مشهد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مشهد
Mashhad City in the morning.jpg
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان مشهد
بخش مرکزی
نام(های) دیگر مشهدالرضا، مشهد مقدس،
پایتخت معنوی ایران
نام(های) قدیمی توس، سناباد
سال شهرشدن ۱۲۹۷
(کد ۴۵ وزارت کشور)
مردم
جمعیت ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن[۲]
تراکم جمعیت ۹٬۱۵۰[۳] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۲۸ کیلومتر مربع[۴]
ارتفاع از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر از سطح دریا
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۵٬۷
میانگین بارش سالانه ۲۱۲ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۸۹ روز
اطلاعات شهری
شهردار سید صولت مرتضوی
ره‌آورد عطر، زعفران، نبات،
خشکبار، زرشک،
قالی مشهد، نقل،
مهر و تسبیح، چرم مشهد، نخودچی کشمش
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۱
وبگاه پورتال شهر مشهد
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۱۲، ۳۶، ۴۲(ج، ق، و، هـ)
تابلوی خوش‌آمد به شهر
مشهد، شهر بهشت، پایتخت معنوی
ضریح امام هشتم شیعیان نماد مشهد
پل کابلی میدان امام حسین مشهد
علی خامنه‌ای رهبر ایران از اهالی مشهد

مشهد دربارهٔ این پرونده تلفظ (Mash'had) کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. این شهر در زمان افشاریان، پایتخت ایران بود.[۵] مشهد دومین شهر پهناور ایران بعد از تهران می‌باشد.[۴] بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ این شهر با ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن جمعیت، دومین شهر پر جمعیت ایران پس از تهران است.[۶]

این شهر به واسطه‌ی وجود حرم علی بن موسی‌الرضا، هشتمین امام مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر[۷] از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است.[۸]

محتویات

پیشینه[ویرایش]

حوضه‌ی رودخانه‌ی کشف‌رود که شهر مشهد در آن قرار دارد،[۹] به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از اسلام به عنوان یکی از بخش‌های مورد توجه برای سکونت در خراسان به حساب می‌آمده است.[۱۰] این منطقه در آغاز مسکن اقوام آریائی بود. در نزدیکی شهر کنونی مشهد، شهری به نام توس وجود داشته است.[۱۱] در اسطوره‌های ایرانی بنای اصلی شهر توس را به جمشید و بازبنای آن را به توس، پهلوان و سپهسالار کیانی نسبت می‌دهند.[۱۱] از تاریخ این شهر در پیش از اسلام، به جز افسانه‌ای چند، آگاهی چندانی در دست نیست؛ ولی با توجه به اسناد موجود، می‌توان گمان برد که این شهر در اواخر حکومت ساسانیان، یکی از مرزداری‌های سر راه گرگان و نیشابور به مرو و بلخ، و از ولایت‌های مشهور در خراسان بزرگ بوده‌است.[۱۱]

توس در زمان خلافت عثمان به‌طور کامل توسط اعراب فتح شد.[۱۲] در دوره‌ی اسلامی، این منطقه بخشی از ولایت توس به مرکزیت شهر تابران بود که آبادی‌های سناباد و نوغان که بخشی از مشهد کنونی هستند را نیز در بر می‌گرفت.[۱۲] پس از حمله‌ی مغولان مردم شهر ویران‌شده‌ی توس به مشهد مهاجرت کردند و شهر گسترش پیدا کرد.[۱۲] مشهد در زمان حکومت نادرشاه افشار به عنوان پایتخت ایران برگزیده شد.[۱۳]

نام مشهد[ویرایش]

واژه‌ی مشهد به معنی محل شهادت است. علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون عباسی در سال ۲۰۲ هـ. ق.، در آرامگاه هارونی سناباد به خاک سپرده شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «مشهدالرضا» خوانده شد و کم‌کم بر پهنه‌ی آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی افزوده گشته و مردم توس به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۱۴] گفتنی است که نام مشهد اولین بار توسط سلطان محمود غزنوی به این شهر داده شد.[۱۵]

مشهد در دوره‌ی اسلامی[ویرایش]

به گفته تاریخ‌نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر سپاهیان مسلمان عرب گریخت، به خراسان روی آورد. سپاه مسلمانان به فرماندهی احنف بن قیس که مأمور فتح خراسان بودند وی را تعقیب کردند. یزدگرد که آنان را به دنبال خویش یافت، راهی توس شد تا از کنارنگ توس مرزبان خود در آن خطه پناه بخواهد، اما کنارنگ با این بهانه که از یک سو، توس گنجایش موکب بزرگ پادشاهی را ندارد، و از سوی دیگر، پناه دادن به پادشاه، امکان یورش سپاه مسلمانان را افزایش می‌دهد، یزدگرد را از توس راهی مرو کرد. حاکم مرو نیز در آغاز به استقبال یزدگرد شتافت، اما سرانجام از او رخ برتافت و آخرین شاه ساسانی در سال ۳۱ هجری به دست آسیابانی در مرو کشته شد. کنارنگ توس هم با احساس خطر از سپاه مسلمانان، طی نامه‌ای از عبدالله بن عامر، امان خواست و عهد کرد که اگر پیشنهاد او پذیرفته شود، در فتح نیشابور مسلمانان را یاری خواهد داد. پس چنین کرد و به امارت نیشابور دست یافت. با این ترفند، کنارنگیان، به رغم فتح خراسان، همچنان نفوذ خود را در خطه‌ی توس حفظ کردند و تا پایان عصر اموی و چیرگی سپاه ابومسلم در سال ۱۲۹ هجری، در آن جا ماندند و تنها پس از یورش سرداران ابومسلم بود که آن جا را رها ساختند.[۱۱]

مشهد در دوره‌ی امویان[ویرایش]

از تاریخ توس در دوران امویان نیز خبر چندانی در دست نیست. تنها باید از مهاجرت و اقامت و درگذشت خواجه ربیع بن خثیم از یاران ابن مسعود صحابی یاد کرد که در حدود سال‌های ۳۵ هجری راهی خراسان شد و در نوغان اقامت گزید و در سال ۶۱ در همان‌جا درگذشت و دفن شد.[۱۱]

مشهد در دوره‌ی عباسیان[ویرایش]

در دوره‌ی عباسیان، گرچه فرمانداران خراسان از جانب حکومت مرکزی برگزیده می‌شدند، اما بی‌کفایتی این والیان و جنبش‌هایی که در گوشه و کنار این خطه رخ می‌داد، گاه مردم را چنان برمی‌آشفت که خواهان برکناری ایشان می‌شدند. از جمله در سال‌های پایانی قرن دوم، آن زمان که علی بن عیسی والی خراسان بود، فتنه و آشوب تا آن اندازه در خراسان بالا گرفت که هارون الرشید در سال ۱۸۹ خود برای سرکوب شورش، رهسپار ولایات شرقی شد. اما علی بن عیسی، فرصت‌طلبانه، و با هدایای بسیار، در ری نزد او آمد و هارون او را در حکمرانی خراسان پایدار داشت؛ ولی با سپری شدن یک سال، شورش از حد گذشت و هارون وی را برکنار نمود. در سال ۱۹۲ نیز خود برای استقرار امنیت کامل، راهی خراسان شد و در باغ حمید بن قحطبه اقامت گزید. یک سال پس از آن چنان بیمار شد که همان‌جا مرد و در تالار بزرگ کاخی که در آن باغ قرار داشت، به خاک سپرده شد.[۱۱] در دوران حکومت هارون عباسی، حمید بن قحطبه طائی والی خراسان بود که کاخی در باغی واقع در ۱٫۵ کیلومتری سناباد داشت. در بهار سال ۱۹۳ هجری قمری، هارون که برای سرکوب شورشی عازم سمرقند بود، در نوغان بیمار شد و بنا به وصیتش او را در آن باغ دفن کردند. چند سال بعد در دوران خلافت مأمون، در ۲۰۲ هجری قمری، علی بن موسی‌الرضا که پس از یک سال اقامت در مرو عازم بغداد بود، در منزل امیر سناباد مسموم شد و مأمون پیکر او را نزدیک قبر هارون به خاک سپرد. از آن پس آن نقطه «مشهد‌الرضا» به معنی «محل شهادت رضا» و به اختصار مشهد نام گرفت.[۱۱]

از توس تا مشهد[ویرایش]

White diagonal cross over blue background
بارگاه حرم علی بن موسی الرضا

توس، در دل خود شهرهایی داشته، که نوغان و طابران از آبادترین آنها بوده و آورده‌اند که این دو شهر هزار قریه و آبادی را در بر می‌گرفته‌است. در طول تاریخ، گاه نوغان اعتبار افزون‌تری می‌یافته و زمانی طابران رونق بیشتری داشته‌است. جایی که اکنون به نام شهر توس معروف است و آرامگاه فردوسی تنها بخشی از توس قدیم، یعنی همان طابران است، که بقایای ارگ و باروی نیمه ویرانی که مردم آن را قصر مأمون می‌خوانند و بنای بزرگی که به بقعه هارونیه مشهور شده‌است، در آن پیداست. این محل، در حال حاضر حدود بیست کیلومتری شمال غربی شهر مشهد است. دیگر شهر بزرگ و نامدار توس، نوغان بوده که اینک در دل شهر مشهد قرار دارد. یکی از آبادی‌های پیرامون نوغان، روستایی به نام سناباد بوده که آب و هوایی خوش و مطبوع، کشتزارهایی پربار، قنات‌هایی سرشار و بوستان‌هایی شاداب و سرسبز داشته‌است.[۱۱] در بهار سال ۱۹۳ ه.ق. هنگامی که هارون جهت سرکوب شورشی در سمرقند به نوغان رسید مریض و سپس فوت نمود وی وصیت نموده بود پس از مرگ او را در باغ مجاور محل اقامتش دفن نمایند. مآمون جانشین هارون پس از گذشت چند سالی از خلافتش در اثر طغیانی که علیه وی در عراق پدید آمد به قصد آنکه تمایل شیعیان را به خود جلب کند «علی ابن موسی الرضا» را به جانشینی نامزد کرد. علی ابن موسی الرضا پس از یک سال ماندن در مرو رهسپار بغداد شد، وقتی به روستای نوغان رسید به خانه امیر سناباد وارد و در آن جا مسموم و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ ه.ق. پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد، از همان زمان این نقطه به نام مشهدالرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.[۱۶][۱۷]
در تاریخ ۱۳۸۸/۸/۸ سالروز تولد علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان، توسط محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور وقت، و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» برگزیده شد.[۱۸]

گسترش روزافزون بافت شهری مشهد

جغرافیای طبیعی[ویرایش]

مشهد
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژ ف م آ م ژ ژ آ س اُ ن د
 
 
۲۷
 
۱۰
۳−
 
 
۱۶
 
۱۶
۱
 
 
۱۱
 
۲۲
۵
 
 
۱
 
۲۹
۱۰
 
 
۱
 
۳۳
۱۵
 
 
۱
 
۳۴
۱۸
 
 
۳
 
۳۲
۱۶
 
 
۲۶
 
۲۷
۱۲
 
 
۴۹
 
۲۱
۸
 
 
۵۲
 
۱۴
۲
 
 
۳۶
 
۹
۳−
 
 
۳۳
 
۷
۵−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر
نقشه اقلیمی ایران. شهر مشهد در منطقه مدیترانه‌ای با باران بهاره قرار گرفته‌است.

██ معتدل خزری بسیار مرطوب

██ معتدل خزری

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

██ نیمه‌بیابانی سرد

██ نیمه‌بیابانی گرم

██ بیابانی خشک

██ بیابانی خشک گرم

██ خشک ساحلی گرم

██ خشک ساحلی

شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت[۴]، در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضه‌ی آبریز کشف رود، بین رشته‌کوه‌های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر[۱۹] و فاصلهٔ آن از تهران ۸۹۷ کیلومتر است.[۲۰]

زمین‌شناسی[ویرایش]

دشت (جلگه) مشهد، جزء حوضه‌ی آبریز کشف‌رود می‌باشد. دشت مشهد به صورت دره‌ای وسیع دارای ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض متوسط حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجه شرقی و عرض جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ تا ´۰۳:°۳۶ درجه شمالی در حوضه‌ی آبریز رودخانه کشف‌رود در خراسان رضوی قرار دارد. از میان سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائز اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده، به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره‌های آب زیرزمینی را به وجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می‌توان به خود رودخانه کشف‌رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده‌است؛ ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن زهکش‌ها تنها در مواقع سیلابی شدید، مقداری آب از سرشاخه‌های آن وارد می‌شوند.[۲۱]

اقلیم[ویرایش]

آب و هوای مشهد معتدل و متغیر است و وزش بادها در آن بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. حداکثر درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمترین آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۲۲]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای مشهدNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۱۷ ۲۰ ۳۰ ۳۳ ۳۷ ۴۰ ۴۳ ۴۲ ۳۸ ۳۲ ۳۰ ۲۰ ۴۳
میانگین گرم‌ترین‌ها
۳ ۶ ۱۳ ۲۰ ۲۵ ۳۱ ۳۳ ۳۱ ۲۸ ۲۱ ۱۴ ۷ ۲۰
میانگین سردترین‌ها
۳ ۱۰ ۱۳ ۱۸ ۲۰ ۱۷ ۱۳ ۷ ۸
سردترین
-۲۳ -۲۲ ۲ ۷ ۲ ۰ ۲ -۱۱ -۱۵ -۲۳
بارش
mm
۲۷٫۹ ۳۳ ۵۵٫۹ ۴۵٫۷ ۲۷٫۹ ۵٫۱ ۰ ۰ ۰ ۱۰٫۲ ۱۵٫۳ ۱۷٫۸ ۲۴۱٫۳


منبع: سایت ودربیس[۲۲] ژانویه ۲۰۱۰

نمای شهر[ویرایش]

کوهسنگی مشهد
کوهستان پارک مشهد

دیدنی‌ها[ویرایش]

از دیدنی‌های داخل شهر مشهد و اطراف آن می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

اماکن زیارتی:حرم امام رضا، مسجد گوهرشاد، مسجد هفتاد و دو تن، مصلی طرق
از دیگر مراکز دیدنی شهر مشهد می‌توان به موزه‌های آستان قدس رضوی (که خود شامل چندین موزه است) اشاره کرد.

اماکن باستانی:از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده است. (هم‌اکنون شهر توس در حال یازسازی است) چهار طاقی بازه هور از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدوده‌ی شهر است که زمان ساخت آن را قرن سوم میلادی تخمین می‌زنند.

اماکن تاریخی: آرامگاه نادرشاه، آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه فردوسی، ایستگاه راه آهن، میل اخنگان، گنبد خشتی، گنبد هارونیه، مدرسه عباسقلی خان

پارک‌ها: پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک شادی، کوهستان پارک خورشید، باغ وحش و پارک جنگلی وکیل‌آباد، پارک پردیس قائم، پارک وحدت

پارک‌های آبی: سرزمین موج‌های آبی، پارک آبی ایرانیان، پارک ساحلی آفتاب، سرزمین موج‌های خروشان (در حال ساخت) و پارک آبی شهر رؤیایی پدیده (درحال ساخت)

ییلاقات: شاندیز، طرقبه، زشک، نغندر، جاغرق، منطقه‌ی ییلاقی خور (قزلق) و منطقه‌ی ییلاقی سررود در شمال غربی مشهد، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، بوستان ملت، آبشار اخلمد و کنگ (ماسوله‌ای کوچک)، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، منطقه‌ی دیدنی فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس، چشمه گراب

مراکز خرید: بازار رضا، مجتمع تجاری پروما، بازار بین‌المللی، بازار خیام، مجتمع آلتون و مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال، بازار بعثت طرقبه

معماری و شهرسازی[ویرایش]

طرح جامع شهر مشهد در سال ۱۳۵۲ خورشیدی.

خیابان، میدان و ساختمان‌های دولتی سه عامل هدایت توسعه‌ی شهر را به عهده داشته‌اند. شهر دارای دو مرکز اصلی است.

توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته‌اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جاده‌ی جدید تهران باعث توسعه‌ی شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۴۵ به بعد توسعه‌ی شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده‌است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جاده‌ی سنتو، دانشگاه فردوسی و پارک ملت توسعه‌ی شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. این شهر قرار بود به دو قسمت مذهبی-سنتی (مشهد شرقی یا رضوی) و توریستی-مدرن (مشهد غربی یا پهلوی) تقسیم شود، که با انقلاب اسلامی ناکام ماند. در دوره‌ی شهرداری شهردار پژمان این امر با پاره‌ای تغییرات انجام گردید و شهرستان طرقبه-شاندیز به عنوان شهر توریستی مشهد معرفی گردید. ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته‌اند و واحدهای مسکونی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.[۲۳]

فضای سبز[ویرایش]

دریاچهٔ یخ زدهٔ بوستان ملت مشهد در صبح یک روز زمستانی

از جمله پارک‌های محبوب و مورد توجه مردم شهر مشهد، می‌توان به پارک ملت، پارک بانوان (حجاب)، باغ ملی، پارک بزرگ وحدت، امام رضا (گلشهر)، کوهستان پارک شادی، پارک رازی (قره خان)، پارک امت، پارک محلی مطهر، پارک پردیس قائم، پارک میرزا کوچک خان، پارک خورشید و پارک کوهسنگی اشاره کرد.[۲۴] پارک خورشید، اولین پارک مشهد است که در آن زمین فوتبال ساحلی و زمین والیبال ساحلی، با ابعاد استاندارد، ایجاد شده است؛ گفتنی است که روشنایی آلاچیق‌های این پارک از سلولار خورشیدی تأمین می‌گردد.[۲۵]

پارک‌های جنگلی[ویرایش]

از جمله پارک‌های جنگلی مهم، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

پارک بزرگ انقلاب (پارک جنگلی طرق)[ویرایش]

پارک بزرگ جنگلی طرق در حاشیه جنوب شرق مشهد، در نزدیکی پلیس راه، یکی از بزرگ‌ترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده‌است. احیاء و بهسازی این پارک وسیع که در مدخل ورودی شهر از مسیر تهران قرار دارد، و ایجاد فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ هکتار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی در ۳ پارک در دستور کار شهرداری مشهد قرار گرفته است. این پارک جنگلی دارای تیپ‌های درختی پهن برگ، مخلوط و سوزنی برگ بوده و اقاقیا و زبان گنجشک بیشترین نوع در سطح این محدوده می‌باشد. افزون بر این درختان متنوعی از قبیل افرا، نارون چتری، سرو خمره‌ای، سرو نقره‌ای، ارغوان، کاتالپا، سپیدار و سیب در این پارک دیده می‌شوند که تعداد آن‌ها نسبت به دیگر درختان کمتر است.[۲۶]

پارک جنگلی وکیل‌آباد[ویرایش]

پارک جنگلی وکیل‌آباد نزدیک‌ترین ییلاق عمومی مشهد است که در فاصله ۸ کیلومتری شمال غرب مشهد قرار گرفته و بزرگراه وکیل آباد - میدان آزادی را به روستا و پارک جنگلی وکیل‌آباد متصل می‌نماید. مساحت وکیل‌آباد بیش از ۷۰ هکتار و دارای رودخانه فصلی است.[۲۷]

باغ وحش وکیل‌آباد[ویرایش]

در جنوب غربی مشهد و هم‌جوار با پارک جنگلی وکیل‌آباد، باغ وحش وکیل آباد، تنها باغ وحش مشهد و استان خراسان رضوی قرار دارد؛ این باغ وحش دارای حیوانات گوشتخوار، علف‌خوار، آبزی، خزنده و پرندگان مختلف است.[۲۸]

تقسیمات شهری[ویرایش]

مناطق شهری[ویرایش]

مشهد حدود ۳۲۸ کیلومتر مربع وسعت دارد.[۴] این شهر دارای ۱۳ منطقه شهری است.[۴]

سراسرنمای سه‌راه خیام مشهد

شهرک‌های مشهد[ویرایش]

برخی از شهرک‌های مشهد عبارتند از:

شورای شهر مشهد[ویرایش]

همانند دیگر شوراهای شهرهای کشور و بر اساس قانون تشکیل شوراها، شورای شهر مشهد به منظور پیشبرد سریع برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی، پرورشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل شده است.[۲۹] شورای شهر مشهد متشکل از ۲۵ عضو است که برای یک دوره‌ی چهار ساله توسط انتخابات برگزیده می‌شوند.[۳۰] همچنین نظارت بر عملکرد شهرداری و انتخاب شهردار، تصویب بودجه‌ی سالانه‌ی شهرداری، تصویب اساسنامه‌ی مؤسسات و شرکت‌های وابسته به شهرداری از دیگر وظایف شورای شهر مشهد است.[۲۹] شورای شهر مشهد متشکل از کمیسیون‌ها و کمیته‌های نظارتی است. کمیسیون‌های شورا عبارتند از:

  • امور اقتصادی، سرمایه‌گذاری و مشارکت‌ها
  • امور فنی، عمرانی و طرح‌ریزی شهری
  • برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات و امور اداری
  • حمل و نقل و ترافیک
  • خدمات شهری، بهداشت، سلامت و محیط زیست
  • فرهنگی، اجتماعی و زیارت
  • ویژه ساماندهی حاشیه شهر و مناطق کم برخوردار
  • ویژه نظارت و امر به معروف و نهی از منکر
  • ویژه خطوط قطار شهری[۳۱]

کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد متشکل است از: کمیته‌ی نظارتی شماره یک (مناطق تحت پوشش: ۱ و ۹)، کمیته‌ی نظارتی شماره دو (مناطق تحت پوشش: ۲ و ۳)، کمیتهي نظارتی شماره سه (مناطق تحت پوشش: ۴ و ۵ و ۶)، کمیته‌ی نظارتی شماره چهار (مناطق تحت پوشش: ثامن و ۷ و ۸)، کمیته‌ی نظارتی شماره پنج (مناطق تحت پوشش: ۱۰ و ۱۱ و ۱۲)[۳۲]

شهرداری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهرداری مشهد

شهردار کنونی شهر مشهد صولت مرتضوی است. بودجه‌ی شهرداری مشهد در سال ۱۳۹۴ بالغ بر ۹۶۰۰ میلیارد تومان است.[۳۳]

حوزهٔ شهردار[ویرایش]

حوز‌ه‌ی شهردار، حوزه‌ی زیر نظر شخص شهردار مشهد و به منظور ایجاد هماهنگی و اعمال مدیریت در واحدهای حوزه‌ی شهردار و نیز اعمال نظارت و کنترل مجموعه‌ی واحدهای شهرداری به ویژه مدیران مناطق تشکیل شده است. میزان اختیارات و مسئولیت‌های این حوزه از سوی شهردار وقت، طی ابلاغ داخلی تعیین و مشخص می‌گردد.[۳۴]

اقتصاد[ویرایش]

الگوهای کشت زعفران در جهان
A map showing the primary saffron-producing nations.

نقشه کشورهای اولیه تولید کننده زعفران.
 —  مناطق عمده.
 —  مناطق کوچک رو به رشد.
 —  مناطق دارای تولید اندک.
 —  مراکز تجاری عمده (فعلی).
 —  مراکز تجاری عمده (در گذشته).
فروش زعفران در بازارهای مشهد

اقتصاد مشهد بیشتر بر روی زعفران، زرشک، نبات، آجیل و خشکبار و همچنین چرم صنعتی (به صورت زینتی) و صنعت فرش قرار دارد. به علاوه نباید از درآمدزایی ناشی از زائران حرم رضوی و توریست‌ها غافل شد. از دیگر محصولات مهم کشاورزی مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی می‌باشند.

از صنایع موجود در مشهد می‌توان به صنایع غذایی، پوشاک، چرم، تولید مصالح ساختمانی، صنایع فلزی و صنایع دستی نیز اشاره کرد که از این میان حدود ۴۰ درصد صنایع مشهد متعلق به صنایع غذایی، صنایع فلزی و صنایع دستی است.[۳۵]

مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳ میلیون مسافر بوده‌است.[۳۶] آمار نشان می‌دهد وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد موجب شده است که به طور میانگین هر ایرانی، هر سه سال یک‌بار به مشهد سفر کند.

صنایع[ویرایش]

صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی و کانی غیرفلزی و صنایع قطعه‌سازی و فولاد کشاورزی از عمده‌ترین صنایع مشهد به شمار می‌آیند.[۳۷]

شهر مشهد به جهت موقعیت مذهبی، صنعتی و اقتصادی بعد از تهران دومین شهر بزرگ و پر جمعیت ایران محسوب می‌شود. مشهد را -چون بر سر راه ابریشم (بین شرق و غرب و راه ادویه بین شمال و جنوب در آسیای میانه و اقیانوس هند واقع است-، می‌توان پایتخت اقتصادی و مرکز مبادلات میان قاره‌ای آسیای میانه نامید. در جغرافیای جهانگردی، مکان‌های مذهبی به عنوان نیرومندترین قطب جذب مسافران شناخته شده‌است و در ایران شهر مشهد بزرگ‌‌ترین زیارتگاه محسوب می‌شود. همه ساله میلیون‌ها زائر از سراسر ایران و کشورهای اسلامی برای زیارت حرم علی بن موسی‌الرضا به این شهر می‌روند. آستان قدس رضوی از عظیم‌ترین و باشکوه‌ترین اماکن مذهبی ایران و جهان به شمار می‌رود که در آن دین و هنر اسلامی به هم پیوند خورده است. در این محل، چه بسا که هنرمندان، عمرشان را برای ساختن مناره یا ایجاد محرابی به پایان رسانده باشند.

مجتمع تجاری پروما

مشهد یکی از قطب‌های اصلی تولید چرم در ایران به شمار می‌آید و کارخانه‌هایی نظیر چرم مشهد در این شهر قرار دارند. همچنین در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری در بخش پروژه‌های کلان اداری-تجاری رونق یافته‌است.

مشهد با دارا بودن بیش از نیمی از هتل‌های کشور، قطب مهم توسعه گردشگری ایران محسوب می‌شود و برگزاری نمایشگاه‌های گردشگری موجب افزایش آشنایی مردم و بازدیدکنندگان با قابلیت‌های استان خراسان رضوی و از جمله مشهد در این بخش می‌شود.

شهرک‌های صنعتی اطراف مشهد[ویرایش]

شهرک صنعتی مکانی است دارای محدوده و مساحت معین برای استقرار مجموعه‌ای از واحدهای صنعتی، پژوهشی و فناوری، و خدمات پشتیبانی از قبیل طراحی مهندسی، آموزشی، اطلاع‌رسانی مشاوره‌ای، بازرگانی، که تمام یا پاره‌هایی از امکانات زیربنایی و خدمات ضروری را به نوع و وسعت شهرک و ترکیب فعالیت‌های آن در اختیار واحدهای مذکور قرار می‌دهد.[۳۸]

شهرک گلبهار، بینالود، طوس، کاویان، کلات، ماشین‌سازی، باغچه و ناحیه‌ی امان‌آباد مشهد، جزو شهرک‌های صنعتی اطراف این شهر محسوب می‌شوند.[۳۹]

انرژی فسیلی[ویرایش]

نیروگاه مشهد، نیروگاه طوس، نیروگاه فردوسی، نیروگاه بادی بینالود و نیروگاه سیکل ترکیبی شریعتی از مهم‌ترین نیروگاه‌های شهر مشهد هستند.

مراکز تجاری[ویرایش]

از مراکز بزرگ تجاری این شهر می‌توان به زیست‌خاور، یاقوت مصلی، الماس شرق، وصال، پروما، تابان، کیان سنتر، بازار رضا، آفتاب، گوهرشاد، بازار مرکزی، شهر شب، مجتمع تک، مجتمع تابان، رویال سنتر، قسطنطنیه، ونک، شهدا، مجد و کوهسنگی اشاره کرد. به دلیل وجود جاذبه‌های فراوان تاریخی-مذهبی و فرهنگی در مشهد، در حال حاضر نیمی از هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های ایران در شهر مشهد قرار دارند.

نمایشگاه بین‌المللی مشهد امروزه به‌عنوان بزرگ‌ترین و فعال‌ترین نمایشگاه بین‌المللی تجاری در ایران بعد از نمایشگاه بین‌المللی تجاری تهران فعالیت می‌کند. مشهد به علت هم‌جواری با کشورهای آسیای میانه و موقعیت صنعتی سالانه میزبان ده‌ها نمایشگاه بین‌المللی است. در حال حاضر مدیریت سایت رسمی نمایشگاه‌های ایران به عهده‌ی نمایشگاه مشهد است.

پیشینه‌ی قالی مشهد[ویرایش]

قالی‌بافی در شهر مشهد حدود پنج قرن قدمت دارد. یکی از قدیمی‌ترین فرش‌های مشهد که موجود است، نوعی فرش نماز (سجاده) است که توسط شاه طهماسب به سلیمان باشکوه در سال ۱۵۵۶ هدیه شده است. این فرش‌ها در سه درجه کیفیتی در کارگاه سلطان ابراهیم میرزا، فرزند سام میرزا، و برادرزاده‌ی شاه طهماسب، ساخته می‌شده است. یکی از انواع درجه یک آن تا چند سال پیش در لندن بود و به اعتقاد برخی در حال حاضر در اختیار کلکسیونر معروف، شیخ سعود آل ثانی قطری است. تعدادی از نمونه‌های درجه دوم و سوم هنوز در موزه‌ی توپکاپی موجود می‌باشند.

در قرن ۱۹ و ۲۰ محبوبیت قالی مشهد به حدی رسید که از آن علاوه بر استفاده در داخل کشور، برای صادرات نیز بهره می‌جستند؛ الیاف پشمی به کار رفته در این فرش‌ها به شدت صیقل داده می‌شدند تا رنگ را بهتر به خود جذب کنند، اما این عمل از دیگر سو باعث کاهش عمر فرش‌ها نیز می‌گشت، و این عاملی بود که تصویر بدی از قالی مشهد در اذهان شکل گیرد، تا جایی که صادرات این فرش به اروپا به طور چشمگیری کاهش یافت؛ متأسفانه قالی‌های به‌جای‌مانده از آن دوران نیز همگی در معرض فرسایش قرار دارند.[۴۰]

جمعیت‌شناسی[ویرایش]

تغییرات جمعیت مشهد بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ هجری شمسی[۴۱]

شهر مشهد، در قرن اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۰، همین جایگاه را داشته‌است.[۴۱]

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن بوده‌است.[۲]

هرم جمعیتی شهر مشهد در سال ۱۳۹۰[۴۲]
مردان سن زنان
۶۹٬۸۲۱  ۶۵+  ۷۱٬۳۶۲
۲۹٬۶۷۴  ۶۰–۶۴  ۳۲٬۴۷۶
۴۹٬۵۲۱  ۵۵–۵۹  ۴۸٬۶۰۳
۶۷٬۲۰۶  ۵۰–۵۴  ۶۶٬۸۱۱
۷۶٬۲۱۹  ۴۵–۴۹  ۷۵٬۷۸۴
۸۹٬۷۱۰  ۴۰–۴۴  ۹۰٬۵۳۰
۱۰۳٬۵۰۳  ۳۵–۳۹  ۹۹٬۴۶۱
۱۳۲٬۲۷۸  ۳۰–۳۴  ۱۳۲٬۱۹۶
۱۶۹٬۰۲۸  ۲۵–۲۹  ۱۶۸٬۱۸۲
۱۵۱٬۶۰۱  ۲۰–۲۴  ۱۶۰٬۴۷۰
۱۱۱٬۸۰۰  ۱۵–۱۹  ۱۱۴٬۷۰۴
۱۰۷٬۷۱۷  ۱۰–۱۴  ۱۰۵٬۱۲۴
۱۰۹٬۴۱۳  ۵–۹  ۱۰۴٬۳۲۸
۱۲۰٬۰۹۳  ۰–۴  ۱۱۴٬۶۷۲
نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر اساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در مشهد به قرار زیر بود:[۴۳]

اقوام کلانشهر مشهد
قومیت درصد
فارس
  
۹۳٫۵٪
ترک
  
۳٫۴٪
شمالی
  
۰٫۵٪
کرد
  
۱٫۵٪
عرب
  
۰٫۵٪
سایر
  
۰٫۵٪


فرهنگ و هنر[ویرایش]

سینما، تئاتر و نگارخانه‌ها[ویرایش]

سینماهای فعال شهر به ترتیب تعداد تماشاگر: هویزه، آفریقا، سیمرغ، قدس، بهمن، رسالت، الماس شرق و پیروزی می‌باشند.[۴۴]

برخی از نگارخانه‌ها و گالری‌های فعال مشهد نیز عبارتند از: نگارخانه‌ی میرک، نگارخانه‌ی پارسه، نگارخانه‌ی رضوان، نگارخانه‌ی سروش، گالری نارون و گالری آبان.[۴۵]

فرهنگسراها[ویرایش]

مشهد دارای فرهنگسراها و مراکز فرهنگی متعددی است. برخی فرهگنسراها و نگارخانه‌های مشهد عبارتند از: خانه هنرمندان مشهد،[۴۶] فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد،[۴۷] مجتمع فرهنگی هنری امام رضا،[۴۸] فرهنگسرای غدیر،[۴۹] فرهنگسرای بهشت،[۵۰] فرهنگسرای علوم و نجوم،[۵۱] فرهنگسرای پایداری[۵۲] و مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.[۵۳]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: کتابخانه‌های مشهد

مشهد دارای کتابخانه‌های زیادی است. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی[۵۴] به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین کتابخانه‌های ایران شامل کتابخانه‌ی مرکزی، ۱۰ کتابخانه‌ی تخصصی و ۱۷ کتابخانه وابسته در شهر مشهد با مجموع ۲۲۹۵۴۲۸۷ منبع اطلاعاتی از جمله ۳۶۳۴۵۰۸ کتاب چاپی و ۱۴۱۴۸۱ کتاب نفیس خطی و چاپ سنگی و نیز با داشتن ۵۵۰۰۰۰ نفر عضو، متشکل از آقایان و بانوان و نیز فضای مطالعاتی بالغ بر ۹۳۱۶۴ متر مربع است.

نشریات[ویرایش]

نشریات مهم مشهد عبارت‌اند از روزنامه خراسان[۵۵] و روزنامه قدس[۵۶] که در سطح کشوری منتشر می‌شوند و روزنامه شهرآرا[۵۷] که مخصوص شهر مشهد و ماهنامه‌ی طنز و کاریکاتور بچه مشد[۵۸] اولین ماهنامه‌ی طنز و کاریکاتور پس از انقلاب در مشهد می‌باشد.

موزه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: موزه‌های مشهد

در سطح شهر مشهد حدود ۱۵ موزه مشغول فعالیت هستند. مجموعه‌ی موزه‌ها یا گنجینه‌های آستان قدس رضوی که در محدوده‌ی حرم علی بن موسی‌الرضا قرار دارد و یکی از بزرگترین موزه‌های کشور و دارای ده موزه‌ی جداگانه است، موزه توس واقع در کهن‌شهر توس در کنار آرامگاه حکیم توس، موزه نادری واقع در باغ نادری در کنار آرامگاه نادرشاه افشار، موزه آب، موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد، موزه بزرگ تاریخ طبیعی خراسان از جمله موزه‌های سطح شهر مشهد هستند.

مکان‌های مذهبی[ویرایش]

مسجد حوض لقمان - مشهد

مهم‌ترین اماکن مذهبی شهر مشهد که مهم‌ترین مکان مذهبی ایران نیز هست، حرم علی بن موسی‌الرضا است. سالانه حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون نفر به زیارت این حرم می‌روند.
دیگر مسجدها، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها از جمله مکان‌های مذهبی هستند که دارای زیارت‌کنندگان فراوانی هستند.
مسجد جامع گوهرشاد واقع در محدوده‌ی حرم رضوی، مسجد هفتاد و دوتن، مسجد و حسینیه کرامت، امامزاده ناصر و یاسر و آرامگاه امامزاده یحیی بن زید، آرامگاه خواجه اباصلت، آرامگاه خواجه مراد، آرامگاه پیر پالاندوز، آرامگاه شیخ نخودکی، گنبد خشتی، گنبد سبز، آرامگاه خواجه ربیع از جمله مکان‌های مذهبی مشهد هستند.

مکان‌های ورزشی[ویرایش]

مشهد دربردارنده‌ی مجموعه‌ها و اماکن ورزشی بسیار و چند پیست ورزشی است.

مجموعه‌های ورزشی[ویرایش]

مجموعه‌های ورزشی ورزشگاه تختی مشهد، مجموعه‌های ورزشی آستان قدس رضوی، مجتمع فرهنگی ورزشی یاس، استخرهای ارمغان، کاظمیان، هلال احمر و شهید بهشتی و مجموعه ورزشی موج‌های آبی را می‌توان به عنوان نمونه یاد کرد.[۵۹][۶۰]

استادیوم‌های ورزشی[ویرایش]

استادیوم ثامن، ورزشگاه امام رضا و استادیوم تختی، مهم‌ترین استادیوم‌های ورزشی مشهد هستند. ورزشگاه ثامن مشهد دومین ورزشگاه ایران پس از ورزشگاه آزادی است که به دوربین عنکبوتی مجهز شده است.[۶۱] ورزشگاه امام رضا نیز شامل ۱۴ سالن ورزشی در زیر جایگاه تماشاگران استادیوم ۲۵ هزار نفری است.[۶۲]

پیست‌های ورزشی[ویرایش]

پیست دوچرخه‌سواری مشهد که در سال ۱۳۹۰ به عنوان مجهزترین پیست دوچرخه‌سواری کشور معرفی گردید[۶۳][۶۴]؛ پیست اتوموبیل‌رانی، پیست موتورسواری و پیست موتورکراس که همه در ۱۰ کیلومتری جاده مشهد - شاندیز واقع می‌باشند؛ پیست اسکیت بولوار شهید باهنر، پیست اسکیت کوهسنگی، پیست اسکی شیرباد مشهد، پیست اسکی سنتی کوههای آب و برق مشهد و پیست سوارکاری مشهد نیز از دیگر پیست‌های ورزشی مشهد می‌باشند.[۶۵]

اولین زمین چمن گلف ایران نیز در مجموعه‌ی ثامن شهر مشهد واقع شده است.[۶۶]

آموزش[ویرایش]

این شهر با دارا بودن مراکز دانشگاهی و آموزش عالی بسیار به ویژه دانشگاه فردوسی مشهد با بیش از ۲۳ هزار دانشجوی داخلی و خارجی[۶۷]و دانشگاه بین‌المللی امام رضا، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و نیز دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و واحد بین‌الملل دانشگاه فردوسی مشهد عملاً به قطب دوم دانشگاهی کشور پس از تهران مبدل شده‌است. علاوه بر آن شهرداری مشهد در سال ۱۳۸۷ توسط سازمان بین‌المللی کلان‌شهرهای جهان به عنوان دومین مقر آموزشی این سازمان پس از مونترال در کانادا انتخاب شد.[۶۸]

حمل‌ونقل[ویرایش]

فاصله‌ی مشهد با شهرهای بزرگ[۶۹][ویرایش]

نام شهر فاصله (کیلومتر)
زاهدان ۹۴۲
اصفهان ۱۲۲۲
اهواز ۱۷۶۸
بندرعباس ۱۳۷۴
ساری ۷۳۴
تبریز ۱۴۳۲
تهران ۸۹۴
رشت ۱۰۶۷
شیراز ۱۳۷۴
یزد ۹۲۲
کرمانشاه ۱۴۸۰

جابجایی‌های درون شهری[ویرایش]

حمل و نقل در شهر مشهد بر عهده‌ی سازمان تاکسیرانی، شرکت واحد اتوبوسرانی و شرکت‌های خصوصی، تاکسی‌تلفنی‌ها و مینی‌بوس‌ها و خطوط مترو است.

قطار شهری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: قطار شهری مشهد
خطوط LRT مشهد

خط یک قطار شهری مشهد در روز ۲ اسفند ۱۳۸۹ به بهره‌برداری رسید. بر این اساس مشهد بعد از تهران دومین شهر در ایران است که از شبکه حمل و نقل ریلی درون شهری برخوردار می‌شود. در حال حاضر مشهد تنها شهر ایران است که از قطار سبک شهری (LRT) در حمل و نقل درون شهری استفاده می‌کند.

خط یک قطار شهری مشهد جنوب و شمال غرب شهر را در کمتر از ۵۰ دقیقه به هم متصل می‌کند. لازم است ذکر شود که روزانه حدود ۱۰۰ هزار نفر از طریق این خط جابجا می‌شوند. در ابتدای راه‌اندازی خط یک، مدت زمان سوار نمودن مسافر هر ۳۵ دقیقه بود که این زمان در حال حاضر به تقریباً ۸ دقیقه کاهش پیدا کرده است. هم چنین در ابتدای راه‌اندازی، قیمت بلیط تک سفره ۳۰۰ تومان بود و سپس به ۵۰۰ تومان افزایش یافت.[۷۰] در حال حاضر ارائه بلیط توسط مسافر، تنها از طریق کارت‌های اعتباری «من کارت» امکان‌پذیر است. [۷۱]

بر اساس پیش بینی‌ها، شهر مشهد نیازمند ۵ خط قطار شهری است.

مسیر شماره ۱ LRT به طول ۲۶ کیلومتر از فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تا منطقه‌ی وکیل‌آباد
مسیر شماره ۲ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از انتهای طبرسی شمالی تا میدان فضل بن شاذان
مسیر شماره ۳ مترو به طول حدود ۲۴ کیلومتر از شهرک ابوذر تا قاسم‌آباد
مسیر شماره ۴ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از شهرک شهید رجایی به خواجه ربیع
مسیر شماره ۵ منوریل حلقه اتصال خطوط چهارگانه در کمربندی شهر مشهد به طول ۴۷ کیلومتر

در طرح قطار شهری مشهد، توسعه خطوط ریلی به شهرهای جدیدی چون گلبهار و بینالود نیز پیش بینی و تصویب شده‌است.[۷۲]

بزرگراه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: بزرگراه‌های مشهد

در کلان‌شهر مشهد تقریباً ۳۵۹ کیلومتر بزرگراه داخل شهری وجود دارد که با وجود توسعه آن‌ها ولی طرح اصلی و پایه‌ی اکثر آنها به قبل از انقلاب اسلامی بر می‌گردد.[۴]

برخی بزرگراه‌های مشهد عبارتند از:
بزرگراه میثاق، بزرگراه شهید کلانتری، بزرگراه امام علی، بزرگراه نمایشگاه، بزرگراه وکیل‌آباد، بزرگراه آزادی، بزرگراه غدیر، بزرگراه شهید بابانظر، بزرگراه شهید میرزایی، بزرگراه شهید چراغچی و بزرگراه سلسلة‌الذهب.

فرودگاه[ویرایش]

نوشتار اصلی: فرودگاه مشهد
بوئینگ ۷۰۷ - فرودگاه مشهد
فرودگاه مشهد

شهر مشهد دارای فرودگاهی بین‌المللی با نام «فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد» است؛ این فرودگاه دارای مسیرهای پروازی داخلی و خارجی متعددی است.[۷۳]

این فرودگاه در سال ۱۳۳۰ در محل زائرسرای فعلی احداث شد. پیش از آن در محل میدان پانزده خرداد باندی خاکی جهت فرود هواپیماهای کوچک نظامی وجود داشت که محل استقرار قبضه‌های ضدهوائی بود. در سال ۱۳۴۶ باند جدید فرودگاه مشهد از نوع بتن و پایگاه پدافند نیروی هوائی مورد بهره‌برداری قرار گرفت که روزانه یک پرواز از نوع DC3 در مسیر تهران-مشهد و پروازهای آموزشی و ایرتاکسی علاوه بر پروازهای نظامی از آن استفاده می‌کردند. با افزایش پروازها و ورود هواپیماهای DC8 و متعاقباً بوئینگ 727، 737، 707 و ایرباس در سال ۱۳۵۷ پارکینگ و ترمینال جدید برج مراقبت پرواز و ساختمان‌های جانبی فرودگاه جدید مورد بهره‌برداری قرار گرفت. پس از پایان جنگ ایران و عراق، فرودگاه مشهد به فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تغییر نام داد.[۷۴]

آلودگی‌های زیست‌محیطی[ویرایش]

شهر مشهد نیز همانند سایر کلان‌شهرهای بزرگ دنیا درگیر آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خاک، آلودگی صوتی و آلودگی‌های مغناطیسی است؛ یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در راستای کاهش این آلودگی‌ها صورت گرفته، استفاده از انرژی و فناوری‌های دوست‌دار محیط زیست و تأسیس بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی کشور در این شهر است، یکی از ویژگی‌های مهم نیروگاه خورشیدی مشهد، استفاده از سیستم ردیاب خورشید است که توان تولید برق را ۲۰ درصد افزایش می‌دهد.[۷۵]

از دیگر فعالیت‌های صورت گرفته در این زمینه می‌توان به ایجاد نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه در شهر مشهد در سال ۱۳۸۸ اشاره نمود[۷۶][۷۷]که این پروژه آثار مطلوب زیست محیطی را به همراه خواهد داشت و گازهای مخرب لایه ازن جمع‌آوری و سپس سوازنده می‌شوند و از محل تولید انرژی آن برق تولید می‌گردد و در آینده نزدیک، سومین نیروگاه بیوگاز نیز در این شهر احداث خواهد گردید.[۷۸] از دیگر سو شهر مشهد اولین و تنها شهری است که اقدام به تولید کود گرانوله (نوعی کود آلی گوگرددار) در کارخانه کمپوست نموده که برای حفظ محیط‌زیست و کشاورزی پایدار کمک مفیدی است.[۷۹] راه‌اندازی کارخانجات بازیافت در شهر مشهد ۲۰ درصد از مشکلات زیست محیطی این شهر را کاهش داده است.[۸۰]

آلودگی هوا[ویرایش]

بر طبق آمار ارائه شده روزانه بیش از ۸۰۰ هزار دستگاه خودرو در شهر تردد می‌کند که این تعداد خودرو عامل ۷۰ درصد آلودگی هوای شهر مشهد است.[۸۱] در سطح شهر مشهد، روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار سفر درون‌شهری انجام می‌شود که در آن، یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر مسافر جابجا می‌شود. در حال حاضر، تنها ۵۰ درصد این سفرها، با وسایل حمل و نقل عمومی انجام می‌گیرد. همچنین سالانه حدود ۴۰ هزار خودرو به شبکه معابر شهری وارد می‌شود. در این میان، حدود شش درصد سفرهای درون شهری، با دوچرخه انجام می‌شود. ۱۲ ایستگاه سنجش آلودگی هوا در مشهد مستقر است که بیش از ۸۰ درصد از پهنه شهر را پوشش می‌دهد و برای پوشش صددرصدی به احداث پنج ایستگاه دیگر نیاز است.[۸۲]

آلودگی هوای مشهد

ارتباط‌های بین‌المللی[ویرایش]

کنسولگری‌ها[ویرایش]

نام کشور وضعیت کنسولگری
ترکیه ترکیه فعال
قزاقستان قزاقستان فعال
قرقیزستان قرقیزستان فعال
ترکمنستان ترکمنستان فعال
پاکستان پاکستان فعال
افغانستان افغانستان فعال
عراق عراق فعال
عربستان سعودی عربستان سعودی فعال

شهرهای هم‌پیوند و خواهرخوانده[ویرایش]

مونیخ یکی از شهرهای خواهرخوانده مشهد

مشهد با ۱۱ شهر جهان در ۹ کشور مختلف دارای پیوند خواهرخواندگی است.

نام کشور شهر خواهرخوانده
چین چین ارومچی[۸۳]
ایالات متحده آمریکا آمریکا فرزنو[۸۴]
ایتالیا ایتالیا میلان[۸۵]
آلمان آلمان مونیخ[۸۴]
اسپانیا اسپانیا سانتیاگو د کمپوستلا[۸۵]
مالزی مالزی کوآلالامپور[۸۶]
پاکستان پاکستان کراچی[۸۷]
پاکستان پاکستان لاهور[۸۸]
عراق عراق نجف[۸۹]
عراق عراق کربلا[۸۴]
افغانستان افغانستان مزارشریف[۹۰]

مشاهیر و نام آوران[ویرایش]

فهرست مشاهیر و نام آوران این شهر را در بخش اهالی مشهد مشاهده بفرمایید.

نگارخانه[ویرایش]


جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «مسافت شهرهای ایران». ایرانگردی و جهانگردی، ۱۳۹۱/۱۰/۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۹ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۱/۱۰/۳. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  3. «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بازبینی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ «آمار نامه شهرداری مشهد ۱۳۹۲». بازبینی‌شده در ۲۶ می ۲۰۱۵. 
  5. «تاریخ سلسلهٔ افشار»(فارسی)‎. 
  6. «جمعیت و خانوار شهرستان‌های کشور به ترتیب استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». بازبینی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۵. 
  7. «ورود سالانه 27 میلیون زائر به مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس. 
  8. «ورود سالانه دو میلیون زائر خارجی به مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایکنا. 
  9. «مشهد». موسسه فرهنگی جام طهور. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  10. «تاریخ ایران قبل از اسلام». آشنایی با ایران. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ ۱۱٫۴ ۱۱٫۵ ۱۱٫۶ ۱۱٫۷ مروارید، محمدرضا. «تاریخ مشهد». Imam Reza (A.S.) Network. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ «وجه تسمیه و پیشینه تاریخی مشهد»(فارسی)‎. وب‌گاه اداره کل استان خراسان رضوی. بازبینی‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۹۰. 
  13. «پایتخت افشاریان»(فارسی)‎. 
  14. «وجه تسمیه «مشهد»»(فارسی)‎. 
  15. «پیشینه شهر تاریخی توس»(فارسی)‎. 
  16. «تاریخچه شهر مشهد»(فارسی)‎. وب‌گاه آفتاب. بازبینی‌شده در ۴ دی ۱۳۸۶. 
  17. «تاریخ مشهد»(فارسی)‎. وب‌گاه شبکه امام رضا. بازبینی‌شده در ۵ دی ۱۳۸۶. 
  18. «مشهد، پايتخت معنوي ايران اعلام شد»(فارسی)‎. روزنامه خراسان. 
  19. «اطلاعات عمومی مشهد»(فارسی)‎. \ایگاه اینترنتی شرکت نمایشگاه بین‌المللی مشهد. 
  20. «مسافت مسیر جاده ای تهران به مشهد»(فارسی)‎. 
  21. «زمین‌شناسی مشهد»(فارسی)‎. زمین شناسان مشهد. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «آب و هوای مشهد»(انگلیسی)‎. وب‌گاه ودربیس. بازبینی‌شده در 29 ژانویه ۲۰۱۰. 
  23. «ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎیی ﺗﺄﺛﻴﺮ اﻛﻮﻟﻮژی اﺟﺘﻤﺎعی ﺑﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻛﺎﻟﺒﺪی ﺷﻬﺮ»(فارسی)‎. 
  24. «پارک های مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اینترنتی سازمان پارک ها و فضای سبز شهرداری مشهد. 
  25. «احداث زمین فوتبال و والیبال ساحلی در پارک خورشید»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی شهرداری مشهد. 
  26. «پارک های جنگلی مشهد»(فارسی)‎. پورتال شهر مشهد. 
  27. «پارک جنگلی وکیل آباد»(فارسی)‎. سایت تبیان. 
  28. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی»(فارسی)‎. 
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ پایگاه اطلاع رسانی شورای اسلامی شهر مشهد،
  30. ملاقات با اعضای شورای شهر مشهد،
  31. کمیسیون‌های شورای شهر مشهد،
  32. کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد،
  33. رئیس شورای شهر مشهد:رسانه‌ها هر جا تخلف دیدند، فریاد بزنند
  34. پورتال شهرداری مشهد، بخش دربارهٔ حوزه شهردار.
  35. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی»(فارسی)‎. 
  36. «به نقل از مشرق نیوز»(فارسی)‎. 
  37. «صنایع مشهد»(فارسی)‎. 
  38. «شرکت شهرکهای صنعتی خراسان»(فارسی)‎. 
  39. «شهركها و نواحي صنعتي و معافيت ها»(فارسی)‎. 
  40. «Mashad Rugs: Guide to Mashhad Carpet»(انگلیسی)‎. 
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ جمعیت شهرهای موجود کشور و متوسط رشد سالانه‌ی آنها به ترتیب حروف الفبا، نشریات مرکز آمار ایران
  42. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». درگاه ملی آمار ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ می ۲۰۱۵. 
  43. فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  44. «پایگاه تخصصی گردشگری خراسان»(فارسی)‎. 
  45. «پیشخوان رویدادهای فرهنگی و هنری مشهد»(فارسی)‎. 
  46. «خانه هنرمندان مشهد»(فارسی)‎. 
  47. «پایگاه اینترنتی فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد»(فارسی)‎. 
  48. «مجتمع فرهنگی هنری امام رضا»(فارسی)‎. 
  49. «معرفی فرهنگسرای غدیر»(فارسی)‎. 
  50. «معرفی فرهنگسرای بهشت»(فارسی)‎. 
  51. «معرفی فرهنگسرای علوم و نجوم»(فارسی)‎. 
  52. «معرفی فرهنگسرای پایداری»(فارسی)‎. 
  53. «پایگاه اینترنتی مرکز آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی»(فارسی)‎. 
  54. «پایگاه اینترنتی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی»(فارسی)‎. 
  55. «پایگاه اینترنتی روزنامه خراسان»(فارسی)‎. 
  56. «پایگاه اینترنتی روزنامه قدس»(فارسی)‎. 
  57. «پایگاه اینترنتی روزنامه شهرآرا»(فارسی)‎. 
  58. «پایگاه اینترنتی ماهنامه طنز و کاریکاتور»(فارسی)‎. 
  59. امور تربیت بدنی شهرداری مشهد، سالن‌ها و مجموعه‌های ورزشی مشهد
  60. مشهد، استخرهای مشهد
  61. «گزارش ایسنا از استادیوم فوتبال ثامن‌الائمه مشهد». خبرگزاری ایسنا، ۱۳۹۳/۲/۹. بازبینی‌شده در ۱۳۹۴/۳/۳. 
  62. «ورزشگاهی که برای ایران اعتبار می‌آورد». خبرگزاری ایسنا، ۱۳۹۳/۳/۹. بازبینی‌شده در ۱۳۹۴/۳/۳. 
  63. «مجهزترین پیست دوچرخه سواری کشور در مشهد مقدس افتتاح شد = ۷ اسفند ۱۳۹۰»(فارسی)‎. وب‌گاه وزارت ورزش و جوانان. 
  64. «پیست مشهد تأثیر بسزایی در رشد دوچرخه سواری خواهد داشت = ۷ اسفند ۱۳۹۰»(فارسی)‎. وب‌گاه فدراسیون دوچرخه‌سواری جمهوری اسلامی ایران. 
  65. «پیست اسکی شیرباد مشهد»(فارسی)‎. 
  66. «احداث اولین زمین گلف کشور در مشهد»(فارسی)‎. 
  67. «بیش از ۲۳ هزار دانشجو در این دانشگاه تحصیل می‌کنند»(فارسی)‎. 
  68. «مشهد به عنوان مرکز آموزش متروپلیس انتخاب شد.»(فارسی)‎. 
  69. «مسافت شهرهای ایران». ایرانگردی و جهانگردی، ۱۳۹۱/۱۰/۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۹ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۱/۱۰/۳. 
  70. روزنامه شهر آرا
  71. پایگاه اطلاع‌رسانی شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد
  72. «سوالات متداول»(فارسی)‎. وب‌گاه شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد و حومه. بازبینی‌شده در ۲۳ بهمن ۱۳۹۰. 
  73. «پایگاه اینترنتی فرودگاه بین‌المللی مشهد». بازبینی‌شده در ۴/۳/۱۳۹۴. 
  74. «همشهری آنلاین». بازبینی‌شده در ۴/۳/۱۳۹۴. 
  75. «بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران در مشهد افتتاح شد». بازبینی‌شده در ۴/۳/۱۳۹۴. 
  76. «افتتاح اولین نیروگاه بیوگاز سوز از دفنگاه زباله شهر مشهد درکشور»(فارسی)‎. وزارت نیرو - سازمان انرژی‌های نو ایران (سانا). بازبینی‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱. 
  77. «حضور شهردار کراچی در نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  78. «شهردار مشهد: سومین نیروگاه بیوگاز مشهد بزودی نصب می‌شود»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  79. «استفاده از انرژی نیروگاه بیوگاز مشهد در راستای حفاظت از محیط زیست»(فارسی)‎. وب‌گاه مقالات دانشگاهی و کتب استادان دانشگاه فردوسی مشهد. بازبینی‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱. 
  80. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در ۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  81. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۱. 
  82. «وضعیت آلودگی هوای شهر در حالت هشدار قرار دارد؛مشهد « بنزین یورو 4»می خواهد»(فارسی)‎. روزنامه شهرآرا. بازبینی‌شده در ۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  83. «مشهد و ارومچی خواهرخوانده شدند»(فارسی)‎. 
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ ۸۴٫۲ «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد»(فارسی)‎. 
  85. ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ «خواهرخوانده‌های مشهد»(فارسی)‎. 
  86. «مشهد و کوآلالامپور خواهرخوانده می‌شوند»(فارسی)‎. 
  87. «مشهد و کراچی خواهرخوانده شدند»(فارسی)‎. 
  88. «مشهد و لاهور مجدداً خواهرخوانده شدند»(فارسی)‎. 
  89. «مشهد و نجف اشرف خواهرخوانده می‌شوند»(فارسی)‎. 
  90. «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد»(فارسی)‎. 

پیوند به بیرون[ویرایش]