد دانشگاه فردوسی مشهد می‌گوید:[۵۵]

نزدیک‌ترین گویش به فارسی معیار، گویش مشهدی است، به طوری که اصیل‌ترین و ریشه‌دارترین فارسی را می‌توان از مردم این شهر شنید.

وی می‌افزاید:

برخلاف تصور عامه که ریشه‌های زبان فارسی را از فارس و شیراز می‌دانند، فارسی دری اصیل از توس قدیم، نیشابور و مشهد کنونی انتشار یافته است.

مهدی سیدی، پژوهشگر و کارشناس در زمینه لهجه و گویش مشهدی می‌گوید:[۵۵]

لهجه و گویش مشهدی یا به عبارت علمی‌تر فارسی مشهدی یکی از موثرترین گویش‌ها در فارسی دری است، چرا که خاستگاه فارسی دری و همچنین ادبیات اصیل فارسی این گویش و زبان زیباست.

مذهب[ویرایش]

بیشتر مردم شهر مشهد، مسلمان و شیعهٔ دوازده امامی هستند. این موضوع به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا در این شهر نیز تشدید شده‌است. با این حال، اقلیت‌های دینی دیگری نیز در مشهد وجود داشته یا دارند.

در مشهد محله‌ای به نام «محلهٔ جدید» وجود دارد که مجتمع مسکونی یهودیان در مشهد بود. این محله منازل بزرگ و محکم با دیوارهای بلند داشت و خانه‌ها از داخل با یکدیگر مرتبط بود. اقلیت یهودی مشهد که بینش و هوشیاری اقتصادی داشتند با توسعهٔ عمرانی مشهد به خیابان‌های جنت و جم (پاسداران کنونی) نقل مکان کردند و عده‌ای هم به اسرائیل مهاجرت کردند.[۵۶]

مهاجران ارمنی از اواخر قرن نوزدهم میلادی و در زمان حکومت قاجار از مرز باجگیران و درگز وارد این استان شدند و سپس در شهرهای مشهد، قوچان، نیشابور، شیروان، سبزوار، بجنورد و درگز اقامت گزیدند. بعدها تجار ارمنی از مناطق دیگر ایران مانند آذربایجان و اصفهان نیز به این استان نقل مکان کردند و به کارهای تجاری و صنعتی مشغول شدند. اکثر کارخانه‌های ارمنیان کارخانه‌ٰهای تصفیهٔ پنبه، تولید الکل صنعتی و پزشکی، قیرسازی و نخ‌ریسی بودند. مطابق برخی منابع، در ۱۹۶۵، ۵۱ خانوار ارمنی در مشهد اقامت داشته‌اند و مطابق آمار ۱۹۶۶، ۳۲۰ ارمنی در مشهد و ۵۲۱ ارمنی در کل استان خراسان ساکن بوده‌اند. در ۱۹۱۳، ارمنیان مشهد مدرسهٔ هایکازیان را، که در واقع شعبه‌ای از مدرسه هایکازیان تهران بود، تأسیس کردند. در ۱۹۴۱، کلیسای مسروپ مقدس، که نزد اهالی به «کلیسای حضرت مریم» نیز معروف است، احداث شد. اهالی ارمنی شهر مشهد دارای گورستان ویژهٔ خود بوده‌اند که سال تأسیس آن به ۱۹۴۴ باز می‌گردد. در این گورستان نمازخانه‌ای هم وجود داشت. غیر از سنگ قبرهای متعلق به ارمنیان، در قسمت خاصی از آن قطعه‌ای به ۳۲ سرباز لهستانی که در زمان جنگ جهانی دوم در محلی نزدیک قوچان کشته شده بودند اختصاص یافته بود. هم‌چنین انجمن فرهنگی ـ ورزشی آرارات از ۱۹۸۳ در این شهر شعبه‌ای ایجاد کرده‌است که تاکنون نیز به فعالیت‌های فرهنگی ورزشی خود ادامه می‌دهد.[۵۷]

در مشهد اقلیتی از بهاییان نیز هستند، اما به دلیل فقدان آمار رسمی تعداد آنان مشخص نیست. در سال ۱۳۴۵، در اوایل صدارت امیرعباس هویدا، ایران به ۲۴ «قسمت امری» تقسیم می‌شد. هر قسمت امری دارای مرکزی بود که محفل آن به «محفل روحانی مرکز قسمت امری» موسوم بود و خراسان به مرکزیت مشهد یکی از آن قسمت‌های امری بود. در سال ۱۳۴۹ تعداد مراکز قسمت امری ایران به ۶۷ مرکز رسید و در «نقشهٔ پنج ساله»، که به اواخر دوران سلطنت پهلوی تعلق دارد، باید تعداد محافل محلی ایران به ۱۱۰۰ محفل می‌رسید.[۵۸]

معماری و شهرسازی[ویرایش]

طرح جامع شهر مشهد در سال ۱۳۵۲ خورشیدی.

توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته‌اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جادهٔ جدید تهران باعث توسعهٔ شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۱۳۴۵ به بعد توسعهٔ شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده‌است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جادهٔ سنتو، دانشگاه فردوسی و پارک ملت توسعهٔ شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. این شهر قرار بود به دو قسمت مذهبی-سنتی (مشهد شرقی یا رضوی) و توریستی-مدرن (مشهد غربی یا پهلوی) تقسیم شود، که با انقلاب اسلامی ناکام ماند. در دورهٔ شهرداری شهردار پژمان این امر با پاره‌ای تغییرات انجام گردید و شهرستان بینالود به عنوان بخش گردشگری مشهد معرفی گردید. ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته‌اند و واحدهای مسکونی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.[۵۹]

فضای سبز[ویرایش]

دریاچهٔ یخ زدهٔ بوستان ملت مشهد در صبح یک روز زمستانی

از جمله پارک‌های بزرگ شهر مشهد، می‌توان به پارک ملت، پارک بانوان (حجاب)، باغ ملی، پارک بزرگ وحدت، امام رضا (گلشهر)، کوهستان پارک شادی، پارک امت، پارک پردیس قائم، پارک میرزا کوچک خان، پارک خورشید و پارک کوهسنگی اشاره کرد.[۶۰]

پارک‌های جنگلی[ویرایش]

از جمله پارک‌های جنگلی مهم، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

پارک بزرگ انقلاب (پارک جنگلی طرق)

پارک بزرگ جنگلی طرق در حاشیه جنوب شرق مشهد، در نزدیکی پلیس راه، یکی از بزرگ‌ترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده‌است. پارک جنگلی طرق دارای فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ هکتار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی است. این پارک جنگلی دارای تیپ‌های درختی پهن برگ، مخلوط و سوزنی برگ بوده و اقاقیا و زبان گنجشک بیشترین نوع در سطح این محدوده است.[۶۱]

پارک جنگلی وکیل‌آباد

پارک جنگلی وکیل‌آباد نزدیک‌ترین ییلاق عمومی مشهد است که در انتهای بزرگراه وکیل آباد قرار دارد. مساحت وکیل‌آباد بیش از ۷۰ هکتار و دارای رودخانه فصلی است.[۶۲]

باغ وحش وکیل‌آباد

در جنوب غربی مشهد و هم‌جوار با پارک جنگلی وکیل‌آباد، باغ‌وحش وکیل‌آباد، تنها باغ وحش مشهد و استان خراسان رضوی قرار دارد. این باغ وحش دارای حیوانات گوشتخوار، علف‌خوار، آبزی، خزنده و پرندگان مختلف است.[۶۳]

جاذبه‌های شهری[ویرایش]

جاذبه‌های مذهبی[ویرایش]

مسجد حوض لقمان - مشهد
کوهسنگی مشهد

در تاریخ ۱۳۸۸/۸/۸ سالروز تولد علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان، توسط محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور وقت، و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد.[۶۴] مهم‌ترین مکان مذهبی شهر مشهد که مهم‌ترین مکان مذهبی ایران نیز هست، حرم علی بن موسی‌الرضا است که سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر داخلی[۶۵] و دو میلیون زائر خارجی[۶۶] است. موزه‌های آستان قدس رضوی نیز – که خود شامل چندین موزه است – در مجموعهٔ حرم قرار دارد.

دیگر مسجدها، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها از جمله مکان‌های مذهبی هستند که دارای زیارت‌کنندگان فراوانی هستند. مسجد جامع گوهرشاد واقع در محدودهٔ حرم رضوی، مسجد هفتاد و دوتن، مصلی طرق، مسجد و حسینیه کرامت، آرامگاه پیر پالاندوز، آرامگاه شیخ نخودکی، گنبد خشتی، گنبد سبز و آرامگاه خواجه ربیع از جمله مکان‌های مذهبی مشهد هستند. هم‌چنین امامزاده ناصر و یاسر (در نزدیکی طرقبه) و آرامگاه امامزاده یحیی (در جاده سرخس)، آرامگاه خواجه اباصلت و آرامگاه خواجه مراد (در جاده فریمان) در نزدیکی مشهد قرار دارند.[۶۷]

جاذبه‌های باستانی و تاریخی[ویرایش]

از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده‌است. (هم‌اکنون شهر توس در حال بازسازی است) چهار طاقی بازه هور از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخت آن را سدهٔ سوم میلادی تخمین می‌زنند.[۶۸]

برخی از جاذبه‌های تاریخی مشهد عبارتند از: آرامگاه نادرشاه، آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه فردوسی، ایستگاه راه آهن، گنبد خشتی، گنبد هارونیه و مدرسه عباسقلیخان.[۶۹]

جاذبه‌های تفریحی شهری[ویرایش]

برخی پارک‌ها و پارک‌های آبی مشهد عبارتند از: پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک خورشید، باغ وحش و پارک جنگلی وکیل‌آباد، پارک پردیس قائم، پارک وحدت، سرزمین موج‌های آبی، پارک آبی ایرانیان، پارک ساحلی آفتاب و سرزمین موج‌های خروشان.[۷۰][۷۱]

هم‌چنین برخی از مهم‌ترین مراکز خرید شهر مشهد عبارتند از: بازار رضا، مجتمع تجاری پروما، بازار بین‌المللی، بازار خیام، مجتمع آلتون، مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال.[۷۲]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

جاذبه‌های طبیعی که در نزدیکی شهر مشهد قرار دارند، شامل ییلاقات شاندیز، طرقبه، زشک، روستای کنگ، نغندر، جاغرق، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، منطقهٔ دیدنی فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس، چشمه گراب هستند.[۷۳]

تقسیمات شهری[ویرایش]

مناطق شهری
نقشهٔ شهر مشهد به تفکیک مناطق شهرداری

مشهد حدود ۳۲۸ کیلومتر مربع وسعت دارد.[۳] بر اساس آخرین ویرایش سال ۹۲ و سرشماری سال ۱۳۹۰، این شهر دارای ۱۳ منطقه شهری، ۴۰ ناحیه است، ۴ قطاع در محدودهٔ شهرداری ثامن و ۱۵۸ محله است.[۳][۷۴] هم‌چنین شهر مشهد دارای ۱۱ ناحیه و مرکز پستی است.[۷۵]

سراسرنمای سه‌راه خیام مشهد
محله‌های مشهد

مشهد دارای محله‌ها و شهرک‌های متعددی است. به خاطر نزدیکی آبادی‌های سناباد و نوغان به محل دفن علی بن موسی الرضا و هم‌چنین جاذبهٔ خود مدفن، بیشتر محله‌های قدیمی مشهد در اطراف حرم علی بن موسی الرضا شکل گرفته‌است و کم‌کم بر وسعت آنها افزوده گشته و در خود مجموعهٔ شهر ادغام گشته‌اند. به عنوان نمونه، هم‌اکنون نوغان، از محله‌های اطراف حرم است و سناباد نیز وضعیت مشابهی دارد و اکنون به عنوان یکی از محله‌ها و خیابان‌های شهر مشهد شناخته می‌شود.[۷۴]

شورای شهر مشهد[ویرایش]

همانند دیگر شوراهای شهرهای کشور و بر اساس قانون تشکیل شوراها، شورای شهر مشهد به منظور پیشبرد سریع برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی، پرورشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل شده‌است.[۷۶] شورای شهر مشهد متشکل از ۲۵ عضو است که برای یک دورهٔ چهار ساله توسط انتخابات برگزیده می‌شوند.[۷۷] هم‌چنین نظارت بر عملکرد شهرداری و انتخاب شهردار، تصویب بودجهٔ سالانهٔ شهرداری، تصویب اساسنامهٔ مؤسسات و شرکت‌های وابسته به شهرداری از دیگر وظایف شورای شهر مشهد است.[۷۶] شورای شهر مشهد متشکل از کمیسیون‌ها و کمیته‌های نظارتی است. کمیسیون‌های شورا عبارتند از:

  • امور اقتصادی، سرمایه‌گذاری و مشارکت‌ها
  • امور فنی، عمرانی و طرح‌ریزی شهری
  • برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات و امور اداری
  • حمل و نقل و ترافیک
  • خدمات شهری، بهداشت، سلامت و محیط زیست
  • فرهنگی، اجتماعی و زیارت
  • ویژهٔ ساماندهی حاشیهٔ شهر و مناطق کم‌برخوردار
  • ویژهٔ نظارت و امر به معروف و نهی از منکر
  • ویژهٔ خطوط قطار شهری[۷۸]

کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد متشکل است از: کمیتهٔ نظارتی شماره یک (مناطق تحت پوشش: ۱ و ۹)، کمیتهٔ نظارتی شماره دو (مناطق تحت پوشش: ۲ و ۳)، کمیتهٔ نظارتی شماره سه (مناطق تحت پوشش: ۴ و ۵ و ۶)، کمیتهٔ نظارتی شماره چهار (مناطق تحت پوشش: ثامن و ۷ و ۸)، کمیتهٔ نظارتی شماره پنج (مناطق تحت پوشش: ۱۰ و ۱۱ و ۱۲)[۷۹]

شهرداری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهرداری مشهد
گسترش روزافزون بافت شهری مشهد

شهردار کنونی شهر مشهد صولت مرتضوی است. بودجهٔ شهرداری مشهد در سال ۱۳۹۴ بالغ بر ۹۶۰۰ میلیارد تومان است.[۸۰]

حوزهٔ شهردار[ویرایش]

حوزهٔ شهردار، حوزهٔ زیر نظر شخص شهردار مشهد و به منظور ایجاد هماهنگی و اعمال مدیریت در واحدهای حوزهٔ شهردار و نیز اعمال نظارت و کنترل مجموعهٔ واحدهای شهرداری به ویژه مدیران مناطق تشکیل شده‌است. میزان اختیارات و مسئولیت‌های این حوزه از سوی شهردار وقت، طی ابلاغ داخلی تعیین و مشخص می‌گردد.[۸۱]

اقتصاد[ویرایش]

الگوهای کشت زعفران در جهان
A map showing the primary saffron-producing nations.

نقشه کشورهای اولیه تولید کننده زعفران.
 —  مناطق عمده.
 —  مناطق کوچک رو به رشد.
 —  مناطق دارای تولید اندک.
 —  مراکز تجاری عمده (فعلی).
 —  مراکز تجاری عمده (در گذشته).
فروش زعفران در بازارهای مشهد

اقتصاد مشهد بیشتر بر روی زعفران، زرشک، نبات، آجیل و خشکبار و هم‌چنین چرم صنعتی (به صورت زینتی) و صنعت فرش قرار دارد. هم‌چنین زائران حرم رضوی و توریست‌ها از منابع درآمدزایی این شهر هستند. از دیگر محصولات مهم کشاورزی مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی است.

از صنایع موجود در مشهد می‌توان به صنایع غذایی، پوشاک، چرم، تولید مصالح ساختمانی، صنایع فلزی و صنایع دستی نیز اشاره کرد که از این میان حدود ۴۰درصد صنایع مشهد متعلق به صنایع غذایی، صنایع فلزی و صنایع دستی است.[۸۲]

مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳میلیون مسافر بوده‌است.[۸۳] وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد موجب شده است که هر سال تعداد زیادی از گردشگران و جهانگردان به مشهد سفر کنند.

صنایع[ویرایش]

صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی و کانی غیرفلزی و صنایع قطعه‌سازی و فولاد کشاورزی از عمده‌ترین صنایع مشهد به شمار می‌آیند.[۸۴]

مشهد یکی از قطب‌های اصلی تولید چرم در ایران به شمار می‌آید و کارخانه‌هایی نظیر چرم مشهد در این شهر قرار دارند. هم‌چنین در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری در بخش پروژه‌های کلان اداری–تجاری رونق یافته‌است.

شهرک‌های صنعتی

شهرک گلبهار، بینالود، طوس، کاویان، کلات، ماشین‌سازی، باغچه و ناحیهٔ امان‌آباد مشهد، جزو شهرک‌های صنعتی اطراف این شهر محسوب می‌شوند.[۸۵]

انرژی فسیلی

نیروگاه مشهد،[۸۶] نیروگاه طوس،[۸۷] نیروگاه فردوسی،[۸۸] نیروگاه بادی بینالود و نیروگاه سیکل ترکیبی شریعتی[۸۹] از مهم‌ترین نیروگاه‌های شهر مشهد هستند.

مراکز تجاری[ویرایش]

مجتمع تجاری پروما

از مراکز بزرگ تجاری این شهر می‌توان به زیست‌خاور، یاقوت مصلی، الماس شرق، وصال، پروما، تابان، کیان سنتر، بازار رضا، آفتاب، گوهرشاد، بازار مرکزی، شهر شب، مجتمع تک، مجتمع تابان، رویال سنتر، قسطنطنیه، ونک، شهدا، مجد و کوهسنگی اشاره کرد. به دلیل وجود جاذبه‌های فراوان تاریخی-مذهبی و فرهنگی در مشهد، در حال حاضر نیمی از هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های ایران در شهر مشهد قرار دارند.[۷۲]

نمایشگاه بین‌المللی مشهد امروزه به‌عنوان بزرگ‌ترین و فعال‌ترین نمایشگاه بین‌المللی تجاری در ایران بعد از نمایشگاه بین‌المللی تجاری تهران فعالیت می‌کند. مشهد به علت هم‌جواری با کشورهای آسیای میانه و موقعیت صنعتی سالانه میزبان ده‌ها نمایشگاه بین‌المللی است. در حال حاضر (سال ۱۳۹۴) مدیریت سایت رسمی نمایشگاه‌های ایران به عهدهٔ نمایشگاه مشهد است.[۹۰]

نمونه‌ای از فرش مشهد

پیشینهٔ قالی مشهد[ویرایش]

قالی‌بافی در شهر مشهد حدود پنج قرن قدمت دارد. یکی از قدیمی‌ترین فرش‌های مشهد که موجود است، نوعی فرش نماز (سجاده) است که توسط شاه تهماسب به سلیمان باشکوه در سال ۱۵۵۶ میلادی هدیه شده‌است. این فرش‌ها در سه درجه کیفیتی در کارگاه سلطان ابراهیم میرزا، فرزند سام میرزا و برادرزادهٔ شاه طهماسب، ساخته می‌شده‌است. یکی از انواع درجه یک آن تا چند سال پیش در لندن بود و به اعتقاد برخی در اختیار کلکسیونر معروف، شیخ سعود آل ثانی قطری است. تعدادی از نمونه‌های درجه دوم و سوم هنوز در موزهٔ توپکاپی موجود است.[۹۱][۹۲]

در سدهٔ ۱۹ و ۲۰ میلادی محبوبیت قالی مشهد به حدی رسید که از آن علاوه بر استفاده در داخل کشور، برای صادرات نیز بهره می‌جستند؛ الیاف پشمی به کار رفته در این فرش‌ها به شدت صیقل داده می‌شدند تا رنگ را بهتر به خود جذب کنند، اما این عمل از دیگر سو باعث کاهش عمر فرش‌ها نیز می‌گشت، و این عاملی بود که تصویر بدی از قالی مشهد در اذهان شکل گیرد، تا جایی که صادرات این فرش به اروپا به طور چشمگیری کاهش یافت. متأسفانه قالی‌های به‌جای‌مانده از آن دوران نیز همگی در معرض فرسایش قرار دارند.[۹۳]

آموزش[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

آیین نکوداشت دانش آموختگان غیرایرانی در دانشگاه فردوسی مشهد - تیر ماه ۹۲

این شهر با دارا بودن مراکز دانشگاهی و آموزش عالی بسیار به ویژه دانشگاه فردوسی مشهد با بیش از ۲۳ هزار دانشجوی داخلی و خارجی[۹۴] و دانشگاه بین‌المللی امام رضا، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و نیز دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و واحد بین‌الملل دانشگاه فردوسی مشهد عملاً به قطب دوم دانشگاهی کشور پس از تهران مبدل شده‌است. علاوه بر آن شهرداری مشهد در سال ۱۳۸۷ توسط سازمان بین‌المللی کلان‌شهرهای جهان به عنوان دومین مقر آموزشی این سازمان پس از مونترال در کانادا انتخاب شد.[۹۵]

مدرسه‌ها[ویرایش]

ساخت نخستین مدارس به سبک جدید در مشهد به عهد ناصرالدین‌شاه باز می‌گردد. در سال ۱۲۶۷ خورشیدی، پس از مخالفت‌های شدید با میرزا حسن رشدیه در شهر تبریز، او به مشهد آمد و مدرسهٔ بزرگی را در این شهر راه‌اندازی کرد. از نام مدرسه‌ای که در مشهد تأسیس کرد، هیچ اطلاعاتی در دست نیست. شیخ علی مدیر (مدیریان) که می‌توان او را پدر آموزش و پرورش نوین خراسان دانست، در سال ۱۲۷۲ در صحن عتیق، مدرسه‌ای به سبک جدید بنا کرد که مدتی بعد تعطیل شد. او سپس در سال ۱۲۷۷ دبستانی در محله گندم‌آباد (صحن جامع رضوی فعلی) بنا کرد که در سال ۱۲۸۰ جای خود را به دبستان دیگری در منزل میرزا جعفر در کنار مسجد گوهرشاد داد. با ورود محمدحسن‌خان صبا، ملک‌الحکما، به‌عنوان نخستین رئیس معارف خراسان، در سال ۱۲۸۴ این دبستان تحت حمایت دولت، دبستان «همت» نام گرفت. ملک‌الحکما، مدارس «مظفریه» و «ادب» را نیز در مشهد تأسیس کرد. مدرسهٔ مظفریه که برگرفته از نام مظفرالدین‌شاه و در محلهٔ ارگ به مدیریت محمدعلی مدیر ایجاد شد، از شاگردان شهریه دریافت می‌کرد و در آن دروس فارسی، عربی، مقدمات طبیعی، ریاضی و جبر و مقابله و زبان‌های فرانسه و ترکی و روسی تدریس می‌شد. البته به گفتهٔ برخی منابع، اولین مدرسه‌ای که در مشهد به شیوهٔ جدید تأسیس شد، مدرسه‌ای به نام «همت» واقع در کوچهٔ عیدگاه، تیمچهٔ سرپوشیده بوده‌است که مرحوم ادیب، مدیر روزنامه ادب، در سال ۱۲۸۱ خورشیدی با مدیریت شیخ علی مدیر راه‌اندازی کرد.[۹۶]

در حال حاضر، اداره کل آموزش و پرورش شهر مشهد، هفت ناحیهٔ این شهر به علاوه ناحیهٔ تبادکان را تحت پوشش دارد. در سال تحصیلی ۹۳–۹۴ تعداد کل مدارس نواحی هفت‌گانه و تبادکان، ۲۸۵۴ مدرسه و دارای ۲۲٬۲۵۷ کلاس درس با تعداد ۵۶۵٬۰۶۱ دانش‌آموز دختر و پسر است و ۳۳٬۸۷۵ نفر نیز کارکنان این شهر را تشکیل می‌دهند.[۹۷]

مدرسه‌های دینی[ویرایش]

مدرسهٔ عالی نواب مشهد

حوزهٔ علمیهٔ مشهد که اینک در شمار مهم‌ترین و معتبرترین حوزه‌های علمیه شیعی است، مراحل تاریخی مختلفی را پشت سر گذاشته‌است. حوزهٔ علمیهٔ مشهد از قرون اولیهٔ اسلامی عملاً تأسیس شد و رفته رفته بر رونق آن افزوده شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، عباس واعظ طبسی، توسط روح‌الله خمینی به ریاست حوزهٔ علمیهٔ خراسان به طور عام و حوزهٔ علمیهٔ مشهد به طور خاص گمارده شد. در دورهٔ پس از انقلاب ۱۳۵۷، مدارس فراوانی بر مدارس پیشین افزوده شد. برخی از مدارس قدیم مشهد بازسازی شد، از جمله مدرسهٔ میرزا جعفر و مدرسهٔ خیرات خان که هم اینک در ضمن مجموعهٔ دانشگاه علوم اسلامی رضوی[۹۸] قرار دارند و برخی دیگر مثل مدرسه‌های پریزاد و دودر، که اینک دروس حوزه در آنها تدریس نمی‌شود و به دلیل واقع شدن در مجموعهٔ حرم رضوی، عمدتاً کاربری تبلیغی و ترویجی برای زائران یافته‌اند. برخی از مدارس قدیم نیز، عمدتاً به سبب گسترش ابنیهٔ اطراف حرم علی بن موسی الرضا تخریب شده‌اند، نظیر مدرسهٔ بالاسر که رواق دارالولایه بر جای آن ساخته شده‌است. مدرسهٔ نواب نیز در همین طرح نوسازی تخریب و بر جای آن مدرسهٔ جدیدی بنا شده‌است که به مدرسهٔ عالی نواب شهرت دارد. مهم‌ترین مدرسهٔ علمیهٔ عالی مشهد که اینک دروس سطح عالی و خارج در آن عرضه می‌شود مدرسهٔ آیت‌الله خوئی است که یک مجتمع بزرگ آموزش علوم اسلامی است و در آستانهٔ پیروزی انقلاب ۵۷ و به عنوان جایگزین مدارس تخریب شده در طرح نوسازی محیط اطراف حرم علی بن موسی الرضا، در ساختمانی قدیمی افتتاح شد و پس از انقلاب ساختمان اصلی آن به تدریج طی سه دهه بنا و تکمیل گردید.[۹۹]

تعداد مدارس و طلاب

بر اساس اطلاعات موجود در مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان در سال تحصیلی ۱۳۷۷–۱۳۷۸ در حوزهٔ علمیهٔ مشهد ۳۱ مدرسهٔ سطح یک، و سه مدرسهٔ سطح دو و سه و بر اساس آمار سال تحصیلی ۱۳۸۶–۱۳۸۷، پنج مدرسهٔ خوابگاهی وجود دارد. هم‌چنین اینک در حوزهٔ علمیهٔ مشهد دوازده مدرسهٔ علمیه ویژه خواهران مشغول به کار است. بر طبق آمار رسمی موجود در کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان که در فروردین ۱۳۸۷ منتشر شده، تعداد طلاب سطح یک مشهد ۴۱۰، سطح دو و سه ۹۰۱، و شرکت‌کنندگان در امتحانات خارج فقه ۷۳۰ و شرکت‌کنندگان در امتحانات خارج اصول ۲۸۳ تن بوده‌است. تعداد مدرسان دارای پروندهٔ سطح یک ۲۳۶، و بدون پرونده ۱۲۱، کل استادان سطح دو و سه ۱۱۳، استادان دروس عمومی ۸۶ و استادان دروس خارج فقه و اصول ۲۰ تن بوده‌است.[۱۰۰]

نظام آموزشی

هم‌اینک در حوزهٔ علمیهٔ مشهد گذشته از دروس مقدماتی، و علاوه بر ارائه ده‌ها درس رسائل و مکاسب و کفایه، حدود هجده درس خارج فقه و پانزده درس خارج اصول به توسط استادان ماهر و بعضاً صاحب‌نظر و مشهور و عمدتاً در مدرسهٔ آیت‌الله خوئی و مدرسهٔ عالی نواب عرضه می‌گردد.[۱۰۱] در سال‌های اخیر، طلاب حوزه‌های علمیه به رسم دانشگاهیان در مدارج مختلف تحصیلی مدرک دریافت می‌دارند. در حوزهٔ علمیهٔ مشهد این مدارک را که پس از ارزیابی طلاب ارائه می‌شود، مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان صادر می‌کند. به عنوان مثال براساس آمار رسمی، این مرکز در ۱۳۸۶ تعداد ۲۴۲ مدرک رسمی برای طلاب صادر کرده‌است.[۱۰۲]

بهداشت، درمان و آموزش پزشکی[ویرایش]

بیمارستان امام رضا

تا قبل از بیمارستان امام رضا، چند شفاخانه (درمانگاه) در مشهد وجود داشت که بیشتر متعلق به آستان قدس رضوی بود.[۱۰۳] اولین بیمارستان به سبک امروزی در مشهد، بیمارستان امام رضا بود که در زمان رضاشاه پهلوی و در سال ۱۳۱۳ به جای دارالشفای رضوی ساخته شده‌است.[۱۰۴] بیمارستان امام رضا در ابتدای تأسیس بیمارستان شاه‌رضا نام داشت و پزشکان آن نیز خارجی بودند که همزمان کار طبابت و آموزش را انجام می‌دادند.[۱۰۵]

در سال ۱۳۹۲ تعداد کل کارکنان دانشگاه علوم پزشکی مشهد، ۱۴٬۸۳۱ نفر بوده‌است که از این تعداد ۴۰۴ پزشک عمومی، ۷۷۸ پزشک تخصصی، ۸۳۹۴ پیراپزشک، ۷۰ دندانپزشک، ۳ دامپزشک و ۸۸ داروساز و ۵۰۹۴ نفر سایر کارکنان را تشکیل داده‌اند.[۱۰۶] هم‌چنین تعداد کل مراکز درمانی، ۳۱ مرکز با ۶۱۱۳ تخت، بوده‌است که از این تعداد سهم مراکز دانشگاه علوم پزشکی ۱۲ مرکز با ۳۹۰۳ تخت، سهم مراکز خصوصی ۵ مرکز با ۵۱۳ تخت و سهم سایر مراکز و موسسات وابسته به دیگر سازمان‌ها و ادارات ۱۴ مرکز با ۱۶۹۷ تخت بوده‌است.[۱۰۶] تعداد خانه‌های بهداشت در مشهد در سال ۱۳۹۲، ۱۶۹ خانه با ۲۲۹ نفر بهورز بوده‌است. هم‌چنین در این سال ۲۱۲ آزمایشگاه، ۵۰۷ داروخانه، ۱۲۸ مرکز پرتونگاری و ۴۱۲ مرکز توانبخشی در مشهد فعال بوده‌است.[۱۰۶]

مراکز تخصصی بسیاری در مشهد در حال فعالیت هستند که همین مسئله باعث پذیرش بیماران بسیاری از سراسر کشور و حتی در برخی موارد از خارج از کشور است.[۱۰۷] بیمارستان تخصصی قلب و عروق جوادالائمه،[۱۰۸] بیمارستان تخصصی چشم خاتم‌الانبیاء،[۱۰۹] بیمارستان تخصصی کودکان دکتر شیخ[۱۱۰] و بیمارستان فوق تخصصی رضوی[۱۱۱] از جمله این مراکز هستند.

بیمارستان فوق تخصصی منتصریه مشهد

مشهد هم‌چنین در زمینهٔ حمایت از بیماری‌های سرطانی و پیوند اعضا در کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. در زمینهٔ سرطان هم‌اکنون درمان سه‌بعدی بیماران سرطانی در مراکز درمانی امام رضا و امید مشهد انجام می‌پذیرد.[۱۱۲][۱۱۳] مشهد یکی از قطب‌های تحقیقات برای پیشگیری و درمان بیماری‌های سرطانی در کشور است.[۱۱۴] تلاش برای درمان سرطان خون با نانوحامل‌های هوشمند[۱۱۵][۱۱۶] و انجام مراحل آزمایشگاهی ساخت واکسن ضد سرطان در مشهد[۱۱۷] از آن دسته اقدامات است. بیمارستان فوق تخصصی امید مشهد ارائه‌دهندهٔ خدمات به بیماران سرطانی است.[۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰] مدرن‌ترین مرکز درمانی–پژوهشی سرطان در بیمارستان رضوی مشهد در حال فعالیت است.[۱۲۱][۱۲۲]

هم‌چنین مشهد یکی از قطب‌های پیوند اعضا در کشور است.[۱۲۳][۱۲۴] واحد فراهم‌آوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از سال ۱۳۸۰ تحت مدیریت مرکز پیوند اعضا در حوزهٔ ریاست این دانشگاه فعالیت داشته‌است. پس از تشکیل مرکز پیوند اعضا و دیالیز منتصریه از اوایل سال ۱۳۹۱ بر اساس پیشنهاد مرکز مدیریت پیوند و موافقت ریاست دانشگاه علوم پزشکی مشهد، این واحد در این بیمارستان مستقر گردیده‌است. از سال ۱۳۸۰ تاکنون بیش از هزار و پانصد بیمار نیازمند با اهدای اعضایی مانند قلب، کبد، کلیه، پانکراس، روده، قرنیه و پوست حیاتی در این واحد، پیوند دریافت کرده‌اند؛ و یا این بیماران از مشکلات ناشی از نارسایی عضو نجات یافته‌اند.[۱۲۵]

فرهنگ و هنر[ویرایش]

در هفتمین اجلاس آیسسکو در الجزایر، همزمان با کسب میزبانی ایران برای اجلاس دهم در سال ۲۰۱۷، مشهد نیز به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در این سال برگزیده شد.[۱۲۶][۱۲۷][۱۲۸] این شهر، زادگاه و محل زندگی تعدادی از شاعران بزرگ ایران از جمله مهدی اخوان ثالث است.

سینما، تئاتر و نگارخانه‌ها[ویرایش]

پردیس سینما هویزه مشهد، مدرن‌ترین مجموعهٔ سینمایی کشور

سینماهای فعال شهر به ترتیب تعداد تماشاگر: هویزه، آفریقا، سیمرغ، قدس، بهمن، رسالت، الماس شرق و پیروزی هستند.[۱۲۹]

برخی از نگارخانه‌ها و گالری‌های فعال مشهد نیز عبارتند از: نگارخانهٔ میرک، نگارخانهٔ پارسه، نگارخانهٔ رضوان، نگارخانهٔ سروش، گالری نارون و گالری آبان.[۱۳۰]

فرهنگسراها[ویرایش]

آمفی تئاتر مجتمع فرهنگی هنری امام رضا مشهد

مشهد دارای فرهنگسراها و مراکز فرهنگی متعددی است. برخی فرهنگسراها و نگارخانه‌های مشهد عبارتند از: خانه هنرمندان مشهد،[۱۳۱] فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد،[۱۳۲] مجتمع فرهنگی هنری امام رضا،[۱۳۳] فرهنگسرای غدیر،[۱۳۴] فرهنگسرای بهشت،[۱۳۵] فرهنگسرای علوم و نجوم،[۱۳۶] فرهنگسرای پایداری[۱۳۷] و مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.[۱۳۸]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی مشهد
موزهٔ نادری مشهد
موزهٔ مرکزی آستان قدس رضوی
نوشتار اصلی: کتابخانه‌های مشهد

مشهد دارای کتابخانه‌های زیادی است. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی[۱۳۹] به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین کتابخانه‌های ایران شامل کتابخانهٔ مرکزی، ۱۰ کتابخانهٔ تخصصی و ۱۷ کتابخانهٔ وابسته در شهر مشهد با مجموع ۲۲٬۹۵۴٬۲۸۷ منبع اطلاعاتی از جمله ۳٬۶۳۴٬۵۰۸ کتاب چاپی و ۱۴۱٬۴۸۱ کتاب نفیس خطی و چاپ سنگی و نیز با داشتن ۵۵۰٬۰۰۰ نفر عضو، متشکل از آقایان و بانوان و نیز فضای مطالعاتی بالغ بر ۹۳٬۱۶۴ متر مربع است.

موزه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: موزه‌های مشهد

در سطح شهر مشهد حدود ۱۵ موزه مشغول فعالیت هستند. مجموعهٔ موزه‌ها یا گنجینه‌های آستان قدس رضوی که در محدودهٔ حرم علی بن موسی‌الرضا قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های کشور و دارای ده موزهٔ جداگانه است، موزه توس واقع در کهن‌شهر توس در کنار آرامگاه حکیم توس، موزه نادری واقع در باغ نادری در کنار آرامگاه نادرشاه افشار، موزه آب، موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد، موزه بزرگ تاریخ طبیعی خراسان از جمله موزه‌های سطح شهر مشهد هستند.

گردشگری[ویرایش]

هتل‌ها و مراکز اقامتی[ویرایش]

در مشهد به جز کمپ‌ها، نزدیک به ۳۰۰ واحد اقامتی مجاز شامل هتل‌های یک تا پنج ستاره، هتل‌آپارتمان‌ها و مهمان‌پذیرها فعالیت دارند، این در حالی است که در سال ۱۳۱۳ در شهر مشهد، تنها دو مهمان‌خانه (هتل) و ۳۳ مسافرخانه مهم و یک مرکز پانسیون (با دو نمره) و هفت کافه و رستوران وجود داشت. یکی از این دو هتل، «مهمانخانهٔ شرق» در خیابان پهلوی معروف به ارگ (امام خمینی کنونی) بود که دو اتاق بزرگ و سه نمره (اتاق) کوچک با هفت نفر کارگر داشت و کرایه آن برای هر نفر شبی بین چهار تا ۱۰ ریال بود.[۱۴۰]

اولین و مهم‌ترین هتل مشهد «هتل پارس» بود که در همان خیابان، روبه‌روی باغ ملی با ۱۰ نفر کارگر و ۱۶ اتاق با اثاثیهٔ مدرن و کرایهٔ ۱۲ تا ۳۰ ریال برای هر نفر به پذیرایی از مسافران و زائران می‌پرداخت. بنای هتل پارس در سال ۱۳۱۶ به وسیله یک معمار روس و به سبک روسی ساخته شده است. نخستین مالک این بنا یک فرد یهودی به نام «امین اف» بوده‌است که چند سال بعد از ساخت، بنا را به مجاور توسی -پدر مجاور توسی، ریاست کنونی هتل- فروخت. در سال ۱۳۲۰ با آمدن روس‌ها به ایران، ساختمان هتل به ستاد فرماندهی روس‌ها تبدیل شد. در سال ۱۳۵۵، این هتل به عنوان محل برگزاری و پذیرایی از میهمانان «دومین جشنواره توس» انتخاب شد. ساختمان هتل پس از انقلاب از سوی بنیاد مستضعفان ضبط شد. ساختمان هتل پارس دارای مالکیت شخصی است و تاکنون اقدام خاصی برای ثبت، حفاظت و مرمت اصولی و هم‌چنین تحصیل حریم بنا انجام نشده‌است.[۱۴۰]

مشهد با دارا بودن ۵۵ درصد تخت‌های گردشگری و اقامتی کشور، بیشترین تعداد مراکز اقامتی را به خود اختصاص داده‌است؛[۱۴۱] و به همین دلیل قطب مهم گردشگری کشور محسوب می‌شود. با این حال عدم پاسخگویی این تعداد مرکز گردشگری به نیاز مسافران، سبب رشد مراکز غیرمجاز اقامتی شده‌است. همین مسئله باعث بروز حوادث زیادی در این زمینه شده‌است.[۱۴۱] حدود ۳ هزار تا ۵ هزار واحد اقامتی غیرمجاز در سطح شهر مشهد وجود دارد.[۱۴۲]

یکی از معضلات جدید شهر مشهد کاهش میزان ماندگاری مسافر است که معمولاً مسافران پس از زیارت و خرید در بازار مسافرت خود را اتمام یافته می‌دانند. در حال حاضر میزان ماندگاری در شهر مشهد به ۲ روز رسیده‌است.[۱۴۳] هتل‌های هما ۱[۱۴۴] و ۲،[۱۴۵] پردیسان،[۱۴۶] پارس،[۱۴۷] قصر طلایی،[۱۴۸] مجلل درویشی،[۱۴۹] و مدینةالرضا[۱۵۰] هتل‌های ۵ ستاره مشهد را تشکیل می‌دهند. هم‌چنین هتل‌های اترک، قصر،[۱۵۱] بزرگ طرقبه، فردوسی، توریست توس[۱۵۲] از هتل‌های معروف شهر مشهد هستند.

ره‌آوردها[ویرایش]

نمونه‌ای از انگشتر فیروزه

از دسته مهم‌ترین ره‌آوردها و سوغات مشهد می‌توان به زعفران، زرشک، نبات، هل، خشکبار، ادویه، قالی و گلیم و نمد، انگشتر فیروزه و عقیق، محصولات چرمی و دیگ‌های سنگی اشاره کرد. دیگ‌ها و ظروف سنگی که در اصطلاح عامه مردم مشهد «هرکاره» نامیده می‌شود، از قرون گذشته یکی از مهم‌ترین سوغات مخصوص مشهد به شمار می‌آید. از ویژگی‌های این سنگ که نوعی «سرپانتین» است، نرم و مقاوم بودن آن در برابر آتش است که به دلیل طبخ ملایم، غذا را لذیذ می‌کند.[۱۵۳] زعفران نیز از ارزشمندترین محصولات کشاورزی ایران است که امروزه کشت آن در مناطق مرکزی و جنوبی خراسان متمرکز شده‌است. زعفران یکی از اصلی‌ترین سوغات‌های شهر مشهد به شمار می‌رود که گردشگران و زائران از بازارهای شهر آن را تهیه می‌کنند. معمولاً خرید زعفران همراه با زرشک صورت می‌گیرد. امروزه زعفران به صورت سرگل (ریز) یا پوشال نگین (درشت) و با ریشه عرضه می‌شود و زرشک نیز انواعی دارد که مهمترین آنها اناری و پفکی یا همان مجلسی است. استان خراسان رضوی با حدود سهم ۷۵٫۵ درصدی از تولید این محصول، مقام اول را در کشور داراست.[۱۵۳]

غذاها و خوراک‌های محلی[ویرایش]

شیشلیک سرو شده در ظرف

از غذاها و خوراکی‌های معروف مشهد می‌توان به دیگچه، شیشلیک، شله، کوکو شیرین و چنگالی اشاره کرد.[۱۵۴][۱۵۵] شله مشهدی در فهرست آثار معنوی کشور به ثبت رسیده‌است. این غذا هر ساله به ویژه در ماه‌های محرم و صفر و در مجالس عزاداری طبخ می‌شود.[۱۵۶]

رسانه[ویرایش]

صدا[ویرایش]

رادیو در مشهد در سال ۱۳۲۷ توسط لشکر ۱۲ خراسان با استفاده از فرستنده‌ای که در اختیار داشت، شروع به کار کرد. در سال ۱۳۲۸ لشکر ۱۲ خراسان موافقت کرد که فرستندهٔ خود را در اختیار ادارهٔ انتشارات و تبلیغات بگذارد. در ۱۲ دی ماه ۱۳۲۸، رادیو مشهد کار خود را آغاز کرد. این رادیو بعدها تعطیل شد و مجدداً در سال ۱۳۳۲ آغاز به کار کرد. رادیو مشهد ابتدا روزانه ۲ ساعت پخش برنامه از ساعت ۱۶ تا ۱۸ داشته‌است. اخبار این رادیو با گیرندهٔ قوی‌تر از اخبار ظهر رادیو تهران گرفته می‌شد و پس از بازنویسی مجدداً در ساعت ۱۶ یا ۱۶:۳۰ (بر حسب فصول سال) از این رادیو خوانده می‌شد. امکانات فنی این رادیو شامل یک تقویت‌کنندهٔ ۷۵ واتی، یک میکروفون و ۲ دستگاه گرامافون بود.[۱۵۷]

پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ فرستنده ۱۰۰ کیلوواتی صدای جمهوری اسلامی ایران در مشهد موسوم به فرستندهٔ شهید هاشمی نژاد در سال ۱۳۶۰ آغاز به کار کرد. در تاریخ دوم اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۵ «شبکه استانی صدای خراسان» راه‌اندازی شد. این شبکه تا پایان سال ۸۲ با تولید ۳۸ عنوان برنامه به صورت ثابت روزانه و هفتگی و برنامه‌های مناسبتی و برنامه‌ای یک ساعته به لهجهٔ کردی، بیش از ۹۲ درصد جمعیت استان را تحت پوشش داشت و در حوزهٔ برون‌مرزی با سه رادیو دری، ازبکی و تاجیکی روزانه با بیش از ۱۴ ساعت تولید و پخش برنامه، مخاطبان خارج از کشور را پوشش می‌داد.[۱۵۷] هم‌اکنون تولید و پخش این شبکه به صورت ۲۴ ساعته است.[۱۵۸]

سیما[ویرایش]

در خردادماه سال ۱۳۷۱ سیمای مرکز تبدیل به سیستم رنگی شد. در سال ۱۳۷۲ سیمای خراسان با تولید سالانه ۲۱۰ ساعت برنامه علاوه بر سیمای آدینه که تولید محلی و مهم‌ترین عامل ارتباطی تلویزیون خراسان با مردم استان در هر صبح جمعه بود، در فواصل پخش برنامه‌های شبکه اول سراسری نیز گاه اقدام به پخش برنامه‌ها و پیام‌های کوتاه می‌کرد. در ۱۹ اسفندماه سال ۱۳۷۶ «شبکه استانی سیما» افتتاح شد و متجاوز از ۵۰ درصد از جمعیت استان را تحت پوشش قرار داد. این پوشش جمعیتی تا تیرماه سال ۱۳۸۹ به حدود ۹۷٫۶ درصد رسیده‌است.[۱۵۷] هم‌اکنون تولید و پخش برنامه‌های سیمای استانی به ۲۴ ساعت در روز افزایش یافته‌است.[۱۵۷][۱۵۹] ساختمان فعلی صدا و سیمای خراسان در مهرماه سال ۱۳۵۰ افتتاح شد و با روزی پنج ساعت پخش برنامه شروع به کار کرد. این مرکز که از طریق خطوط ماکروویو از برنامه‌های شبکه‌های سراسری استفاده می‌کرد، در تولید محلی نیز از مراکز فعال تلویزیونی به شمار می‌آمد.[۱۵۷]

نوشته‌نشانهٔ روزنامهٔ خراسان

نشریات[ویرایش]

نشریات مهم مشهد عبارت‌اند از روزنامه خراسان[۱۶۰] و روزنامه قدس[۱۶۱] که در سطح کشوری منتشر می‌شوند و روزنامه شهرآرا[۱۶۲] که مخصوص شهر مشهد است. ماهنامهٔ طنز و کاریکاتورِ «بچه مشد»[۱۶۳][۱۶۴] نیز جزء اولین ماهنامه‌های طنز و کاریکاتور پس از انقلاب در مشهد است.

ورزش[ویرایش]

خراسان و شهر مشهد از دیرباز یکی از قطب‌های مطرح کشتی در سطح کشور بوده‌است و به نوعی ورزش اول این شهر محسوب می‌شود. هم‌چنین ورزش‌های باستانی و زورخانه‌ای از جایگاه ویژه‌ای در مشهد برخوردار است و یکی از مهم‌ترین زورخانه‌های کشور، زورخانهٔ وابسته به تربیت بدنی آستان قدس رضوی در مشهد است.[۱۶۵] فوتبال نیز از ورزش‌های پرطرفدار در مشهد است. هم‌اکنون مشهد دارای چهار تیم در دسته‌های مختلف لیگ باشگاهی است. تیم پدیدهٔ خراسان و تیم سیاه‌جامگان در لیگ برتر فوتبال ایران،[۱۶۶][۱۶۷] تیم ابومسلم خراسان و پیام مشهد در لیگ دسته دوم فوتبال ایران[۱۶۸][۱۶۹] چهار تیم مشهد در لیگ‌های مختلف فوتبال را تشکیل می‌دهند. هم‌چنین تیم علم و ادب مشهد از تیم‌های مطرح و محبوب در لیگ باشگاهی فوتسال کشور است که امتیاز آن به طور موقت به فرش آرا مشهد منتقل شده است و هم‌چنین تیم فوتسال فردوسی مشهد که در فصل ۹۲–۹۳ به لیگ برتر صعود کرد.[۱۷۰]

مکان‌های ورزشی[ویرایش]

زورخانه باستانی تربیت بدنی آستان قدس رضوی در مشهد

مشهد دربردارندهٔ مجموعه‌ها و اماکن ورزشی بسیار و چند پیست ورزشی است.

مجموعه‌های ورزشی

مجموعه‌های ورزشی ورزشگاه تختی مشهد، مجموعه‌های ورزشی آستان قدس رضوی، مجتمع فرهنگی ورزشی یاس، استخرهای ارمغان، کاظمیان، هلال احمر و شهید بهشتی و مجموعه ورزشی موج‌های آبی را می‌توان به عنوان نمونه یاد کرد.[۱۷۱]

استادیوم‌های ورزشی

استادیوم ثامن، ورزشگاه امام رضا و استادیوم تختی، مهم‌ترین استادیوم‌های ورزشی مشهد هستند. ورزشگاه ثامن مشهد دومین ورزشگاه ایران پس از ورزشگاه آزادی است که به دوربین عنکبوتی مجهز شده‌است. فاز اول این ورزشگاه با گنجایش ۳۰ هزار نفر در سال ۱۳۸۳ افتتاح گردید.[۱۷۲] ورزشگاه امام رضا نیز شامل ۱۴ سالن ورزشی در زیر جایگاه تماشاگران فوتبال استادیوم ۳۰ هزار نفری است. این ورزشگاه تنها ورزشگاه مسقف فوتبال در ایران است که به لحاظ ویژگی‌های ساخت از جمله استفاده بهینه از تمامی فضاها، سقف خرپائی جایگاه تماشاگران با روکش پوسته‌ای، تأمین پارکینگ طبقاتی و سایر امکانات رفاهی برای تماشاگران، رختکن مجهز بازیکنان و داوران، سالن‌های کنفرانس، پیش‌بینی ورود و خروج تماشگران در کمترین زمان و... با استانداردهای روز دنیا برابری دارد.[۱۷۳]

پیست‌های ورزشی

پیست دوچرخه‌سواری مشهد که در سال ۱۳۹۰ به عنوان مجهزترین پیست دوچرخه‌سواری کشور معرفی گردید[۱۷۴][۱۷۵]؛ پیست اتوموبیل‌رانی، پیست موتورسواری و پیست موتورکراس که همه در ۱۰ کیلومتری جادهٔ مشهد-شاندیز واقع هستند؛ پیست اسکیت بلوار شهید باهنر، پیست اسکیت کوهسنگی، پیست اسکی شیرباد مشهد، پیست اسکی سنتی کوه‌های آب و برق مشهد و پیست سوارکاری مشهد نیز از دیگر پیست‌های ورزشی مشهد هستند.[۱۷۶]

اولین زمین چمن گلف ایران نیز در مجموعهٔ ثامن شهر مشهد واقع شده‌است.[۱۷۷]

حمل‌ونقل[ویرایش]

جابجایی‌های درون شهری[ویرایش]

حمل و نقل در شهر مشهد بر عهدهٔ سازمان تاکسی‌رانی، شرکت واحد اتوبوس‌رانی و شرکت‌های خصوصی، تاکسی‌تلفنی‌ها و مینی‌بوس‌ها و خطوط مترو است.

قطار شهری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: قطار شهری مشهد
خطوط LRT مشهد

خط یک قطار شهری مشهد در روز ۲ اسفند ۱۳۸۹ به بهره‌برداری رسید. بر این اساس مشهد بعد از تهران دومین شهر در ایران است که از شبکه حمل و نقل ریلی درون شهری برخوردار می‌شود. در حال حاضر مشهد تنها شهر ایران است که از قطار سبک شهری (LRT) در حمل و نقل درون شهری استفاده می‌کند.

خط یک قطار شهری مشهد جنوب و شمال غرب شهر را در کمتر از ۵۰ دقیقه به هم متصل می‌کند. لازم است ذکر شود که روزانه حدود ۱۰۰هزار نفر از طریق این خط جابجا می‌شوند. در ابتدای راه‌اندازی خط یک، مدت زمان سوار نمودن مسافر هر ۳۵ دقیقه بود که این زمان هم‌اکنون به تقریباً ۸ دقیقه کاهش پیدا کرده‌است. هم‌چنین در ابتدای راه‌اندازی، قیمت بلیط تک سفره ۳۰۰ تومان بود و سپس به ۵۰۰ تومان افزایش یافت.[۱۷۸] در حال حاضر ارائه بلیط توسط مسافر، تنها از طریق کارت‌های اعتباری «من کارت» امکان‌پذیر است.[۱۷۹]

بر اساس پیش‌بینی‌ها، شهر مشهد نیازمند ۵ خط قطار شهری است.

  1. مسیر شماره ۱ LRT به طول ۲۶ کیلومتر از فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تا منطقهٔ وکیل‌آباد
  2. مسیر شماره ۲ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از انتهای طبرسی شمالی تا میدان فضل بن شاذان
  3. مسیر شماره ۳ مترو به طول حدود ۲۴ کیلومتر از شهرک ابوذر تا قاسم‌آباد
  4. مسیر شماره ۴ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از شهرک شهید رجایی به خواجه ربیع
  5. مسیر شماره ۵ منوریل حلقهٔ اتصال خطوط چهارگانه در کمربندی شهر مشهد به طول ۴۷ کیلومتر

در طرح قطار شهری مشهد، توسعه خطوط ریلی به شهرهای جدیدی چون گلبهار و بینالود نیز پیش‌بینی و تصویب شده‌است.[۱۸۰]

بزرگراه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: بزرگراه‌های مشهد
پل کابلی میدان امام حسین مشهد

در کلان‌شهر مشهد تقریباً ۳۵۹ کیلومتر بزرگراه داخل شهری وجود دارد که با وجود توسعهٔ آن‌ها ولی طرح اصلی و پایهٔ اکثر آنها به قبل از انقلاب ۱۳۵۷ برمی‌گردد.[۳]

برخی بزرگراه‌های مشهد عبارتند از:

بزرگراه میثاق، بزرگراه شهید کلانتری، بزرگراه امام علی، بزرگراه نمایشگاه، بزرگراه وکیل‌آباد، بزرگراه آزادی، بزرگراه غدیر، بزرگراه شهید بابانظر، بزرگراه شهید میرزایی، بزرگراه شهید چراغچی و بزرگراه سلسلةالذهب.

اتوبوس‌رانی[ویرایش]

سازمان اتوبوس‌رانی شهرداری مشهد، متولی حمل و نقل عمومی در مشهد و حومهٔ آن است. علاوه بر خطوط شهری، بسیاری از روستاهای پیرامون مشهد نیز از خدمات اتوبوس‌رانی بهره‌مند هستند. در برخی از مسیرها از مینی‌بوس نیز استفاده می‌شود.[۱۸۱] در سال‌های اخیر، سامانهٔ اتوبوس‌های تندرو در چند مسیر ایجاد شده‌است.[۱۸۲] افزون بر این، سامانهٔ بی‌آرتی شهر مشهد از آبان ۱۳۹۱ راه‌اندازی شده‌است.[۱۸۳] بهره‌مندی از خدمات اتوبوس‌رانی مشهد با استفاده از سامانهٔ من‌کارت امکان‌پذیر است.[۱۸۴]

تاکسی‌رانی[ویرایش]

تاکسی‌رانی در مشهد سابقه‌ای در حدود ۵۵ سال دارد. تا قبل از سال ۱۳۷۶ امور تاکسی‌رانی توسط بخش خصوصی اداره می‌گردید و نظارت بر آن، بر عهدهٔ پلیس بود. با تصویب مجلس شورای اسلامی جهت تمرکز امور حمل و نقل درون شهری، سازمان‌های مدیریت و نظارت بر تاکسی‌رانی تحت پوشش شهرداری‌ها تشکیل گردیدند، در این راستا سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسی‌رانی شهرداری مشهد در سال ۱۳۷۶ تشکیل شد و شروع به فعالیت نمود. از جمله وظایف این سازمان نظارت بر امور حمل و نقل درون شهری تاکسی‌ها، ساماندهی و بهسازی ناوگان و هم‌چنین مدیریت بهره‌وری تاکسی‌ها، نظارت بر تأسیس و عملکرد شرکت‌های حمل و نقل خصوصی تاکسی‌رانی است. این سازمان با دارا بودن ۲۸ نفر پرسنل و ۵ خودروی بازرسی کلیهٔ وظایف محوله پیرامون مدیریت و نظارت ناوگانی متشکل از ۷۶۳۹ دستگاه تاکسی در انواع مختلف پیکان، سمند، پژو، تویوتا، آر دی و دیگر موارد را به انجام می‌رساند. از سال ۱۳۸۶ نیز با اجرای طرح ساماندهی مسافربرهای شخصی توسط دولت سازمان‌های تاکسی‌رانی به عنوان یکی از ارکان طرح، فعالیت‌ها و اقدامات خود را در راستای اجرای بهینه و مطلوب طرح مذکور به کار بسته‌اند.[۱۸۵] هم‌اکنون ۱۴هزار دستگاه تاکسی در شهر مشهد وجود دارد که نیمی از این تعداد تاکسی فرسوده است.[۱۸۶]

جابجایی‌های برون شهری[ویرایش]

فرودگاه[ویرایش]

نوشتار اصلی: فرودگاه مشهد
بوئینگ ۷۰۷ - فرودگاه مشهد
فرودگاه مشهد

شهر مشهد دارای فرودگاهی بین‌المللی با نام «فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد» است. این فرودگاه دارای مسیرهای پروازی داخلی و خارجی متعددی است.[۱۸۷]

این فرودگاه در سال ۱۳۳۰ در محل زائرسرای فعلی احداث شد. پیش از آن در محل میدان پانزده خرداد باندی خاکی جهت فرود هواپیماهای کوچک نظامی وجود داشت که محل استقرار قبضه‌های ضدهوائی بود. در سال ۱۳۴۶ باند جدید فرودگاه مشهد از نوع بتن و پایگاه پدافند نیروی هوایی مورد بهره‌برداری قرار گرفت که روزانه یک پرواز از نوع DC3 در مسیر تهران-مشهد و پروازهای آموزشی و ایرتاکسی علاوه بر پروازهای نظامی از آن استفاده می‌کردند. با افزایش پروازها و ورود هواپیماهای DC8 و متعاقباً بوئینگ ۷۲۷، ۷۳۷، ۷۰۷ و ایرباس در سال ۱۳۵۷ پارکینگ و ترمینال جدید برج مراقبت پرواز و ساختمان‌های جانبی فرودگاه جدید مورد بهره‌برداری قرار گرفت. پس از پایان جنگ ایران و عراق، فرودگاه مشهد به «فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد» تغییر نام داد.[۱۸۸]

راه‌آهن[ویرایش]

ایستگاه راه‌آهن مشهد

اداره کل راه‌آهن خراسان یکی از نواحی نوزده‌گانهٔ راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران است که حوزهٔ استحفاظی آن از ایستگاه مشهد تا ایستگاه نقاب به طول ۲۷۲ کیلومتر (دو خطهٔ رفت و برگشت ۵۴۴ کیلومتر) و از ایستگاه فریمان تا ایستگاه سرخس به طول ۱۵۹ کیلومتر و تا مرز ۱۶۵ کیلومتر است که جمعاً در حدود ۱۰۰۰ کیلومتر با احتساب خطوط فرعی، صنعتی و غیره است.[۱۸۹]

ایستگاه راه‌آهن مشهد واقع در ضلع شمالی شهر قدیم مشهد و در فاصلهٔ ۲ کیلومتری از حرم علی بن موسی الرضا قرار دارد. ساختمان ایستگاه توسط معمار ایرانی حیدر غیایی طراحی شده‌است و ساخت آن در ۲۵ شهریور ۱۳۳۴ و در ۴ آبان ۱۳۴۵ به بهره‌برداری رسیده‌است. ایستگاه مشهد به دو ایستگاه باری و مسافری تفکیک شده و دارای ۷ خط قبول و اعزام مسافری و خط مربوط به ایستگاه باری و خطوط تخلیه و بارگیری در محوطهٔ گمرک و خطوط تعمیرات است.[۱۹۰]

اتوبوس و تاکسی بین شهری[ویرایش]

پایانهٔ مسافربری امام رضا مشهد

عملیات اجرایی احداث ساختمان پایانهٔ موقت مشهد در زمینی به مساحت ۱۴ هکتار، با زیربنای ۴۰۰۰ متر مربع در سال ۱۳۶۸ آغاز شد و در بهمن ماه سال ۱۳۶۹ خدمات خود را در زمینهٔ حمل و نقل مسافر به گردشگران و مسافران ارائه داد. پس از آن طرح احداث پایانهٔ بزرگ مسافربری این شهر با نام پایانهٔ امام رضا، که در سال ۱۳۷۵ به تصویب رسیده بود، با زیربنایی به وسعت ۴۵هزار متر مربع در فروردین ماه ۱۳۸۷ افتتاح شد. این پروژه یکی از مدرن‌ترین پایانه‌های کشور از نظر وسعت، طراحی و بهره‌مندی از امکانات پیشرفته روز است.[۱۹۱][۱۹۲]

علاوه بر پایانهٔ مسافربری امام رضا، دو پایانهٔ معراج[۱۹۳] و راه ابریشم[۱۹۴] و هم‌چنین سه ایستگاه سوار شاهد،[۱۹۵] حافظ[۱۹۶] و کلات[۱۹۷] در بخش حمل و نقل برون شهری مشهد فعالیت دارند.

فاصلهٔ مشهد با شهرهای بزرگ[ویرایش]

نام شهر فاصله (کیلومتر)
زاهدان ۹۴۲
اصفهان ۱۲۲۲
اهواز ۱۷۶۸
بندرعباس ۱۳۷۴
بابل ۷۴۰
تبریز ۱۴۳۲
تهران ۸۹۴
رشت ۱۰۶۷
شیراز ۱۳۷۴
یزد ۹۲۲
کرمانشاه ۱۴۸۰[۱۹۸]

معضلات شهری[ویرایش]

آلودگی‌های محیط زیستی[ویرایش]

شهر مشهد نیز همانند سایر کلان‌شهرهای بزرگ دنیا درگیر آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خاک، آلودگی صوتی و آلودگی‌های مغناطیسی است؛ یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در راستای کاهش این آلودگی‌ها صورت گرفته، استفاده از انرژی و فناوری‌های دوست‌دار محیط زیست و تأسیس بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی کشور در این شهر است. یکی از ویژگی‌های مهم نیروگاه خورشیدی مشهد، استفاده از سیستم ردیاب خورشید است که توان تولید برق را ۲۰ درصد افزایش می‌دهد.[۱۹۹]

از دیگر فعالیت‌های صورت گرفته در این زمینه می‌توان به ایجاد نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه در شهر مشهد در سال ۱۳۸۸ اشاره نمود[۲۰۰][۲۰۱] که این پروژه آثار مطلوب زیست محیطی را به همراه خواهد داشت و گازهای مخرب لایه ازن جمع‌آوری و سپس سوازنده می‌شوند و از محل تولید انرژی آن برق تولید می‌گردد و در آینده نزدیک، سومین نیروگاه بیوگاز نیز در این شهر احداث خواهد گردید.[۲۰۲] از دیگر سو شهر مشهد اولین و تنها شهری است که اقدام به تولید کود گرانوله (نوعی کود آلی گوگرددار) در کارخانه کمپوست نموده که برای حفظ محیط زیست و کشاورزی پایدار کمک مفیدی است.[۲۰۳] راه‌اندازی کارخانجات بازیافت در شهر مشهد ۲۰ درصد از مشکلات زیست محیطی این شهر را کاهش داده‌است.[۲۰۴]

آلودگی هوا

بر طبق آمار ارائه شده روزانه بیش از ۸۰۰هزار دستگاه خودرو در شهر تردد می‌کند که این تعداد خودرو عامل ۷۰ درصد آلودگی هوای شهر مشهد است.[۲۰۵] در سطح شهر مشهد، روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰هزار سفر درون‌شهری انجام می‌شود که در آن، یک میلیون و ۲۰۰هزار نفر مسافر جابجا می‌شود. در حال حاضر، تنها ۵۰ درصد این سفرها، با وسایل حمل و نقل عمومی انجام می‌گیرد. هم‌چنین سالانه حدود ۴۰هزار خودرو به شبکه معابر شهری وارد می‌شود. در این میان، حدود شش درصد سفرهای درون شهری، با دوچرخه انجام می‌شود. ۱۲ ایستگاه سنجش آلودگی هوا در مشهد مستقر است که بیش از ۸۰ درصد از پهنهٔ شهر را پوشش می‌دهد و برای پوشش صددرصدی به احداث پنج ایستگاه دیگر نیاز است.[۲۰۶]

آلودگی هوای مشهد

حاشیه‌نشینی[ویرایش]

حاشیه‌نشینی همیشه یکی از معضلات شهرهای بزرگ بوده‌است. در این میان مشهد نیز از این معضل مستثنا نبوده و حتی دچار بیشترین آسیب نیز است. افزایش جاذبه‌های شهری و بی فروغ شدن زندگی در روستاها و امید به پیدا کردن کار در شهرها هر روز بر سیل مهاجران افزوده و پدیدهٔ حاشیه‌نشینی را در کلان‌شهرهایی همچون مشهد پررنگ‌تر می‌کند. حضور ۳۰۰هزار تبعه غیرایرانی مجاز و غیرمجاز در مشهد، خشکسالی‌های مستمر، بالا بودن قیمت زمین و مسکن در نواحی شهری مشهد و ضعف نظارت دستگاه‌های حاکمیتی از مهم‌ترین دلایل گسترش جمعیت حاشیه‌نشینی بنا بر گفتهٔ کارشناسان در مشهد است. بنا بر آمار سرشماری سال ۱۳۸۶ حدود ۸۸۳هزار نفر در مشهد اسکان غیررسمی داشتند که این تعداد در حال حاضر به حدود یک میلیون و ۲۰۰هزار نفر رسیده‌است.[۲۰۷][۲۰۸] این میزان در مقایسه با جمعیت ۷میلیونی حاشیه‌نشین کشور، یک هفتم این تعداد را شامل می‌شود. ثبت یک سوم از جمعیت شهر مشهد به صورت حاشیه‌نشین نشان‌دهندهٔ این است که مشهد بیشترین جمعیت حاشیه‌نشین کشور را دارد.[۲۰۹]

یکی از مهمترین دلایل افزایش حاشیه‌نشینی در مشهد مهاجرت روستاییان است.[۲۱۰] این مهاجران از درآمد اقتصادی پایینی برخوردارند و بیشتر به کارهای اقتصادی غیرمولد مشغولند و جمع زیادی از آنها نیز کارگرند. هم‌چنین بیشتر افراد مهاجری که به شهرها روی می‌آورند به دلیل عدم دارا بودن شغل مناسب از نظر اقتصادی دچار بحران هستند، از این رو برای امرار معاش به پول نیاز دارند و در چنین بحرانی است که انگیزه‌های ارتکاب جرم مهاجران فراهم می‌شود.[۲۱۱][۲۱۲] بخش اعظمی از معضلات اجتماعی مانند کودکان فراری، کودکان کار، زنان کار، اعتیاد، مواد مخدر و سایر آسیب‌های مربوط به آن با حاشیه‌نشینی در مشهد گره خورده و مشکلات این کلان‌شهر را دو چندان کرده‌است. سرقت، نزاع‌های دسته جمعی، اعتیاد، خرید و فروش مواد مخدر، تجاوز به عنف، فروش کودکان از جمله آسیب‌هایی است که شغل برخی از زنان و مردان این منطقه محسوب می‌شوند.


در آغاز پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ۳۰ درصد مردم در شهرها و ۷۰ درصد در روستاها زندگی می‌کردند اما سیاست‌های نادرست و عدم ایجاد اشتغال در روستاها سبب مهاجرت شده‌است و در کنار آن حاشیه‌نشینی ایجاد شده که مشهد در این میان مشهد بیشترین سهم را دارد به طوری که متوسط حاشیه‌نشینی در کلان‌شهرها ۱۶ درصد جمعیت است اما مشهد، ۳۰ درصد جمعیت حاشیه‌نشین دارد.[۲۱۳]

برای ساماندهی وضعیت حاشیه‌نشینی کارگروهی با محوریت معاونت مدیریت و توسعهٔ شهری و روستایی وزارت کشور و با عضویت سازمان ملی زمین و مسکن و سایر دستگاه‌های مرتبط تشکیل شده که دبیری آن بر عهدهٔ شرکت عمران و بهسازی شهری ایران است. یکی از اولویت‌های این کارگروه، تدوین برنامهٔ جامع توانمندسازی و پیشگیری از گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی ایران است که حاشیه‌نشینی مشهد نیز یکی از بخش‌های مهم آن است. این برنامه جامع، سند مدیریت اجرایی برنامهٔ توانمندسازی و پیشگیری برای کلان‌شهرها است و قرار است با اولویت مشهد تهیه و تصویب شود. در شهر مشهد ۶۶ محله در ۸ پهنه وجود دارند که تاکنون برنامهٔ توانمندسازی در یکی از پهنه‌ها در سه محله به تصویب رسید و شرکت عمران و بهسازی شهری نیز چندین پروژه را در آن‌جا اجرا کرد. هم‌چنین برنامه‌ریزی‌های لازم برای اجرایی شدن سازوکارهای لازم در سایر محله‌ها و در پهنه‌ای گسترده طی سه سال آینده انجام شده‌است.[۲۱۴]

ارتباط‌های بین‌المللی[ویرایش]

کنسولگری‌ها[ویرایش]

نام کشور وضعیت کنسولگری
ترکیه ترکیه فعال
قزاقستان قزاقستان فعال
قرقیزستان قرقیزستان فعال
ترکمنستان ترکمنستان فعال
پاکستان پاکستان فعال
افغانستان افغانستان فعال
عراق عراق فعال
عربستان سعودی عربستان سعودی فعال

شهرهای هم‌پیوند و خواهرخوانده[ویرایش]

مونیخ یکی از شهرهای خواهرخوانده مشهد

مشهد با ۱۱ شهر جهان در ۹ کشور مختلف دارای پیوند خواهرخواندگی است.

نام کشور شهر خواهرخوانده
چین چین ارومچی[۲۱۵]
ایالات متحده آمریکا آمریکا فرزنو[۲۱۶]
ایتالیا ایتالیا میلان[۲۱۷]
آلمان آلمان مونیخ[۲۱۶]
اسپانیا اسپانیا سانتیاگو د کمپوستلا[۲۱۷]
مالزی مالزی کوآلالامپور[۲۱۸]
پاکستان پاکستان کراچی[۲۱۹]
پاکستان پاکستان لاهور[۲۲۰]
عراق عراق نجف[۲۲۱]
عراق عراق کربلا[۲۱۶]
افغانستان افغانستان مزارشریف[۲۲۲]

مشاهیر و نام آوران[ویرایش]

از جمله مشاهیر و نامداران شهر مشهد می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر مشهد در بخش اهالی مشهد قابل مشاهده است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. طبق سرشماری ۱۳۹۰، جمعیت شهرستان مشهد ۳٬۰۶۹٬۹۴۱ تن است که نباید با جمعیت شهر مشهد اشتباه شود.
  2. صدرالمتألهین لاهیجانی می‌گوید:

    اما وجه تسمیه به قبلهٔ هفتم، اگر سؤال کنند امام هشتم بودن آن حضرت متفق علیه فرقهٔ امامیه است قبلهٔ هفتم به چه مناسبت می‌گویند، جواب به جهت اینکه مکان استقبال و متوجه گشتن خلایق در ربع مسکون نظر به معتقدات فرقهٔ امامیه هفت مقام است.

    ۱- مکهٔ معظمه ۲- مدینهٔ منوره ۳- نجف الاشرف ۴- کربلای معلا ۵- سُرمَن‌رَای ۶- مقابر قریش (کاظمین) ۷- مشهد رضوی و آخر بودنش بر دو وجه است:

    اول اینکه بنا بر ترتیب ظاهری چون مکهٔ معظمه مرکز روی زمین است و هر چیزی که به مرکز قریب باشد در ترتیب مقدم گویند، چون که مشهد مقدس ابعد است مکاناً از این جهت قبلهٔ هفتم شد. وجه دوم این که چون آن حضرت در عالم بروز و ظهور از آنانی که در این مواضع سته (شش‌گانه) مدفونند مؤخر جلوه کرده بود، لذا قبلهٔ هفتم نامیدند.

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  2. «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۸۸. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ «آمار نامه شهرداری مشهد ۱۳۹۲». بازبینی‌شده در ۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «اطلاعات عمومی مشهد». پایگاه اینترنتی شرکت نمایشگاه بین‌المللی مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ صدرالمتألهین لاهیجانی، تاریخ و جغرافیای شهر مشهد، ۳۳.
  6. دهخدا. «مشهد». لغت‌نامهٔ دهخدا. بازبینی‌شده در ۱۷ مرداد ۱۳۹۴. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ سیدی، تاریخ شهر مشهد، ۱۴.
  8. Bartholomae, Christian. Altiranisches worterbuch.
  9. جاماسپ، متون پهلوی، ۶۵.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ Bosworth, Historic Cities of the Islamic World, P. 332-333.
  11. صدرالمتألهین لاهیجانی، تاریخ و جغرافیای شهر مشهد، ۳۶.
  12. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۱۵۲.
  13. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۱۵۳.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ ۱۴٫۴ ۱۴٫۵ Bosworth, Historic Cities of the Islamic World, P. 333.
  15. «مشهد». موسسه فرهنگی جام طهور. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۹۱. 
  16. «تاریخ ایران قبل از اسلام». آشنایی با ایران. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۹۱. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ مروارید، محمدرضا. «تاریخ مشهد». Imam Reza (A.S.) Network. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۹۱. 
  18. Bosworth, Historic Cities of the Islamic World, P. 332.
  19. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۲۲-۲۵.
  20. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۶۵-۸۵.
  21. مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ۲:‎ ۴۶۷.
  22. ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، ۵۵.
  23. خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ۳:‎ ۴۳۲-۴۳۳.
  24. حسینی، بررسی عوامل اعتلاء و توسعهٔ شهر مقدس مشهد طی دورهٔ صفوی.
  25. سیدی، تاریخ شهر مشهد، ۹۴.
  26. حسینی، بررسی عوامل اعتلاء و توسعهٔ شهر مقدس مشهد طی دورهٔ صفوی.
  27. سیدی، تاریخ شهر مشهد، ۲۱۸.
  28. سیدی، تاریخ شهر مشهد، ۲۰۶.
  29. رمضانی مشهدی، تحولات سیاسی خراسان در دورهٔ افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه. ق).
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ Bosworth, Historic Cities of the Islamic World, P. 334.
  31. رمضانی مشهدی، تحولات سیاسی خراسان در دورهٔ افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه. ق).
  32. صدرالمتألهین لاهیجانی، تاریخ و جغرافیای شهر مشهد، ۱۲۷-۱۴۳.
  33. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۳۱۲-۳۳۱.
  34. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۳۵۹-۳۷۲.
  35. «مسافت مسیر جاده‌ای تهران به مشهد». 
  36. «زمین‌شناسی مشهد». زمین شناسان مشهد. 
  37. «آب و هوای شهر مشهد». پایگاه اینترنتی دانشگاه فردوسی مشهد. بازبینی‌شده در ۱ تیر ۱۳۹۴. 
  38. «آب و هوای مشهد»(انگلیسی)‎. وب‌گاه ودربیس. بازبینی‌شده در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۰. 
  39. «Weather Information for Mashhad». world weather information service، ۱۴ ژوئن ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۲۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  40. «مرکز تحقیقات زمین لرزه شناسی دانشگاه فردوسی مشهد». بازبینی‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴. 
  41. امبرسز، ن. ن. و چ. پ. ملویل، تاریخ زمین‌لرزه‌های ایران، ۱۶۳.
  42. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۶۴۷.
  43. بربریان، قریشی، شجاع طاهری و طالبیان، بررسی نوزمین‌ساخت، لرزه زمین ساخت و خطر زمین لرزه‌گسلش در گستره مشهد-نیشابور.
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ جمعیت شهرهای موجود کشور و متوسط رشد سالانهٔ آنها به ترتیب حروف الفبا، نشریات مرکز آمار ایران.
  45. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». درگاه ملی آمار ایران. بازبینی‌شده در ۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  46. فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  47. «اداره کل امور اتباع و مهاجرین خارجی». پایگاه اینترنتی استانداری خراسان رضوی. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  48. «مهاجرت افغان‌ها برای همسایه دردسرساز شد/ سرنوشت خاکستری اتباع خارجی در مشهد». خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ «هشدار مکارم شیرازی درباره "خطر مهاجرت‌های مشکوک" به مشهد». خبرگزاری دویچه وله فارسی. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  50. «هشدار آیت‌الله مکارم شیرازی نسبت به تحرکات وهابیت». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  51. «هشدار آیت‌الله مکارم درباره تحرکات وهابیت». پایگاه خبری تابناک. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  52. «هشدار آیت الله مکارم درباره نفوذ تکفیری ها در ایران». خبرگزاری شبکه خبر. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  53. «از پتانسیل‎های این لهجه غافلیم نگاهی به ظرفیت‎های پنهان لهجهٔ مشهدی». پایگاه اینترنتی روزنامه شهرآرا. بازبینی‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  54. «بررسی و توصیف نظام آوایی گویش مشهدی». بازبینی‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ «افول لهجهٔ مشهدی گریز مردمانی گونه‌گون از گذشته‌ای همگون». پایگاه اینترنتی روزنامه شهرآرا. بازبینی‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  56. ماهوان، تاریخ مشهدالرضا، ۴۵۷-۴۵۸.
  57. «نگاهی اجمالی بر حوزه‌های انتخاباتی ارمنیان در مجلس شورای اسلامی». فصلنامهٔ فرهنگی ارمنیان پیمان. بازبینی‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  58. «جغرافیای جمعیتی بهاییان ایران و مازندران». پایگاه خبری تحلیلی مازندران. بازبینی‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  59. «تحلیل جغرافیایی تأثیر اکولوژی اجتماعی بر توسعه کالبدی شهر». 
  60. «پارک‌های مشهد». پایگاه اینترنتی سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  61. «پارک‌های جنگلی مشهد». پورتال شهر مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  62. «پارک جنگلی وکیل آباد». سایت تبیان. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  63. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  64. «مشهد، پایتخت معنوی ایران اعلام شد». روزنامه خراسان. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  65. «ورود سالانه ۲۷ میلیون زائر به مشهد». خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  66. «ورود سالانه دو میلیون زائر خارجی به مشهد». خبرگزاری ایکنا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  67. «آثار و ابنیه تاریخی- فرهنگی درون شهری». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  68. «رازهای سر به مهر چهار طاقی «بازه هور»». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  69. «آثار و ابنیه تاریخی- فرهنگی درون شهری». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  70. «بوستان‌ها و تفرج‌گاه‌های شهری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  71. «لیست بوستان‌های داخل شهر». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  72. ۷۲٫۰ ۷۲٫۱ «مراکز خرید مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  73. «جاذبه‌های طبیعی و ییلاقات مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  74. ۷۴٫۰ ۷۴٫۱ «مناطق ۱۳گانه شهر مشهد به تفکیک محلات». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  75. «لیست نواحی پستی مشهد و دفاتر پست دولتی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  76. ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ «تشکیلات شورای اسلامی شهر مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  77. «ملاقات با اعضای شورای شهر مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  78. «کمیسیون‌های شورای شهر مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  79. «کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  80. «رئیس شورای شهر مشهد: رسانه‌ها هر جا تخلف دیدند، فریاد بزنند.». مشهدنیوز. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  81. «پورتال شهرداری مشهد، بخش دربارهٔ حوزه شهردار.». پورتال شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  82. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  83. «به نقل از مشرق نیوز». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  84. «صنایع مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  85. «شهرکها و نواحی صنعتی و معافیت ها». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  86. «پایگاه اینترنتی نیروگاه مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  87. «پایگاه اینترنتی نیروگاه توس». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  88. «پایگاه اینترنتی نیروگاه فردوسی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  89. «پایگاه اینترنتی نیروگاه شریعتی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  90. «پایگاه اینترنتی نمایشگاه بین‌المللی مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  91. «Shah Tahmasp Safavi»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  92. «MASHAD PERSIAN RUG»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  93. «Mashad Rugs: Guide to Mashhad Carpet»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  94. «بیش از ۲۳ هزار دانشجو در این دانشگاه تحصیل می‌کنند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  95. «مشهد به عنوان مرکز آموزش متروپلیس انتخاب شد.». ۱۵ آبان ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  96. «مدرسه؛ «فروغ» صبح دانایی». روزنامهٔ شهرآرا، ۲ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  97. «سالنامهٔ آماری سال ۱۳۹۳–۹۴». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  98. محمود پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ج ۱، ص ۳۷۹–۳۸۰
  99. محمود پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ج ۱، ص ۳۵۸–۳۶۷
  100. مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ج ۱، ص ۹–۱۱
  101. خبرنامه، ش ۱۱، آبان ۱۳۸۸، ص ۶۹–۷۲
  102. مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیه خراسان، ج ۱، ص ۱۲
  103. «از اولین روزنامه تا اولین سینما در مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  104. «اولین‌های مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  105. «از اولین روزنامه تا اولین سینما در مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  106. ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ ۱۰۶٫۲ «سالنامه آماری استان خراسان رضوی». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  107. «معرفی بیمارستان رضوی مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  108. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی قلب و عروق جوادالائمه مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  109. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی چشم خاتم‌الانبیاء مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  110. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی کودکان دکتر شیخ مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  111. «پایگاه اینترنتی بیمارستان فوق تخصصی رضوی مشهد». بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  112. «درمان سه بعدی سرطان در بیمارستان امام رضا (ع) مشهد/ راهکارهای جلوگیری از سرطان». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  113. «بیمارستان امید مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  114. «مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  115. «مشهد: تلاش برای درمان سرطان خون با نانوحامل‌های هوشمند». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  116. «داروی ضدسرطان در دو بیمارستان امید مشهد و فیروزگر تهران». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  117. «انجام مراحل آزمایشگاهی ساخت واکسن ضد سرطان در مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  118. «رئیس بیمارستان فوق تخصصی امید مشهد: تحولی اساسی در پرتو درمانی بیماران سرطانی در بیمارستان امید مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  119. «پذیرش سالانه ۲ هزار بیمار سرطانی جدید در بیمارستان امید مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  120. «آمادگی بیمارستان امید مشهد برای خدمت رسانی به بیماران سرطانی در ایام نوروز». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  121. «مدرن‌ترین مرکز درمانی–پژوهشی سرطان در بیمارستان رضوی مشهد راه‌اندازی می‌شود». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  122. «مدرن‌ترین مرکز درمانی - پژوهشی سرطان کشور در مشهد راه‌اندازی می‌شود». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  123. «مشهد به عنوان قطب پیوند عضو در کشور نیازمند حمایت بیشتر دولت و خیران است». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  124. «مشهد از قطب‌های پیوند اعضا در کشور است». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  125. «واحد فراهم آوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد». بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  126. «از پایتخت معنوی تا پایتخت فرهنگی». كمیسیون ملی آیسسكو. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  127. «مشهد پایتخت فرهنگی جهان اسلام می‌شود/ فرصتی ناب برای ترویج فرهنگ رضوی». خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  128. «مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام میزبان شخصیت‌های فرهنگی کشورهای اسلامی خواهد بود». خبرگزاری ایرنا. بازبینی‌شده در ۱ تیر ۱۳۹۴. 
  129. «پایگاه تخصصی گردشگری خراسان». 
  130. «پیشخوان رویدادهای فرهنگی و هنری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  131. «خانه هنرمندان مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  132. «پایگاه اینترنتی فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  133. «مجتمع فرهنگی هنری امام رضا». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  134. «معرفی فرهنگسرای غدیر». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  135. «معرفی فرهنگسرای بهشت». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  136. «معرفی فرهنگسرای علوم و نجوم». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  137. «معرفی فرهنگسرای پایداری». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  138. «پایگاه اینترنتی مرکز آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  139. «پایگاه اینترنتی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  140. ۱۴۰٫۰ ۱۴۰٫۱ «پارس؛ نخستین هتل مشهد». روزنامه شهرآرا، ۱۳ خرداد ۱۳۹۳. 
  141. ۱۴۱٫۰ ۱۴۱٫۱ «چهره پایتخت معنوی ایران با ضعف نظارت مخدوش شده است/ مدعی العموم ورود کند». خبرگزاری ایکانا، ۶ تیر ۱۳۹۴. 
  142. «شناسایی 5 هزار واحد اقامتی غیرمجاز در مشهد/آمار در دنیا منحصر به فرد است». خبرگزاری فارس، ۲۴ آذر ۱۳۹۱. 
  143. «ماندگاری زائران در مشهد به نصف اقامت مسافران در یزد و کاشان کاهش یافت». پایگاه اطلاع رسانی شهرداری مشهد، ۹ خرداد ۱۳۸۹. 
  144. «هتل هما ۱ مشهد». گروه هتل‌های هما. 
  145. «هتل هما ۲ مشهد». گروه هتل‌های هما، ۶ تیر ۱۳۹۴. 
  146. «پایگاه اینترنتی هتل پردیسان مشهد». 
  147. «پایگاه اینترنتی هتل پارس مشهد». 
  148. «پایگاه اینترنتی هتل قصر طلایی مشهد». 
  149. «پایگاه اینترنتی هتل مجلل درویشی مشهد». 
  150. «پایگاه اینترنتی هتل مدینةالرضا مشهد». 
  151. «پایگاه اینترنتی هتل قصر مشهد». 
  152. «پایگاه اینترنتی هتل توریست توس مشهد». 
  153. ۱۵۳٫۰ ۱۵۳٫۱ «سوغات خراسان رضوی هفت سین توشه گردشگران نوروزی». خبرگزاری مهر، ۵ فروردین ۱۳۹۴. 
  154. «در مشهد چه بخوریم؟». پایگاه اینترنتی تبیان، ۱۸ شهریور ۱۳۹۱. 
  155. «آشنایی با روش تهیه دیگچه - غذای محلی مشهد». همشهری آنلاین، ۲۲ فروردین ۱۳۹۱. 
  156. «شله مشهدی در فهرست آثار معنوی کشور به ثبت رسید». سایت تحلیلی خبری عصر ایران، ۲۳ آذر ۱۳۹۱. 
  157. ۱۵۷٫۰ ۱۵۷٫۱ ۱۵۷٫۲ ۱۵۷٫۳ ۱۵۷٫۴ «تاریخچه صدا و سیمای مرکز خراسان رضوی». بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  158. «رادیو استانی خراسان رضوی ۲۴ ساعته می‌شود». بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  159. «شبکه استانی سیمای خراسان رضوی ۲۴ ساعته شد». بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  160. «پایگاه اینترنتی روزنامه خراسان». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  161. «پایگاه اینترنتی روزنامه قدس». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  162. «پایگاه اینترنتی روزنامه شهرآرا». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  163. «پایگاه اینترنتی ماهنامه طنز و کاریکاتورِ بچه مشد». بازبینی‌شده در ۱۲ شهریور ۱۳۹۴. 
  164. «شناسنامه ماهنامه بچه مشد در پایگاه اینترنتی بانک اطلاعات نشریات کشور». بازبینی‌شده در ۱۲ شهریور ۱۳۹۴. 
  165. «هیئت باستانی تربیت بدنی آستان قدس رضوی». خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  166. «آشنایی با باشگاه پدیده مشهد». خبرگزاری ایسنا، ۸ مرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  167. «نفت مسجدسلیمان و پدیده مشهد لیگ برتری شدند». خبرگزاری ایسنا، ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  168. «پایگاه اینترنتی مؤسسه فرهنگی ورزشی ابومسلم خراسان». خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  169. «آشنایی با باشگاه پیام خراسان رضوی». خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  170. «امتیاز تیم فوتسال علم و ادب مشهد به صورت موقت منتقل شد». خبرگزاری ایسنا، ۱۸ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  171. «سالن‌ها و مجموعه‌های ورزشی مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  172. «گزارش ایسنا از استادیوم فوتبال ثامن‌الائمه مشهد». خبرگزاری ایسنا، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  173. «ورزشگاهی که برای ایران اعتبار می‌آورد». خبرگزاری ایسنا، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  174. «مجهزترین پیست دوچرخه سواری کشور در مشهد مقدس افتتاح شد». وب‌گاه وزارت ورزش و جوانان، ۳ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  175. «پیست مشهد تأثیر بسزایی در رشد دوچرخه سواری خواهد داشت». وب‌گاه فدراسیون دوچرخه‌سواری جمهوری اسلامی ایران، ۳ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  176. «پیست اسکی شیرباد مشهد». خبرگزاری ایرنا، ۱ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  177. «احداث اولین زمین گلف کشور در مشهد». خبرگزاری عصر ایران، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  178. «طبق مصوبهٔ شورای شهر و با ابلاغ فرماندار از امروز؛ بلیت قطارشهری، ۵۰۰ و اتوبوس ۲۰۰ تومان شد». روزنامهٔ شهرآرا، ۱۸ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  179. «اطلاعات بلیط». شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  180. «سوالات متداول». وب‌گاه شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد و حومه. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  181. «کتاب واحد». سازمان اتوبوس‌رانی مشهد، تابسان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  182. برای نمونه: «راه‌اندازی خط 7 تندروی اتوبوسرانی مشهد». خبرگزاری فارس، ۲ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  183. «خط یک BRT مشهد با ۷۰دستگاه اتوبوس آغاز به کار کرد». خراسان، ۲۵ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  184. «تراکنش روزانه بیش از 1 میلیون «من کارت» در مشهد». من‌کارت، ۲۵ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  185. «پایگاه اینترنتی بانک اطلاعات جامع شهری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  186. «۱۳۰۰ دستگاه تاکسی بازسازی شده در مشهد رونمایی شد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  187. «پایگاه اینترنتی فرودگاه بین‌المللی مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  188. «همشهری آنلاین». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  189. «پایگاه اینترنتی اداره کل راه آهن خراسان». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  190. «پایگاه اینترنتی مرکز خدمات حوزه‌های علمیه». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  191. «پایانه مسافربری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  192. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  193. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  194. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  195. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  196. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  197. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  198. «مسافت شهرهای ایران». ایرانگردی و جهانگردی، ۱۳۹۱/۱۰/۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۹ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  199. «بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران در مشهد افتتاح شد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  200. «افتتاح اولین نیروگاه بیوگاز سوز از دفنگاه زباله شهر مشهد درکشور». وزارت نیرو - سازمان انرژی‌های نو ایران (سانا). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  201. «حضور شهردار کراچی در نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه». پایگاه اطلاع رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  202. «شهردار مشهد: سومین نیروگاه بیوگاز مشهد بزودی نصب می‌شود». خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  203. «استفاده از انرژی نیروگاه بیوگاز مشهد در راستای حفاظت از محیط زیست». وب‌گاه مقالات دانشگاهی و کتب استادان دانشگاه فردوسی مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  204. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد». خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  205. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد». پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  206. «وضعیت آلودگی هوای شهر در حالت هشدار قرار دارد؛ مشهد «بنزین یورو 4» می خواهد». روزنامه شهرآرا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  207. «بررسی پدیدهٔ حاشیه‌نشینی در مشهد». قاصدنیوز. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  208. «حاشیه‌نشینی در مشهد به نقطهٔ بحران رسیده است». پایگاه خبری-تحلیلی قدس آنلاین. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  209. «حاشیه‌نشینی؛ معضل امروز، بحران فردا/ مشهد ۲ برابر میانگین کشوری حاشیه‌نشین دارد». پایگاه خبری-تحلیلی مشهدنیوز. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  210. «معضل حاشیه‌نشینی در مشهد، مهاجرت روستاییان به شهر است». باشگاه خبرنگاران جوان. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  211. «بررسی پدیدهٔ حاشیه نشینی در مشهد». قاصدنیوز. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  212. «مشهد دومین شهر گرفتار کشور در چالش حاشیه‌نشینی». خبرگزاری ایرنا. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  213. «حاشیه‌نشینی؛ معضل امروز، بحران فردا/ مشهد ۲ برابر میانگین کشوری حاشیه‌نشین دارد». پایگاه خبری-تحلیل مشهدنیوز. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  214. «دلایل گسترش حاشیه‌نشینی در مشهد/ تدوین سند توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی». پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بازبینی‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۴. 
  215. «مشهد و ارومچی خواهرخوانده شدند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  216. ۲۱۶٫۰ ۲۱۶٫۱ ۲۱۶٫۲ «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  217. ۲۱۷٫۰ ۲۱۷٫۱ «خواهرخوانده‌های مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  218. «مشهد و کوآلالامپور خواهرخوانده می‌شوند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  219. «مشهد و کراچی خواهرخوانده شدند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  220. «مشهد و لاهور مجدداً خواهرخوانده شدند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  221. «مشهد و نجف اشرف خواهرخوانده می‌شوند». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  222. «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد». بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 

منابع[ویرایش]

فارسی[ویرایش]

  • ابرو، حافظ. جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو. به کوشش غلامرضا ورهرام. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۰. 
  • خواند میر. تاریخ حبیب السیر. به کوشش محمد دبیر سیاقی. بیجا، ۱۳۵۳. 
  • حسینی، سیدهاشم. «بررسی عوامل اعتلاء و توسعهٔ شهر مقدس مشهد طی دورهٔ صفوی». فرهنگ، ش. ۶۷ (پاییز ۱۳۸۷). 
  • رمضانی مشهدی، محمود. تحولات سیاسی خراسان در دورهٔ افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه. ق). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
  • جاماسپ، آسانا. متون پهلوی. به کوشش سعید عریان. تهران: کتابخانهٔ ملی ایران، ۱۳۷۱. 
  • پسندیده، محمود. حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد، ۱۳۸۵. 
  • کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد: مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ۱۳۸۷. 
  • خبرنامهٔ روابط عمومی مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد: مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ۱۳۸۸. 
  • سیدی، سیدمهدی. تاریخ شهر مشهد. تهران: جامی، ۱۳۷۸. شابک ‎۹۶۴–۵۶۲۰–۷۳-X. 
  • ماهوان، احمد. تاریخ مشهدالرضا. مشهد: ماه‌نشر، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴–۹۳۴۱۲–۰–۱. 
  • مقدسی، ابوعبدالله محمدبن احمد. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ج. ۲. ترجمهٔ علینقی منزوی. تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱. 
  • صدرالمتألهین لاهیجانی، محمد بن محمد بن علی. تاریخ و جغرافیای شهر مشهد. به کوشش محمدرضا قصابیان. مشهد: انصار، ۱۳۸۶. شابک ‎۹۶۴–۶۴۹۷–۳۱–۴. 
  • امبرسز، ن. ن. و چ. پ. ملویل. تاریخ زمین‌لرزه‌های ایران. ترجمهٔ ابوالحسن رده. تهران: آگاه، ۱۳۷۰. 
  • عطاردی قوچانی، عزیزالله. تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: عطارد، ۱۳۷۱. 
  • بربریان، مانوئل. «بررسی نوزمینساخت، لرزه زمین ساخت و خطر زمین لرزه-گسلش در گستره مشهد-نیشابور». گزارش شماره ۷۲ سازمان زمین‌شناسی کشور، ۱۳۷۸. 


پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد مشهد اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر

برای مطالعه بیشتر[ویرایش]

  • مدرس رضوی، محمدتقی، علی‌اکبر فیاض، سیدعلی مؤید ثابتی، عبدالحمید مولوی و محمود فرخ. مهدی سیدی. مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی، مشهور به گزارش مکتب شاهپور. مشهد: آهنگ قلم، ۱۳۸۶. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۸۰۵-۶۸-۶. 
  • سیدی، مهدی. سیمای تاریخی-فرهنگی شهر مشهد. اشرف‌السادات میرکمالی. تهران: آوام، ۱۳۸۲. شابک ‎۹۶۴-۹۳۴۵۹-۷-۳. 
  • طاهرنیا، بهروز. امیر سلمانی رحیمی. مشهد از نگاه سیاحان از ۱۶۰۰ تا ۱۹۱۴ میلادی. مشهد: به‌نشر، ۱۳۷۶. شابک ‎۹۶۴-۴۳۴-۰۵۲-۳.