مشهد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مشهد
حرم علی بن موسی الرضا
آرامگاه فردوسی آرامگاه نادر
بام مشهد هاشمیه کوهسنگی
از بالا: حرم علی بن موسی الرضا، آرامگاه فردوسی، آرامگاه نادرشاه، بام مشهد هاشمیه و کوهسنگی.
کشور  ایران
استان خراسان رضوی
شهرستان مشهد
بخش مرکزی
نام(های) دیگر مشهدالرضا، مشهد مقدس،
پایتخت معنوی ایران
نام(های) قدیمی توس، سناباد
سال شهرشدن ۱۲۹۷
(کد ۴۵ وزارت کشور)
مردم
جمعیت ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن[۱]
تراکم جمعیت ۹٬۱۵۰[۲] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۲۸ کیلومتر مربع[۳]
ارتفاع از سطح دریا

حدود ۱۰۵۰ متر از سطح دریا

(بیشینه ۱۱۵۰ متر و کمینه ۹۵۰ متر)[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۵٬۷
میانگین بارش سالانه ۲۱۲ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۸۹ روز
اطلاعات شهری
شهردار سید صولت مرتضوی
ره‌آورد عطر، زعفران، نبات،
خشکبار، زرشک،
قالی مشهد، نقل،
مهر و تسبیح،
چرم مشهد،
نخودچی کشمش
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۱
وبگاه پورتال شهر مشهد
شناسهٔ ملی خودرو  ایران۱۲
 ایران۳۶
 ایران۴۲ (ج، ق، و، هـ)
تابلوی خوش‌آمد به شهر
مشهد، شهر بهشت، پایتخت معنوی ایران
ضریح امام هشتم شیعیان نماد مشهد
علی خامنه‌ای رهبر ایران از اهالی مشهد

مشهد دربارهٔ این پرونده تلفظ (Mash'had) کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است. این شهر در زمان افشاریان، پایتخت ایران بود.[۵] مشهد با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران بعد از تهران می‌باشد.[۳] بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ این شهر با ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن جمعیت، دومین شهر پر جمعیت ایران پس از تهران است.[۶]
این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی‌الرضا، هشتمین امام مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر[۷] از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است.[۸]
شهر مشهد در حوزهٔ رودخانهٔ کشف‌رود و در دشت مشهد بین کوه‌های هزارمسجد و بینالود گسترده شده است. این شهر در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه قرار دارد.[۴] بیشینهٔ ارتفاع شهر مشهد ۱۱۵۰ متر و کمینهٔ آن ۹۵۰ متر است.
شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و مرطوب برخوردار است.[۹] بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۱۰]
بیش از ۹۳٪ مردم مشهد فارسی زبان هستند.[۱۱] تراکم جمعیت در مشهد بیش از نه‌هزار تن در هر کیلومتر مربع می‌باشد.[۲]
در تاریخ ۱۳۸۸/۸/۸ سالروز تولد علی بن موسی الرضا، امام هشتم شیعیان، توسط محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور وقت، و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد.[۱۲]

مشهد بزرگ‌ترین کلان‌شهر مذهبی جهان نیز می‌باشد.[نیازمند منبع] این شهر به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال ۲۰۱۷ برگزیده شده است.[۱۳]

محتویات

نام مشهد[ویرایش]

واژهٔ مشهد به معنی محل شهادت است. علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون عباسی در سال ۲۰۲ ه. ق. در آرامگاه هارونی سناباد به خاک سپرده شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «مشهدالرضا» خوانده شد و کم‌کم بر پهنهٔ آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی افزوده گشته و مردم توس به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۱۴] گفتنی است که نام مشهد اولین بار توسط سلطان محمود غزنوی به این شهر داده شد.[۱۵]

پیشینهٔ نام مشهد و توس[ویرایش]

نوشتار اصلی: طوس

«طوس» یکی از واژه‌های بسیار کهن ایرانی است که در اساطیر و تاریخ ایران حضوری قابل توجه دارد. این نام هم بر پهلوانی ایرانی و هم بر منطقه‌ای در خراسان اطلاق می‌شود. در یکی از بخش‌های اوستا نام طوس به عنوان یلی جنگجو آمده است که در برابر پسرانِ دلیرِ ویسه می‌جنگد و از ایزدبانو «اردویسوراناهید» تقاضای یاری می‌کند. تاکنون دربارهٔ این نام وجه تسمیهٔ دقیقی ابراز نشده، ولی «بارتلمه» برای واژه tusa ریشه taos را پیشنهاد داده است. این ریشه دارای دو معنی خالی و رها است.[۱۶] نام توس تا دورهٔ ساسانی مشخصاً در متون و منابع نیامده و در کتیبه‌های دورهٔ هخامنشی، شهرهای شمال شرق کشور با نام ایالت پرثوه، جزیی از قلمرو امپراتوری هخامنشی آمده است. در دورهٔ اشکانی نیز نامی از این شهر در دست نیست؛ اما در دورهٔ ساسانی جز چند مورد که حوادثی در این شهر اتفاق می‌افتاده، تاریخ توس را باید در لابه‌لای حوادث و تاریخ منطقهٔ خراسان جستجو کرد.[۱۷]

پیشینه[ویرایش]

بقایای شهر قدیم تابران توس

حوضهٔ رودخانهٔ کشف‌رود که شهر مشهد در آن قرار دارد،[۱۸] به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از اسلام به عنوان یکی از بخش‌های مورد توجه برای سکونت در خراسان به حساب می‌آمده است.[۱۹] این منطقه در آغاز مسکن اقوام آریائی بود. در نزدیکی شهر کنونی مشهد، شهری به نام توس وجود داشته است.[۲۰]
در اسطوره‌های ایرانی بنای اصلی شهر توس را به جمشید و بازبنای آن را به توس، پهلوان و سپهسالار کیانی نسبت می‌دهند.[۲۰]

مشهد در دورهٔ خلافت اسلامی[ویرایش]

بقایای ارگ قدیم تابران توس

به گفته تاریخ‌نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر سپاهیان مسلمان عرب گریخت، راهی توس شد تا از کنارنگ توس مرزبان خود در آن خطه پناه بخواهد، اما کنارنگ یزدگرد را از توس راهی مرو کرد و با احساس خطر از سپاه مسلمانان، طی نامه‌ای از عبدالله بن عامر، امان خواست و عهد کرد که اگر پیشنهاد او پذیرفته شود، در فتح نیشابور مسلمانان را یاری خواهد داد. پس چنین کرد و به امارت نیشابور دست یافت. با این ترفند، کنارنگیان، به رغم فتح خراسان، همچنان نفوذ خود را در خطهٔ توس حفظ کردند و تا پایان عصر اموی و چیرگی سپاه ابومسلم در سال ۱۲۹ هجری، در آن‌جا ماندند و تنها پس از یورش سرداران ابومسلم بود که آن‌جا را رها ساختند.[۲۰]

مأمون جانشین هارون پس از گذشت چند سالی از خلافتش در اثر طغیانی که علیه وی در عراق پدید آمد به قصد آنکه تمایل شیعیان را به خود جلب کند «علی ابن موسی الرضا» را به جانشینی نامزد کرد. علی ابن موسی الرضا پس از یک سال ماندن در مرو رهسپار بغداد شد، وقتی به روستای نوغان رسید به خانهٔ امیر سناباد وارد و در آن‎جا مسموم و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ ه. ق. پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد، از همان زمان این نقطه، مشهدالرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.[۲۱][۲۲]

مشهد در دوران حکومت‌های ایرانی تا عصر صفویه[ویرایش]

بنای هارونیه به جا مانده از توس قدیم

در ابتدای سدهٔ چهارم هجری عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی، که با روی کار آمدن نصر بن احمد سامانی (۳۰۰ ه. ق) رونقی یافته بود، در سرزمین توس –که به تعبیر مقدسی خزان‌های بزرگ و باستانی بود[۲۳]- هم به بار نشست. این روند اگر چه فرصت کوتاهی در پیش داشت و به‌زودی، حرکت ضد ایرانی سنیان ورارود و غلامان ترکِ دربار به استیلای ترکان بر ایران انجامید، از همین فرصت کوتاه نهایت بهره را برد و تا چند سدهٔ بعد، تابران به یاری رونق و شکوفایی پیشین پابرجا ماند.
در زمان سلجوقیان، توس در عین حال که از رونق درونی و داخلی برخوردار بود، با بی‌مهری سلاطین رو به رو شد؛ ولی دانشمندان و رجال برجسته‌ای از آن برخاسته، در دیگر نواحی و به طور عمده در شهرهایی که بیشتر کانون توجه بود، شکوفا شدند. خواجه نظام‌الملک (۴۰۸ تا ۴۸۵ ه. ق)، امام محمد غزالی (۴۵۰ تا ۵۰۵ ه. ق)، احمد غزالی (۴۵۴ تا ۵۲۰ ه. ق)، اسدی توسی (متوفی ۴۶۵ ه. ق) و شیخ توسی (۳۸۵ تا ۴۶۰ ه. ق) از آن جمله‌اند. در این ایام خواجه نظام‌الملک وزیر شهیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی در زمان وزارت ۳۰ ساله‌اش توجهی به توس داشت و حتی مسجدی هم در تابران ساخت.[۲۴]

مشهد، از صفویه تا دوران معاصر[ویرایش]

موزهٔ توس

حمله میرانشاه منجر به قتل ۱۲ هزار تن، خرابی ارگِ توس و ویرانی حصار توس و تمام بناهای شهر شد. چنان‌که بعد از آن، علی‌رغم تلاشی که شاهرخ و شیبک خان ازبک در ۹۱۵ ه. ق. برای ساخت مجدد شهر انجام دادند،[۲۵] روی آبادانی به خود ندید و به تدریج روستاهای کوچکی جایگزین آن همه آوازه و رونق شد. از این زمان به بعد دیگر عصر حیات تابران به سر آمده بود و روی توجه تاریخ به سوی شهری قرار گرفت که سده‌ها با نام نوغان و از این زمان به بعد با نام مشهد در کنار تابران قرار داشت و جای این شهر را گرفت. با توجه تیموریان به مشهد و به ویژه بعد از آن در دوره صفویه با استقرار رسمی مذهب تشیع در ایران و توجه خاص صفویان به مشهد، نیز انتقال آب چشمه گیلاس در دو مرحله (دورهٔ تیموری و دوره صفوی) به مشهد، امید حیات دوباره تابران به کلی از میان رفت.
بنا بر شواهد، تابران توس در دوره صفوی دیگر به عنوان شهری وجود نداشته اما گویا از کهن‌دژ آن به عنوان زندان استفاده می‌شده و در آن حیات جاری بوده است. سفالینه‌های این بنا تا سدهٔ یازدهم هجری نیز دیده می‌شود که از رفت‌وآمد و توجه به کهن‌دژ، البته نه مانند دوره‌های گذشته حکایت دارد.
تأثیر عوامل سیاسی و تاریخی مربوط به دورهٔ صفوی به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل اعتلای مشهد می‌باشد. عوامل مذهبی هم که وابسته به قرار گرفتن حرم علی بن موسی الرضا در شهر مشهد است، نقش مهمی در رشد و توسعهٔ این شهر داشته است. اما این عامل در دورهٔ صفوی تقویت شد و بین عوامل سیاسی و تاریخی با عوامل محیطی و مذهبی نوعی تعامل مثبت به وجود آمد، به گونه‌ای که پس از این تاریخ، شهر مشهد از اعتلاء و رشد خاصی برخوردار و به یکی از شهرهای بزرگ و تأثیرگذار ایران تبدیل شد.[۲۶]

White diagonal cross over blue background
بارگاه حرم علی بن موسی الرضا

خراسان در زمان نادر شامل بخشهایی از افغانستان و ماوراءالنهر بوده است که در سایهٔ توسعه‌طلبی‌های نظامی نادر تا مرز هند و ترکستان گسترش یافت. نادر، پایتخت را از اصفهان که یادگار طرفداران صفوی بود به خراسان انتقال داد. او با استفاده از موقعیت ژئوپولتیک خراسان توانست بر اهداف سیاسی خود دست یابد. مشهد مرکز سیاسی دولت وی و دژ کلات، حصاری طبیعی در مواقع بحرانی گشت. ارتش او متکی بر نیروی رزمی قومیت‌های گوناگون به ویژه عشایر خراسان بود.
پس از نادر و جانشینان وی، شاهرخ به مدت ۵۰ سال، به طور ضعیف و تحت نفوذ امرا و فرماندهان ایلات خراسانی و حمایت‌های احمد خان درانی در بخش کوچکی از خراسان غربی به مرکزیت مشهد فرمان راند و سرانجام بساط دولت وی در دوران سلطنت قاجاریه، در زمان فتحعلی‌شاه قاجار، در سال ۱۲۱۸ ه. ق. برچیده گردید و منطقهٔ یاد شده ضمیمهٔ قلمرو شرقی قاجارها گردید. تجزیهٔ خراسان در دورهٔ قاجارها که همزمان با مطامع استعماری روس و انگلیس در آغاز سدهٔ نوزدهم میلادی در آسیا بود، بارزترین پیامد تحولات سیاسی خراسان در دوران یاد شده می‌باشد.[۲۷]
مهم‌ترین واقعهٔ تاریخ سیاسی معاصر مشهد، واقعه مسجد گوهرشاد در زمان رضاشاه می‌باشد. روز ۲۱ تیر ۱۳۱۴ قیام مردم مشهد در اعتراض به سیاست‌های رضاشاه در صحن مسجد گوهرشاد سرکوب شد. این قیام زمانی شکل گرفت که رضاشاه درصدد بود تا سنت‌های مذهبی و قوانین اسلامی را حذف کند و فرهنگ غربی را به جای آن بنشاند. رضاشاه در پیگیری این سیاست دستور داده بود تا حجاب از سر زنان مسلمان برگیرند، مردان کلاه غربی به سر کنند و روحانیون لباس روحانیت را از تن بیرون کنند. در واکنش به این سیاست، روحانیون و مردم مسلمان در هر نقطه‌ای به مخالفت برخاستند. صبح روز جمعه ۲۰ تیر ۱۳۱۴ نظامیان مستقر در مشهد برای متفرق ساختن مردم وارد عمل شدند و به روی آنان آتش گشودند و تعداد زیادی را کشتند و زخمی کردند، ولی مردم مقاومت کرده و سربازان نیز بنا به دستوری که به آنها رسیده، مراجعت کردند. در ۲۱ تیرماه جمعیت زیادتری در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و علیه اقدامات دولت اعتراض نمودند. در حوالی ظهر مأمورین نظامی و انتظامی از هر سو به مردم هجوم آورده و در داخل مسجد به کشتار آنان پرداختند. در این واقعه تعداد بسیاری کشته، مجروح و بازداشت شدند. کشتار مردم در این مسجد به اندازه‌ای بود که به نقل از شاهدان عینی چند کامیون جنازه از صحنه کشتار خارج کردند.[۲۸]

جغرافیای طبیعی[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت،[۳] در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضهٔ آبریز کشف رود، بین رشته‌کوه‌های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر (حداکثر ۱۱۵۰ متر و حداقل ۹۵۰ متر)[۴] و فاصلهٔ آن از تهران ۸۹۷ کیلومتر است.[۲۹]

زمین‌شناسی[ویرایش]

نقشه اقلیمی ایران. شهر مشهد در منطقه مدیترانه‌ای با باران بهاره قرار گرفته‌است.

██ معتدل خزری بسیار مرطوب

██ معتدل خزری

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

██ نیمه‌بیابانی سرد

██ نیمه‌بیابانی گرم

██ بیابانی خشک

██ بیابانی خشک گرم

██ خشک ساحلی گرم

██ خشک ساحلی

دشت (جلگه) مشهد، جزء حوضهٔ آبریز کشف‌رود می‌باشد. دشت مشهد به صورت دره‌ای وسیع دارای ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض متوسط حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع می‌باشد. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجه شرقی و عرض جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ تا ´۰۳:°۳۶ درجه شمالی در حوضهٔ آبریز رودخانه کشف‌رود در خراسان رضوی قرار دارد. از میان سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائز اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده، به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره‌های آب زیرزمینی را به وجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می‌توان به خود رودخانهٔ کشف‌رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده‌است؛ ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن زهکش‌ها تنها در مواقع سیلابی شدید، مقداری آب از سرشاخه‌های آن وارد می‌شوند.[۳۰]

اقلیم[ویرایش]

مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص که در منطقهٔ مرزی بین شمال و جنوب خراسان قرار دارد و همچنین تداخل جبهه‌های مختلف آب و هوایی، دارای آب و هوا و خصوصیات ویژهٔ اقلیمی است و قسمت اعظم دشت مشهد-نیشابور، جزء اقلیم سرد و خشک و قسمتی از دشت مشهد-قوچان، نیمه خشک و سرد و بخش کوچکی از بلندترین ارتفاعات رشته‌کوه‌های بینالود و هزار مسجد جزء اقلیم مرطوب سرد می‌باشد و در مجموع شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد و مرطوب برخوردار است.[۹]
وزش بادها در شهر مشهد بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان‌ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان‌ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۱۰]

میانگین دما و بارش برای آب و هوای مشهد در سال ۲۰۱۴ میلادی
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۶٫۲ ۸٫۶ ۱۴٫۱ ۲۰٫۸ ۲۶٫۸ ۳۲٫۴ ۳۴٫۴ ۳۲٫۸ ۲۸٫۸ ۲۲ ۱۵٫۸ ۹٫۶ Ø ۲۱
دمای کمینه (°C) -۵٫۱ -۲٫۹ ۲٫۳ ۷٫۹ ۱۱٫۹ ۱۵٫۶ ۱۷٫۹ ۱۵٫۳ ۱۰٫۴ ۵٫۴ ۱٫۳ -۲٫۷ Ø ۶٫۴
بارش (mm) ۳۳٫۱ ۳۶٫۴ ۵۲ ۴۸٫۸ ۲۵٫۵ ۳ ۰٫۹ ۰٫۷ ۱٫۵ ۱۱٫۲ ۱۵٫۷ ۲۶٫۹ Σ ۲۵۵٫۷
روزهای بارانی ۵٫۸ ۶٫۳ ۸٫۳ ۷٫۴ ۴٫۴ ۰٫۸ ۰٫۳ ۰٫۲ ۰٫۵ ۲ ۲٫۷ ۴٫۵ Σ ۴۳٫۲
دما
۶٫۲
-۵٫۱
۸٫۶
-۲٫۹
۱۴٫۱
۲٫۳
۲۰٫۸
۷٫۹
۲۶٫۸
۱۱٫۹
۳۲٫۴
۱۵٫۶
۳۴٫۴
۱۷٫۹
۳۲٫۸
۱۵٫۳
۲۸٫۸
۱۰٫۴
۲۲
۵٫۴
۱۵٫۸
۱٫۳
۹٫۶
-۲٫۷
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۳۳٫۱
۳۶٫۴
۵۲
۴۸٫۸
۲۵٫۵
۳
۰٫۹
۰٫۷
۱٫۵
۱۱٫۲
۱۵٫۷
۲۶٫۹
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۳۱]

جمعیت‌شناسی[ویرایش]

تغییرات جمعیت مشهد بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ هجری شمسی[۳۲]

شهر مشهد، در سدهٔ اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از شهرهای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین شهرهای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۰، همین جایگاه را داشته‌است.[۳۲]

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن بوده است.[۱]

هرم جمعیتی شهر مشهد در سال ۱۳۹۰[۳۳]
مردان سن زنان
۶۹٬۸۲۱  ۶۵+  ۷۱٬۳۶۲
۲۹٬۶۷۴  ۶۰–۶۴  ۳۲٬۴۷۶
۴۹٬۵۲۱  ۵۵–۵۹  ۴۸٬۶۰۳
۶۷٬۲۰۶  ۵۰–۵۴  ۶۶٬۸۱۱
۷۶٬۲۱۹  ۴۵–۴۹  ۷۵٬۷۸۴
۸۹٬۷۱۰  ۴۰–۴۴  ۹۰٬۵۳۰
۱۰۳٬۵۰۳  ۳۵–۳۹  ۹۹٬۴۶۱
۱۳۲٬۲۷۸  ۳۰–۳۴  ۱۳۲٬۱۹۶
۱۶۹٬۰۲۸  ۲۵–۲۹  ۱۶۸٬۱۸۲
۱۵۱٬۶۰۱  ۲۰–۲۴  ۱۶۰٬۴۷۰
۱۱۱٬۸۰۰  ۱۵–۱۹  ۱۱۴٬۷۰۴
۱۰۷٬۷۱۷  ۱۰–۱۴  ۱۰۵٬۱۲۴
۱۰۹٬۴۱۳  ۵–۹  ۱۰۴٬۳۲۸
۱۲۰٬۰۹۳  ۰–۴  ۱۱۴٬۶۷۲
نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر اساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه‌گیری شد در مشهد به قرار زیر بود:[۱۱]

اقوام کلانشهر مشهد
قومیت درصد
فارس
  
۹۳٫۵٪
ترک
  
۳٫۴٪
شمالی
  
۰٫۵٪
کرد
  
۱٫۵٪
عرب
  
۰٫۵٪
سایر
  
۰٫۵٪


معماری و شهرسازی[ویرایش]

طرح جامع شهر مشهد در سال ۱۳۵۲ خورشیدی.

توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته‌اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جادهٔ جدید تهران باعث توسعهٔ شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۱۳۴۵ به بعد توسعهٔ شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده‌است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جادهٔ سنتو، دانشگاه فردوسی و پارک ملت توسعهٔ شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. این شهر قرار بود به دو قسمت مذهبی-سنتی (مشهد شرقی یا رضوی) و توریستی-مدرن (مشهد غربی یا پهلوی) تقسیم شود، که با انقلاب اسلامی ناکام ماند. در دورهٔ شهرداری شهردار پژمان این امر با پاره‌ای تغییرات انجام گردید و شهرستان بینالود به عنوان بخش گردشگری مشهد معرفی گردید. ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته‌اند و واحدهای مسکونی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.[۳۴]

فضای سبز[ویرایش]

دریاچهٔ یخ زدهٔ بوستان ملت مشهد در صبح یک روز زمستانی

از جمله پارک‌های بزرگ شهر مشهد، می‌توان به پارک ملت، پارک بانوان (حجاب)، باغ ملی، پارک بزرگ وحدت، امام رضا (گلشهر)، کوهستان پارک شادی، پارک امت، پارک پردیس قائم، پارک میرزا کوچک خان، پارک خورشید و پارک کوهسنگی اشاره کرد.[۳۵]

پارک‌های جنگلی[ویرایش]

از جمله پارک‌های جنگلی مهم، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

پارک بزرگ انقلاب (پارک جنگلی طرق)

پارک بزرگ جنگلی طرق در حاشیه جنوب شرق مشهد، در نزدیکی پلیس راه، یکی از بزرگ‌ترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده‌است. پارک جنگلی طرق دارای فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ هکتار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی است. این پارک جنگلی دارای تیپ‌های درختی پهن برگ، مخلوط و سوزنی برگ بوده و اقاقیا و زبان گنجشک بیشترین نوع در سطح این محدوده می‌باشد.[۳۶]

پارک جنگلی وکیل‌آباد

پارک جنگلی وکیل‌آباد نزدیک‌ترین ییلاق عمومی مشهد است که در انتهای بزرگراه وکیل آباد قرار دارد. مساحت وکیل‌آباد بیش از ۷۰ هکتار و دارای رودخانه فصلی است.[۳۷]

باغ وحش وکیل‌آباد

در جنوب غربی مشهد و هم‌جوار با پارک جنگلی وکیل‌آباد، باغ‌وحش وکیل‌آباد، تنها باغ وحش مشهد و استان خراسان رضوی قرار دارد؛ این باغ وحش دارای حیوانات گوشتخوار، علف‌خوار، آبزی، خزنده و پرندگان مختلف است.[۳۸]

جاذبه‌های شهری[ویرایش]

جاذبه‌های مذهبی[ویرایش]

مسجد حوض لقمان - مشهد
کوهسنگی مشهد
کوهستان پارک مشهد

مهم‌ترین مکان مذهبی شهر مشهد که مهم‌ترین مکان مذهبی ایران نیز هست، حرم علی بن موسی‌الرضا است. سالانه حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون نفر به زیارت این حرم می‌روند. موزه‌های آستان قدس رضوی نیز -که خود شامل چندین موزه است- در مجموعهٔ حرم قرار دارد.
دیگر مسجدها، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها از جمله مکان‌های مذهبی هستند که دارای زیارت‌کنندگان فراوانی هستند.
مسجد جامع گوهرشاد واقع در محدودهٔ حرم رضوی، مسجد هفتاد و دوتن، مصلی طرق، مسجد و حسینیه کرامت، آرامگاه پیر پالاندوز، آرامگاه شیخ نخودکی، گنبد خشتی، گنبد سبز و آرامگاه خواجه ربیع از جمله مکان‌های مذهبی مشهد هستند. هم‌چنین امامزاده ناصر و یاسر (در نزدیکی طرقبه) و آرامگاه امامزاده یحیی بن زید (در جاده سرخس)، آرامگاه خواجه اباصلت و آرامگاه خواجه مراد (در جاده فریمان) در نزدیکی مشهد قرار دارند.[۳۹]

جاذبه‌های باستانی و تاریخی[ویرایش]

از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده است. (هم‌اکنون شهر توس در حال بازسازی است) چهار طاقی بازه هور از قدیمی‌ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخت آن را سدهٔ سوم میلادی تخمین می‌زنند.[۴۰]
برخی از جاذبه‌های تاریخی مشهد عبارتند از: آرامگاه نادرشاه، آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه فردوسی، ایستگاه راه آهن، گنبد خشتی، گنبد هارونیه و مدرسه عباسقلی خان.[۴۱]

جاذبه‌های تفریحی شهری[ویرایش]

برخی پارک‌ها و پارک‌های آبی مشهد عبارتند از: پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک شادی، کوهستان پارک خورشید، باغ وحش و پارک جنگلی وکیل‌آباد، پارک پردیس قائم، پارک وحدت، سرزمین موج‌های آبی، پارک آبی ایرانیان، پارک ساحلی آفتاب و سرزمین موج‌های خروشان.[۴۲][۴۳]

همچنین برخی از مهم‌ترین مراکز خرید شهر مشهد عبارتند از: بازار رضا، مجتمع تجاری پروما، بازار بین‌المللی، بازار خیام، مجتمع آلتون، مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال.[۴۴]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

جاذبه‌های طبیعی که در نزدیکی شهر مشهد قرار دارند، شامل ییلاقات شاندیز، طرقبه، زشک، روستای کنگ، نغندر، جاغرق، چالی دره، پارک جنگلی وکیل‌آباد، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، منطقهٔ دیدنی فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس، چشمه گراب هستند.[۴۵]

تقسیمات شهری[ویرایش]

مناطق شهری
نقشهٔ شهر مشهد به تفکیک مناطق شهرداری

مشهد حدود ۳۲۸ کیلومتر مربع وسعت دارد.[۳] بر اساس آخرین ویرایش سال ۹۲ و سرشماری سال ۱۳۹۰، این شهر دارای ۱۳ منطقه شهری، ۴۰ ناحیه است، ۴ قطاع در محدودهٔ شهرداری ثامن و ۱۵۰ محله می‌باشد.[۳][۴۶] همچنین شهر مشهد دارای ۱۱ ناحیه و مرکز پستی است.[۴۷]

سراسرنمای سه‌راه خیام مشهد
محله‌های مشهد

مشهد دارای محله‌ها و شهرک‌های متعددی است. به خاطر نزدیکی آبادی‌های سناباد و نوغان به محل دفن علی بن موسی الرضا و همچنین جاذبهٔ خود مدفن، بیشتر محله‌های قدیمی مشهد در اطراف حرم علی بن موسی الرضا شکل گرفته است و کم‌کم بر وسعت آنها افزوده گشته و در خود مجموعهٔ شهر ادغام گشته‌اند. به عنوان نمونه، هم اکنون نوغان، از محله‌های اطراف حرم می‌باشد و سناباد نیز وضعیت مشابهی دارد و اکنون به عنوان یکی از محله‌ها و خیابان‌های شهر مشهد شناخته می‌شود.[۴۶]

شورای شهر مشهد[ویرایش]

همانند دیگر شوراهای شهرهای کشور و بر اساس قانون تشکیل شوراها، شورای شهر مشهد به منظور پیشبرد سریع برنامه‌های اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی، پرورشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم و نظارت بر امور شهر تشکیل شده است.[۴۸] شورای شهر مشهد متشکل از ۲۵ عضو است که برای یک دورهٔ چهار ساله توسط انتخابات برگزیده می‌شوند.[۴۹] همچنین نظارت بر عملکرد شهرداری و انتخاب شهردار، تصویب بودجهٔ سالانهٔ شهرداری، تصویب اساسنامهٔ مؤسسات و شرکت‌های وابسته به شهرداری از دیگر وظایف شورای شهر مشهد است.[۴۸] شورای شهر مشهد متشکل از کمیسیون‌ها و کمیته‌های نظارتی است. کمیسیون‌های شورا عبارتند از:

  • امور اقتصادی، سرمایه‌گذاری و مشارکت‌ها
  • امور فنی، عمرانی و طرح‌ریزی شهری
  • برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات و امور اداری
  • حمل و نقل و ترافیک
  • خدمات شهری، بهداشت، سلامت و محیط زیست
  • فرهنگی، اجتماعی و زیارت
  • ویژهٔ ساماندهی حاشیهٔ شهر و مناطق کم‌برخوردار
  • ویژهٔ نظارت و امر به معروف و نهی از منکر
  • ویژهٔ خطوط قطار شهری[۵۰]

کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد متشکل است از: کمیتهٔ نظارتی شماره یک (مناطق تحت پوشش: ۱ و ۹)، کمیتهٔ نظارتی شماره دو (مناطق تحت پوشش: ۲ و ۳)، کمیتهٔ نظارتی شماره سه (مناطق تحت پوشش: ۴ و ۵ و ۶)، کمیتهٔ نظارتی شماره چهار (مناطق تحت پوشش: ثامن و ۷ و ۸)، کمیتهٔ نظارتی شماره پنج (مناطق تحت پوشش: ۱۰ و ۱۱ و ۱۲)[۵۱]

شهرداری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهرداری مشهد
گسترش روزافزون بافت شهری مشهد

شهردار کنونی شهر مشهد صولت مرتضوی است. بودجهٔ شهرداری مشهد در سال ۱۳۹۴ بالغ بر ۹۶۰۰ میلیارد تومان است.[۵۲]

حوزهٔ شهردار[ویرایش]

حوزهٔ شهردار، حوزهٔ زیر نظر شخص شهردار مشهد و به منظور ایجاد هماهنگی و اعمال مدیریت در واحدهای حوزهٔ شهردار و نیز اعمال نظارت و کنترل مجموعهٔ واحدهای شهرداری به ویژه مدیران مناطق تشکیل شده است. میزان اختیارات و مسئولیت‌های این حوزه از سوی شهردار وقت، طی ابلاغ داخلی تعیین و مشخص می‌گردد.[۵۳]

اقتصاد[ویرایش]

الگوهای کشت زعفران در جهان
A map showing the primary saffron-producing nations.

نقشه کشورهای اولیه تولید کننده زعفران.
 —  مناطق عمده.
 —  مناطق کوچک رو به رشد.
 —  مناطق دارای تولید اندک.
 —  مراکز تجاری عمده (فعلی).
 —  مراکز تجاری عمده (در گذشته).
فروش زعفران در بازارهای مشهد

اقتصاد مشهد بیشتر بر روی زعفران، زرشک، نبات، آجیل و خشکبار و همچنین چرم صنعتی (به صورت زینتی) و صنعت فرش قرار دارد. هم‌چنین زائران حرم رضوی و توریست‌ها از منابع درآمدزایی این شهر هستند. از دیگر محصولات مهم کشاورزی مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی می‌باشند.

از صنایع موجود در مشهد می‌توان به صنایع غذایی، پوشاک، چرم، تولید مصالح ساختمانی، صنایع فلزی و صنایع دستی نیز اشاره کرد که از این میان حدود ۴۰ درصد صنایع مشهد متعلق به صنایع غذایی، صنایع فلزی و صنایع دستی است.[۵۴]

مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳ میلیون مسافر بوده‌است.[۵۵] آمار نشان می‌دهد وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد موجب شده است که هر سال تعداد زیادی از گردشگران و جهانگردان به مشهد سفر کنند.

صنایع[ویرایش]

صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی و کانی غیرفلزی و صنایع قطعه‌سازی و فولاد کشاورزی از عمده‌ترین صنایع مشهد به شمار می‌آیند.[۵۶]

مشهد یکی از قطب‌های اصلی تولید چرم در ایران به شمار می‌آید و کارخانه‌هایی نظیر چرم مشهد در این شهر قرار دارند. همچنین در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری در بخش پروژه‌های کلان اداری-تجاری رونق یافته‌است.

شهرک‌های صنعتی

شهرک گلبهار، بینالود، طوس، کاویان، کلات، ماشین‌سازی، باغچه و ناحیهٔ امان‌آباد مشهد، جزو شهرک‌های صنعتی اطراف این شهر محسوب می‌شوند.[۵۷]

انرژی فسیلی

نیروگاه مشهد،[۵۸] نیروگاه طوس،[۵۹] نیروگاه فردوسی،[۶۰] نیروگاه بادی بینالود و نیروگاه سیکل ترکیبی شریعتی[۶۱] از مهم‌ترین نیروگاه‌های شهر مشهد هستند.

مراکز تجاری[ویرایش]

مجتمع تجاری پروما

از مراکز بزرگ تجاری این شهر می‌توان به زیست‌خاور، یاقوت مصلی، الماس شرق، وصال، پروما، تابان، کیان سنتر، بازار رضا، آفتاب، گوهرشاد، بازار مرکزی، شهر شب، مجتمع تک، مجتمع تابان، رویال سنتر، قسطنطنیه، ونک، شهدا، مجد و کوهسنگی اشاره کرد. به دلیل وجود جاذبه‌های فراوان تاریخی-مذهبی و فرهنگی در مشهد، در حال حاضر نیمی از هتل‌ها و هتل‌آپارتمان‌های ایران در شهر مشهد قرار دارند.[۴۴]

نمایشگاه بین‌المللی مشهد امروزه به‌عنوان بزرگ‌ترین و فعال‌ترین نمایشگاه بین‌المللی تجاری در ایران بعد از نمایشگاه بین‌المللی تجاری تهران فعالیت می‌کند. مشهد به علت هم‌جواری با کشورهای آسیای میانه و موقعیت صنعتی سالانه میزبان ده‌ها نمایشگاه بین‌المللی است. در حال حاضر مدیریت سایت رسمی نمایشگاه‌های ایران به عهدهٔ نمایشگاه مشهد است.[۶۲]

نمونه‌ای از فرش مشهد

پیشینهٔ قالی مشهد[ویرایش]

قالی‌بافی در شهر مشهد حدود پنج قرن قدمت دارد. یکی از قدیمی‌ترین فرش‌های مشهد که موجود است، نوعی فرش نماز (سجاده) است که توسط شاه طهماسب به سلیمان باشکوه در سال ۱۵۵۶ میلادی هدیه شده است. این فرش‌ها در سه درجه کیفیتی در کارگاه سلطان ابراهیم میرزا، فرزند سام میرزا و برادرزادهٔ شاه طهماسب، ساخته می‌شده است. یکی از انواع درجه یک آن تا چند سال پیش در لندن بود و به اعتقاد برخی در حال حاضر در اختیار کلکسیونر معروف، شیخ سعود آل ثانی قطری است. تعدادی از نمونه‌های درجه دوم و سوم هنوز در موزهٔ توپکاپی موجود می‌باشند.

در سدهٔ ۱۹ و ۲۰ میلادی محبوبیت قالی مشهد به حدی رسید که از آن علاوه بر استفاده در داخل کشور، برای صادرات نیز بهره می‌جستند؛ الیاف پشمی به کار رفته در این فرش‌ها به شدت صیقل داده می‌شدند تا رنگ را بهتر به خود جذب کنند، اما این عمل از دیگر سو باعث کاهش عمر فرش‌ها نیز می‌گشت، و این عاملی بود که تصویر بدی از قالی مشهد در اذهان شکل گیرد، تا جایی که صادرات این فرش به اروپا به طور چشمگیری کاهش یافت؛ متأسفانه قالی‌های به‌جای‌مانده از آن دوران نیز همگی در معرض فرسایش قرار دارند.[۶۳]

آموزش[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

آیین نکوداشت دانش آموختگان غیرایرانی در دانشگاه فردوسی مشهد - تیر ماه ۹۲

این شهر با دارا بودن مراکز دانشگاهی و آموزش عالی بسیار به ویژه دانشگاه فردوسی مشهد با بیش از ۲۳ هزار دانشجوی داخلی و خارجی[۶۴] و دانشگاه بین‌المللی امام رضا، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و نیز دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و واحد بین‌الملل دانشگاه فردوسی مشهد عملاً به قطب دوم دانشگاهی کشور پس از تهران مبدل شده‌است. علاوه بر آن شهرداری مشهد در سال ۱۳۸۷ توسط سازمان بین‌المللی کلان‌شهرهای جهان به عنوان دومین مقر آموزشی این سازمان پس از مونترال در کانادا انتخاب شد.[۶۵]

مدرسه‌ها[ویرایش]

هنرستان صنعتی شهید دکتر بهشتی مشهد

ساخت نخستین مدارس به سبک جدید در مشهد به عهد ناصرالدین‌شاه باز می‌گردد. در سال ۱۲۶۷ خورشیدی، پس از مخالفت‌های شدید با میرزا حسن رشدیه در شهر تبریز، او به مشهد آمد و مدرسهٔ بزرگی را در این شهر راه‌اندازی کرد. از نام مدرسه‌ای که در مشهد تأسیس کرد، هیچ اطلاعاتی در دست نیست. شیخ علی مدیر (مدیریان) که می‌توان او را پدر آموزش و پرورش نوین خراسان دانست، در سال ۱۲۷۲ در صحن عتیق، مدرسه‌ای به سبک جدید بنا کرد که مدتی بعد تعطیل شد. او سپس در سال ۱۲۷۷ دبستانی در محله گندم‌آباد (صحن جامع رضوی فعلی) بنا کرد که در سال ۱۲۸۰ جای خود را به دبستان دیگری در منزل میرزا جعفر در کنار مسجد گوهرشاد داد. با ورود محمدحسن‌خان صبا، ملک‌الحکما، به‌عنوان نخستین رئیس معارف خراسان، در سال ۱۲۸۴ این دبستان تحت حمایت دولت، دبستان «همت» نام گرفت. ملک‌الحکما، مدارس «مظفریه» و «ادب» را نیز در مشهد تأسیس کرد. مدرسهٔ مظفریه که برگرفته از نام مظفرالدین‌شاه و در محلهٔ ارگ به مدیریت محمدعلی مدیر ایجاد شد، از شاگردان شهریه دریافت می‌کرد و در آن دروس فارسی، عربی، مقدمات طبیعی، ریاضی و جبر و مقابله و زبان‌های فرانسه و ترکی و روسی تدریس می‌شد. البته به گفتهٔ برخی منابع، اولین مدرسه‌ای که در مشهد به شیوهٔ جدید تأسیس شد، مدرسه‌ای به نام «همت» واقع در کوچهٔ عیدگاه، تیمچهٔ سرپوشیده بوده است که مرحوم ادیب، مدیر روزنامه ادب، در سال ۱۲۸۱ خورشیدی با مدیریت شیخ علی مدیر راه‌اندازی کرد.[۶۶]
در حال حاضر، اداره کل آموزش و پرورش شهر مشهد، هفت ناحیهٔ این شهر به علاوه ناحیهٔ تبادکان را تحت پوشش دارد. در سال تحصیلی ۹۳–۹۴ تعداد کل مدارس نواحی هفت‌گانه و تبادکان، ۲۸۵۴ مدرسه و دارای ۲۲۲۵۷ کلاس درس با تعداد ۵۶۵۰۶۱ دانش‌آموز دختر و پسر می‌باشد و ۳۳۸۷۵ نفر نیز کارکنان این شهر را تشکیل می‌دهند.[۶۷]

مدرسه‌های دینی[ویرایش]

مدرسهٔ عالی نواب مشهد

حوزهٔ علمیهٔ مشهد که اینک در شمار مهم‌ترین و معتبرترین حوزه‌های علمیه شیعی است، مراحل تاریخی مختلفی را پشت سر گذاشته است. حوزهٔ علمیهٔ مشهد از قرون اولیهٔ اسلامی عملاً تأسیس شد و رفته رفته بر رونق آن افزوده شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، عباس واعظ طبسی، توسط روح‌الله خمینی به ریاست حوزهٔ علمیهٔ خراسان به طور عام و حوزهٔ علمیهٔ مشهد به طور خاص گمارده شد. در دورهٔ پس از انقلاب ۱۳۵۷، مدارس فراوانی بر مدارس پیشین افزوده شد. برخی از مدارس قدیم مشهد بازسازی شد، از جمله مدرسهٔ میرزا جعفر و مدرسهٔ خیرات خان که هم اینک در ضمن مجموعه دانشگاه علوم اسلامی رضوی[۶۸] قرار دارند و برخی دیگر مثل مدرسه‌های پریزاد و دودر، که اینک دروس حوزه در آنها تدریس نمی‌شود و به دلیل واقع شدن در مجموعهٔ حرم رضوی، عمدتاً کاربری تبلیغی و ترویجی برای زائران یافته‌اند. برخی از مدارس قدیم نیز، عمدتاً به سبب گسترش ابنیه اطراف حرم علی بن موسی الرضا تخریب شده‌اند، نظیر مدرسهٔ بالاسر که رواق دارالولایه بر جای آن ساخته شده است. مدرسهٔ نواب نیز در همین طرح نوسازی تخریب و بر جای آن مدرسهٔ جدیدی بنا شده است که به مدرسهٔ عالی نواب شهرت دارد. مهم‌ترین مدرسهٔ علمیهٔ عالی مشهد که اینک دروس سطح عالی و خارج در آن عرضه می‌شود مدرسهٔ آیت‌الله خوئی است که یک مجتمع بزرگ آموزش علوم اسلامی است و در آستانهٔ پیروزی انقلاب ۵۷ و به عنوان جایگزین مدارس تخریب شده در طرح نوسازی محیط اطراف حرم علی بن موسی الرضا، در ساختمانی قدیمی افتتاح شد و پس از انقلاب ساختمان اصلی آن به تدریج طی سه دهه بنا و تکمیل گردید.[۶۹]

تعداد مدارس و طلاب

بر اساس اطلاعات موجود در مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان در سال تحصیلی ۱۳۷۷–۱۳۷۸ در حوزهٔ علمیهٔ مشهد ۳۱ مدرسهٔ سطح یک، و سه مدرسهٔ سطح دو و سه و بر اساس آمار سال تحصیلی ۱۳۸۶–۱۳۸۷، پنج مدرسهٔ خوابگاهی وجود دارد. همچنین اینک در حوزهٔ علمیهٔ مشهد دوازده مدرسهٔ علمیه ویژه خواهران مشغول به کار است. بر طبق آمار رسمی موجود در کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان که در فروردین ۱۳۸۷ منتشر شده، تعداد طلاب سطح یک مشهد ۴۱۰، سطح دو و سه ۹۰۱، و شرکت‌کنندگان در امتحانات خارج فقه ۷۳۰ و شرکت‌کنندگان در امتحانات خارج اصول ۲۸۳ تن بوده است. تعداد مدرسان دارای پروندهٔ سطح یک ۲۳۶، و بدون پرونده ۱۲۱، کل استادان سطح دو و سه ۱۱۳، استادان دروس عمومی ۸۶ و استادان دروس خارج فقه و اصول ۲۰ تن بوده است.[۷۰]

نظام آموزشی

هم اینک در حوزهٔ علمیهٔ مشهد گذشته از دروس مقدماتی، و علاوه بر ارائه دهها درس رسائل و مکاسب و کفایه، حدود هجده درس خارج فقه و پانزده درس خارج اصول به توسط استادان ماهر و بعضاً صاحب نظر و مشهور و عمدتآ در مدرسهٔ آیت‌الله خوئی و مدرسهٔ عالی نواب عرضه می‌گردد.[۷۱] در سالهای اخیر، طلاب حوزه‌های علمیه به رسم دانشگاهیان در مدارج مختلف تحصیلی مدرک دریافت می‌دارند. در حوزهٔ علمیهٔ مشهد این مدارک را که پس از ارزیابی طلاب ارائه می‌شود، مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان صادر می‌کند. به عنوان مثال براساس آمار رسمی، این مرکز در ۱۳۸۶ تعداد ۲۴۲ مدرک رسمی برای طلاب صادر کرده است.[۷۲]

بهداشت، درمان و آموزش پزشکی[ویرایش]

بیمارستان امام رضا

تا قبل از بیمارستان امام رضا، چند شفاخانه (درمانگاه) در مشهد وجود داشت که بیشتر متعلق به آستان قدس رضوی بود.[۷۳] اولین بیمارستان به سبک امروزی در مشهد، بیمارستان امام رضا بود که در زمان رضاشاه پهلوی و در سال ۱۳۱۳ به جای دارالشفای رضوی ساخته شده است.[۷۴] بیمارستان امام رضا در ابتدای تأسیس بیمارستان شاه‌رضا نام داشت و پزشکان آن نیز خارجی بودند که همزمان کار طبابت و آموزش را انجام می‌دادند.[۷۵]
در سال ۱۳۹۲ تعداد کل کارکنان دانشگاه علوم پزشکی مشهد، ۱۴۸۳۱ نفر بوده است که از این تعداد ۴۰۴ پزشک عمومی، ۷۷۸ پزشک تخصصی، ۸۳۹۴ پیراپزشک، ۷۰ دندانپزشک، ۳ دامپزشک و ۸۸ داروساز و ۵۰۹۴ نفر سایر کارکنان را تشکیل داده‌اند.[۷۶] همچنین تعداد کل مراکز درمانی، ۳۱ مرکز با ۶۱۱۳ تخت، بوده است که از این تعداد سهم مراکز دانشگاه علوم پزشکی ۱۲ مرکز با ۳۹۰۳ تخت، سهم مراکز خصوصی ۵ مرکز با ۵۱۳ تخت و سهم سایر مراکز و موسسات وابسته به دیگر سازمان‌ها و ادارات ۱۴ مرکز با ۱۶۹۷ تخت بوده است.[۷۶] تعداد خانه‌های بهداشت در مشهد در سال ۱۳۹۲، ۱۶۹ خانه با ۲۲۹ نفر بهورز بوده است. همچنین در این سال ۲۱۲ آزمایشگاه، ۵۰۷ داروخانه، ۱۲۸ مرکز پرتونگاری و ۴۱۲ مرکز توانبخشی در مشهد فعال بوده است.[۷۶]
مراکز تخصصی بسیاری در مشهد در حال فعالیت هستند که همین مسئله باعث پذیرش بیماران بسیاری از سراسر کشور و حتی در برخی موارد از خارج از کشور بوده است.[۷۷] بیمارستان تخصصی قلب و عروق جوادالائمه،[۷۸] بیمارستان تخصصی چشم خاتم‌الانبیاء،[۷۹] بیمارستان تخصصی کودکان دکتر شیخ[۸۰] و بیمارستان فوق تخصصی رضوی[۸۱] از جمله این مراکز هستند.

بیمارستان فوق تخصصی منتصریه مشهد

مشهد همچنین در زمینهٔ حمایت از بیماری‌های سرطانی و پیوند اعضا در کشور جایگاه ویژه‌ای دارد. در زمینهٔ سرطان هم‌اکنون درمان سه‌بعدی بیماران سرطانی در مراکز درمانی امام رضا و امید مشهد انجام می‌پذیرد.[۸۲][۸۳]

مشهد یکی از قطب‌های تحقیقات برای پیشگیری و درمان بیماری‌های سرطانی در کشور می‌باشد.[۸۴] تلاش برای درمان سرطان خون با نانوحامل‌های هوشمند[۸۵][۸۶] و انجام مراحل آزمایشگاهی ساخت واکسن ضد سرطان در مشهد[۸۷] از آن دسته اقدامات است. بیمارستان فوق تخصصی امید مشهد ارائه‌دهندهٔ خدمات به بیماران سرطانی از داخل و حتی خارج از کشور است.[۸۸][۸۹][۹۰]

بیمارستان فوق تخصصی رضوی مشهد

مدرن‌ترین مرکز درمانی–پژوهشی سرطان در بیمارستان رضوی مشهد در حال فعالیت است.[۹۱][۹۲]
همچنین مشهد یکی از قطب‌های پیوند اعضا در کشور است.[۹۳][۹۴] واحد فراهم‌آوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد از سال ۱۳۸۰ تحت مدیریت مرکز پیوند اعضا در حوزهٔ ریاست این دانشگاه فعالیت داشته است. پس از تشکیل مرکز پیوند اعضا و دیالیز منتصریه از اوایل سال ۱۳۹۱ بر اساس پیشنهاد مرکز مدیریت پیوند و موافقت ریاست دانشگاه علوم پزشکی مشهد، این واحد در این بیمارستان مستقر گردیده است. از سال ۱۳۸۰ تاکنون بیش از هزار و پانصد بیمار نیازمند با اهدای اعضایی مانند قلب، کبد، کلیه، پانکراس، روده، قرنیه و پوست حیاتی در این واحد، پیوند دریافت کرده‌اند؛ و یا این بیماران از مشکلات ناشی از نارسایی عضو نجات یافته‌اند.[۹۵]

فرهنگ و هنر[ویرایش]

سینما، تئاتر و نگارخانه‌ها[ویرایش]

پردیس سینما هویزه مشهد، مدرن‌ترین مجموعهٔ سینمایی کشور

سینماهای فعال شهر به ترتیب تعداد تماشاگر: هویزه، آفریقا، سیمرغ، قدس، بهمن، رسالت، الماس شرق و پیروزی می‌باشند.[۹۶]

برخی از نگارخانه‌ها و گالری‌های فعال مشهد نیز عبارتند از: نگارخانهٔ میرک، نگارخانهٔ پارسه، نگارخانهٔ رضوان، نگارخانهٔ سروش، گالری نارون و گالری آبان.[۹۷]

فرهنگسراها[ویرایش]

آمفی تئاتر مجتمع فرهنگی هنری امام رضا مشهد

مشهد دارای فرهنگسراها و مراکز فرهنگی متعددی است. برخی فرهنگسراها و نگارخانه‌های مشهد عبارتند از: خانه هنرمندان مشهد،[۹۸] فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد،[۹۹] مجتمع فرهنگی هنری امام رضا،[۱۰۰] فرهنگسرای غدیر،[۱۰۱] فرهنگسرای بهشت،[۱۰۲] فرهنگسرای علوم و نجوم،[۱۰۳] فرهنگسرای پایداری[۱۰۴] و مرکز آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.[۱۰۵]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی مشهد
موزهٔ نادری مشهد
موزهٔ مرکزی آستان قدس رضوی
نوشتار اصلی: کتابخانه‌های مشهد

مشهد دارای کتابخانه‌های زیادی است. کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی[۱۰۶] به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و جامع‌ترین کتابخانه‌های ایران شامل کتابخانهٔ مرکزی، ۱۰ کتابخانهٔ تخصصی و ۱۷ کتابخانهٔ وابسته در شهر مشهد با مجموع ۲۲۹۵۴۲۸۷ منبع اطلاعاتی از جمله ۳۶۳۴۵۰۸ کتاب چاپی و ۱۴۱۴۸۱ کتاب نفیس خطی و چاپ سنگی و نیز با داشتن ۵۵۰۰۰۰ نفر عضو، متشکل از آقایان و بانوان و نیز فضای مطالعاتی بالغ بر ۹۳۱۶۴ متر مربع است.

موزه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: موزه‌های مشهد

در سطح شهر مشهد حدود ۱۵ موزه مشغول فعالیت هستند. مجموعهٔ موزه‌ها یا گنجینه‌های آستان قدس رضوی که در محدودهٔ حرم علی بن موسی‌الرضا قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های کشور و دارای ده موزهٔ جداگانه است، موزه توس واقع در کهن‌شهر توس در کنار آرامگاه حکیم توس، موزه نادری واقع در باغ نادری در کنار آرامگاه نادرشاه افشار، موزه آب، موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد، موزه بزرگ تاریخ طبیعی خراسان از جمله موزه‌های سطح شهر مشهد هستند.

گردشگری[ویرایش]

رسانه[ویرایش]

صدا[ویرایش]

رادیو در مشهد در سال ۱۳۲۷ توسط لشکر ۱۲ خراسان با استفاده از فرستنده‌ای که در اختیار داشت، شروع به کار کرد. در سال ۱۳۲۸ لشکر ۱۲ خراسان موافقت کرد که فرستندهٔ خود را در اختیار ادارهٔ انتشارات و تبلیغات بگذارد. سرانجام در ۱۲ دی ماه ۱۳۲۸، رادیو مشهد طی مراسمی کار خود را آغاز کرد. این رادیو بعدها تعطیل شد و مجدداً در سال ۱۳۳۲ آغاز به کار کرد. رادیو مشهد ابتدا روزانه ۲ ساعت پخش برنامه از ساعت ۱۶ تا ۱۸ داشته است که شامل اخبار، گفتار مذهبی، گفتار اجتماعی و موسیقی بود. اخبار این رادیو با گیرندهٔ قوی‌تر از اخبار ظهر رادیو تهران گرفته می‌شد و پس از بازنویسی مجدداً در ساعت ۱۶ یا ۱۶:۳۰ (برحسب فصول سال) از این رادیو خوانده می‌شد. امکانات فنی این رادیو شامل یک تقویت‌کنندهٔ ۷۵ واتی، یک میکروفون و ۲ دستگاه گرامافون بود.[۱۰۷] پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ فرستنده ۱۰۰ کیلوواتی صدای جمهوری اسلامی ایران در مشهد موسوم به فرستندهٔ شهید هاشمی نژاد در سال ۱۳۶۰ آغاز به کار کرد. در تاریخ دوم اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۵ مصادف با عید قربان «شبکه استانی صدای خراسان» راه‌اندازی شد. این شبکه تا پایان سال ۸۲ با تولید ۳۸ عنوان برنامه به صورت ثابت روزانه و هفتگی و برنامه‌های مناسبتی و برنامه‌ای یک ساعته به لهجهٔ کردی بیش از ۹۲ درصد جمعیت استان را تحت پوشش داشت و در حوزهٔ برون‌مرزی با سه رادیو دری، ازبکی و تاجیکی روزانه با بیش از ۱۴ ساعت تولید و پخش برنامه، مخاطبان خارج از کشور را پوشش می‌داد.[۱۰۷] هم اکنون تولید و پخش این شبکه به صورت ۲۴ ساعته است.[۱۰۸]

سیما[ویرایش]

در خردادماه سال ۱۳۷۱ سیمای مرکز تبدیل به سیستم رنگی شد. در سال ۱۳۷۲ سیمای خراسان با تولید سالانه ۲۱۰ ساعت برنامه علاوه بر سیمای آدینه که تولید محلی و مهم‌ترین عامل ارتباطی تلویزیون خراسان با مردم استان در هر صبح جمعه بود، در فواصل پخش برنامه‌های شبکه اول سراسری نیز گاه اقدام به پخش برنامه‌ها و پیام‌های کوتاه می‌کرد. در ۱۹ اسفندماه سال ۱۳۷۶ «شبکه استانی سیما» افتتاح شد و متجاوز از ۵۰ درصد از جمعیت استان را تحت پوشش قرار داد. این پوشش جمعیتی تا تیرماه سال ۱۳۸۹ به حدود ۹۷/۶ درصد رسیده است.[۱۰۷] در حال حاضر تولید و پخش برنامه‌های سیمای استانی به ۲۴ ساعت در روز افزایش یافته است.[۱۰۷][۱۰۹] سیمای شبکهٔ خراسان‌رضوی در جشنواره‌های تولیدات مراکز استان‌ها کارنامه درخشانی دارد، از جمله کسب عنوان برترین برترین‌ها در جشنوارهٔ چهاردهم، ضمن اینکه در جشنوارهٔ تولیدات مراکز دریافت جایزه برای برنامه‌های مختلف تلویزیونی، مرکز برتر در زمینهٔ مستند و ساختار برنامه‌های ترکیبی، شبکه استانی برتر، سیمای برتر، بهترین کارگردانی، مرکز برتر برای بهترین همکاری با امور بین‌الملل در ارسال آثار به جشنواره‌های خارجی، دریافت تندیس و لوح افتخار مرکز برتر و برترین سیمای استانی را در کارنامه خود دارد.[۱۱۰] ساختمان فعلی صدا و سیمای خراسان در مهرماه سال ۱۳۵۰ افتتاح شد و با روزی پنج ساعت پخش برنامه شروع به کار کرد. این مرکز که از طریق خطوط ماکروویو از برنامه‌های شبکه‌های سراسری استفاده می‌کرد، در تولید محلی نیز از مراکز فعال تلویزیونی به شمار می‌آمد.[۱۰۷]

نوشته‌نشانهٔ روزنامهٔ خراسان

نشریات[ویرایش]

نشریات مهم مشهد عبارت‌اند از روزنامه خراسان[۱۱۱] و روزنامه قدس[۱۱۲] که در سطح کشوری منتشر می‌شوند و روزنامه شهرآرا[۱۱۳] که مخصوص شهر مشهد و ماهنامهٔ طنز و کاریکاتور بچه مشد[۱۱۴] اولین ماهنامهٔ طنز و کاریکاتور پس از انقلاب در مشهد می‌باشد.

ورزش[ویرایش]

خراسان و شهر مشهد از دیرباز یکی از قطب‌های مطرح کشتی در سطح کشور بوده است و به نوعی ورزش اول این شهر محسوب می‌شود. همچنین ورزش‌های باستانی و زورخانه‌ای از جایگاه ویژه‌ای در مشهد برخوردار است و یکی از مهم‌ترین زورخانه‌های کشور، زورخانهٔ وابسته به تربیت بدنی آستان قدس رضوی در مشهد می‌باشد.[۱۱۵] فوتبال نیز از ورزش‌های پرطرفدار در مشهد است. هم‌اکنون مشهد دارای چهار تیم در دسته‌های مختلف لیگ باشگاهی است. تیم پدیدهٔ خراسان و تیم سیاه جامگان در لیگ برتر فوتبال ایران،[۱۱۶][۱۱۷] تیم ابومسلم خراسان و پیام مشهد در لیگ دسته دوم فوتبال ایران[۱۱۸][۱۱۹] چهار تیم مشهد در لیگ‌های مختلف فوتبال را تشکیل می‌دهند. همچنین تیم علم و ادب مشهد از تیم‌های مطرح و محبوب در لیگ باشگاهی فوتسال کشور است که امتیاز آن به طور موقت به فرش آرا مشهد منتقل شده است و همچنین تیم فوتسال فردوسی مشهد که در فصل ٩٢-٩٣ به لیگ برتر صعود کرد.[۱۲۰]

مکان‌های ورزشی[ویرایش]

زورخانه باستانی تربیت بدنی آستان قدس رضوی در مشهد

مشهد دربردارندهٔ مجموعه‌ها و اماکن ورزشی بسیار و چند پیست ورزشی است.

مجموعه‌های ورزشی

مجموعه‌های ورزشی ورزشگاه تختی مشهد، مجموعه‌های ورزشی آستان قدس رضوی، مجتمع فرهنگی ورزشی یاس، استخرهای ارمغان، کاظمیان، هلال احمر و شهید بهشتی و مجموعه ورزشی موج‌های آبی را می‌توان به عنوان نمونه یاد کرد.[۱۲۱]

استادیوم‌های ورزشی

استادیوم ثامن، ورزشگاه امام رضا و استادیوم تختی، مهم‌ترین استادیوم‌های ورزشی مشهد هستند. ورزشگاه ثامن مشهد دومین ورزشگاه ایران پس از ورزشگاه آزادی است که به دوربین عنکبوتی مجهز شده است. فاز اول این ورزشگاه با گنجایش ۳۰ هزار نفر در سال ۱۳۸۳ افتتاح گردید.[۱۲۲] ورزشگاه امام رضا نیز شامل ۱۴ سالن ورزشی در زیر جایگاه تماشاگران فوتبال استادیوم ۳۰ هزار نفری است. این ورزشگاه تنها ورزشگاه مسقف فوتبال در ایران است که به لحاظ ویژگی‌های ساخت از جمله استفاده بهینه از تمامی فضاها، سقف خرپائی جایگاه تماشاگران با روکش پوسته‌ای، تأمین پارکینگ طبقاتی و سایر امکانات رفاهی برای تماشاگران، رختکن مجهز بازیکنان و داوران، سالن‌های کنفرانس، پیش‌بینی ورود و خروج تماشگران در کمترین زمان و... با استانداردهای روز دنیا برابری دارد. [۱۲۳]

پیست‌های ورزشی

پیست دوچرخه‌سواری مشهد که در سال ۱۳۹۰ به عنوان مجهزترین پیست دوچرخه‌سواری کشور معرفی گردید[۱۲۴][۱۲۵]؛ پیست اتوموبیل‌رانی، پیست موتورسواری و پیست موتورکراس که همه در ۱۰ کیلومتری جادهٔ مشهد-شاندیز واقع می‌باشند؛ پیست اسکیت بلوار شهید باهنر، پیست اسکیت کوهسنگی، پیست اسکی شیرباد مشهد، پیست اسکی سنتی کوههای آب و برق مشهد و پیست سوارکاری مشهد نیز از دیگر پیست‌های ورزشی مشهد می‌باشند.[۱۲۶]

اولین زمین چمن گلف ایران نیز در مجموعهٔ ثامن شهر مشهد واقع شده است.[۱۲۷]

حمل‌ونقل[ویرایش]

جابجایی‌های درون شهری[ویرایش]

حمل و نقل در شهر مشهد بر عهدهٔ سازمان تاکسی‌رانی، شرکت واحد اتوبوس‌رانی و شرکت‌های خصوصی، تاکسی‌تلفنی‌ها و مینی‌بوس‌ها و خطوط مترو است.

قطار شهری مشهد[ویرایش]

نوشتار اصلی: قطار شهری مشهد
خطوط LRT مشهد

خط یک قطار شهری مشهد در روز ۲ اسفند ۱۳۸۹ به بهره‌برداری رسید. بر این اساس مشهد بعد از تهران دومین شهر در ایران است که از شبکه حمل و نقل ریلی درون شهری برخوردار می‌شود. در حال حاضر مشهد تنها شهر ایران است که از قطار سبک شهری (LRT) در حمل و نقل درون شهری استفاده می‌کند.

خط یک قطار شهری مشهد جنوب و شمال غرب شهر را در کمتر از ۵۰ دقیقه به هم متصل می‌کند. لازم است ذکر شود که روزانه حدود ۱۰۰هزار نفر از طریق این خط جابجا می‌شوند. در ابتدای راه‌اندازی خط یک، مدت زمان سوار نمودن مسافر هر ۳۵ دقیقه بود که این زمان در حال حاضر به تقریباً ۸ دقیقه کاهش پیدا کرده است. همچنین در ابتدای راه‌اندازی، قیمت بلیط تک سفره ۳۰۰ تومان بود و سپس به ۵۰۰ تومان افزایش یافت.[۱۲۸] در حال حاضر ارائه بلیط توسط مسافر، تنها از طریق کارت‌های اعتباری «من کارت» امکان‌پذیر است.[۱۲۹]

بر اساس پیش‌بینی‌ها، شهر مشهد نیازمند ۵ خط قطار شهری است.

مسیر شماره ۱ LRT به طول ۲۶ کیلومتر از فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تا منطقهٔ وکیل‌آباد
مسیر شماره ۲ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از انتهای طبرسی شمالی تا میدان فضل بن شاذان
مسیر شماره ۳ مترو به طول حدود ۲۴ کیلومتر از شهرک ابوذر تا قاسم‌آباد
مسیر شماره ۴ مترو به طول ۱۴ کیلومتر از شهرک شهید رجایی به خواجه ربیع
مسیر شماره ۵ منوریل حلقهٔ اتصال خطوط چهارگانه در کمربندی شهر مشهد به طول ۴۷ کیلومتر

در طرح قطار شهری مشهد، توسعه خطوط ریلی به شهرهای جدیدی چون گلبهار و بینالود نیز پیش‌بینی و تصویب شده‌است.[۱۳۰]

بزرگراه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: بزرگراه‌های مشهد
پل کابلی میدان امام حسین مشهد

در کلان‌شهر مشهد تقریباً ۳۵۹ کیلومتر بزرگراه داخل شهری وجود دارد که با وجود توسعهٔ آن‌ها ولی طرح اصلی و پایهٔ اکثر آنها به قبل از انقلاب ۱۳۵۷ بر می‌گردد.[۳]

برخی بزرگراه‌های مشهد عبارتند از:
بزرگراه میثاق، بزرگراه شهید کلانتری، بزرگراه امام علی، بزرگراه نمایشگاه، بزرگراه وکیل‌آباد، بزرگراه آزادی، بزرگراه غدیر، بزرگراه شهید بابانظر، بزرگراه شهید میرزایی، بزرگراه شهید چراغچی و بزرگراه سلسلةالذهب.

اتوبوس‌رانی[ویرایش]

سازمان اتوبوس‌رانی شهرداری مشهد، متولی حمل و نقل عمومی در مشهد و حومهٔ آن است. در حال حاضر، علاوه بر خطوط شهری، بسیاری از روستاهای پیرامون مشهد نیز از خدمات اتوبوس‌رانی بهره‌مند هستند. در برخی از مسیرها از مینی‌بوس نیز استفاده می‌شود.[۱۳۱] در سال‌های اخیر، سامانهٔ اتوبوس‌های تندرو در چند مسیر ایجاد شده‌است.[۱۳۲] افزون بر این، سامانهٔ بی‌آرتی شهر مشهد از آبان ۱۳۹۱ راه‌اندازی شده‌است.[۱۳۳] در حال حاضر، بهره‌مندی از خدمات اتوبوس‌رانی مشهد با استفاده از سامانهٔ من‌کارت امکان‌پذیر است.[۱۳۴]

تاکسی‌رانی[ویرایش]

تاکسی‌رانی در مشهد سابقه‌ای در حدود ۵۵ سال دارد. تا قبل از سال ۱۳۷۶ امور تاکسی‌رانی توسط بخش خصوصی اداره می‌گردید و نظارت بر آن، بر عهدهٔ پلیس بود. با تصویب مجلس شورای اسلامی جهت تمرکز امور حمل و نقل درون شهری، سازمان‌های مدیریت و نظارت بر تاکسی‌رانی تحت پوشش شهرداری‌ها تشکیل گردیدند، در این راستا سازمان مدیریت و نظارت بر تاکسی‌رانی شهرداری مشهد در سال ۱۳۷۶ تشکیل شد و شروع به فعالیت نمود. از جمله وظایف این سازمان نظارت بر امور حمل و نقل درون شهری تاکسی‌ها، ساماندهی و بهسازی ناوگان و همچنین مدیریت بهره‌وری تاکسی‌ها، نظارت بر تأسیس و عملکرد شرکت‌های حمل و نقل خصوصی تاکسی‌رانی می‌باشد. در حال حاضر این سازمان با دارا بودن ۲۸ نفر پرسنل و ۵ خودروی بازرسی کلیهٔ وظایف محوله پیرامون مدیریت و نظارت ناوگانی متشکل از ۷۶۳۹ دستگاه تاکسی در انواع مختلف پیکان، سمند، پژو، تویوتا، آر دی و دیگر موارد را به انجام می‌رساند. از سال ۱۳۸۶ نیز با اجرای طرح ساماندهی مسافربرهای شخصی توسط دولت سازمان‌های تاکسی‌رانی به عنوان یکی از ارکان طرح، فعالیت‌ها و اقدامات خود را در راستای اجرای بهینه و مطلوب طرح مذکور به کار بسته‌اند.[۱۳۵] هم اکنون ۱۴هزار دستگاه تاکسی در شهر مشهد وجود دارد که نیمی از این تعداد تاکسی فرسوده است.[۱۳۶]

جابجایی‌های برون شهری[ویرایش]

فرودگاه[ویرایش]

نوشتار اصلی: فرودگاه مشهد
بوئینگ ۷۰۷ - فرودگاه مشهد
فرودگاه مشهد

شهر مشهد دارای فرودگاهی بین‌المللی با نام «فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد» است؛ این فرودگاه دارای مسیرهای پروازی داخلی و خارجی متعددی است.[۱۳۷]

این فرودگاه در سال ۱۳۳۰ در محل زائرسرای فعلی احداث شد. پیش از آن در محل میدان پانزده خرداد باندی خاکی جهت فرود هواپیماهای کوچک نظامی وجود داشت که محل استقرار قبضه‌های ضدهوائی بود. در سال ۱۳۴۶ باند جدید فرودگاه مشهد از نوع بتن و پایگاه پدافند نیروی هوایی مورد بهره‌برداری قرار گرفت که روزانه یک پرواز از نوع DC3 در مسیر تهران-مشهد و پروازهای آموزشی و ایرتاکسی علاوه بر پروازهای نظامی از آن استفاده می‌کردند. با افزایش پروازها و ورود هواپیماهای DC8 و متعاقباً بوئینگ ۷۲۷، ۷۳۷، ۷۰۷ و ایرباس در سال ۱۳۵۷ پارکینگ و ترمینال جدید برج مراقبت پرواز و ساختمان‌های جانبی فرودگاه جدید مورد بهره‌برداری قرار گرفت. پس از پایان جنگ ایران و عراق، فرودگاه مشهد به فرودگاه شهید هاشمی‌نژاد تغییر نام داد.[۱۳۸]

راه‌آهن[ویرایش]

ایستگاه راه‌آهن مشهد

اداره کل راه‌آهن خراسان یکی از نواحی نوزده‌گانهٔ راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران می‌باشد که حوزهٔ استحفاظی آن از ایستگاه مشهد تا ایستگاه نقاب به طول ۲۷۲ کیلومتر (دو خطهٔ رفت و برگشت ۵۴۴ کیلومتر) و از ایستگاه فریمان تا ایستگاه سرخس به طول ۱۵۹ کیلومتر و تا مرز ۱۶۵ کیلومتر می‌باشد که جمعاً در حدود ۱۰۰۰ کیلومتر با احتساب خطوط فرعی، صنعتی و غیره می‌باشد.[۱۳۹]
ایستگاه راه‌آهن مشهد واقع در ضلع شمالی شهر قدیم مشهد و در فاصلهٔ ۲ کیلومتری از حرم علی بن موسی الرضا قرار دارد. ساختمان ایستگاه توسط معمار ایرانی حیدر غیایی طراحی شده است و ساخت آن در ۲۵ شهریور ۱۳۳۴ و در ۴ آبان ۱۳۴۵ به بهره‌برداری رسیده است. ایستگاه مشهد به دو ایستگاه باری و مسافری تفکیک شده و دارای ۷ خط قبول و اعزام مسافری و خط مربوط به ایستگاه باری و خطوط تخلیه و بارگیری در محوطهٔ گمرک و خطوط تعمیرات می‌باشد.[۱۴۰]

اتوبوس و تاکسی بین شهری[ویرایش]

پایانهٔ مسافربری امام رضا مشهد

عملیات اجرایی احداث ساختمان پایانهٔ موقت مشهد در زمینی به مساحت ۱۴ هکتار، با زیربنای ۴۰۰۰ متر مربع در سال ۱۳۶۸ آغاز و در بهمن ماه سال ۱۳۶۹ خدمات خود را در زمینهٔ حمل و نقل مسافر به گردشگران و مسافران ارائه داد. پس از آن طرح احداث پایانهٔ بزرگ مسافربری این شهر با نام پایانهٔ امام رضا، که در سال ۱۳۷۵ به تصویب رسیده بود، با زیربنایی به وسعت ۴۵هزار متر مربع در فروردین ماه ۱۳۸۷ افتتاح شد. این پروژه یکی از مدرن‌ترین پایانه‌های کشور از نظر وسعت، طراحی و بهره‌مندی از امکانات پیشرفته روز است.[۱۴۱][۱۴۲]
در حال حاضر علاوه بر پایانهٔ مسافربری امام رضا، دو پایانهٔ معراج[۱۴۳] و راه ابریشم[۱۴۴] و همچنین سه ایستگاه سوار شاهد،[۱۴۵] حافظ[۱۴۶] و کلات[۱۴۷] در بخش حمل و نقل برون شهری مشهد فعالیت دارند.

فاصلهٔ مشهد با شهرهای بزرگ[ویرایش]

نام شهر فاصله (کیلومتر)
زاهدان ۹۴۲
اصفهان ۱۲۲۲
اهواز ۱۷۶۸
بندرعباس ۱۳۷۴
ساری ۷۳۴
تبریز ۱۴۳۲
تهران ۸۹۴
رشت ۱۰۶۷
شیراز ۱۳۷۴
یزد ۹۲۲
کرمانشاه ۱۴۸۰[۱۴۸]

آلودگی‌های محیط زیستی[ویرایش]

شهر مشهد نیز همانند سایر کلان‌شهرهای بزرگ دنیا درگیر آلودگی هوا، آلودگی آب، آلودگی خاک، آلودگی صوتی و آلودگی‌های مغناطیسی است؛ یکی از مهم‌ترین اقداماتی که در راستای کاهش این آلودگی‌ها صورت گرفته، استفاده از انرژی و فناوری‌های دوست‌دار محیط زیست و تأسیس بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی کشور در این شهر است، یکی از ویژگی‌های مهم نیروگاه خورشیدی مشهد، استفاده از سیستم ردیاب خورشید است که توان تولید برق را ۲۰ درصد افزایش می‌دهد.[۱۴۹]

از دیگر فعالیت‌های صورت گرفته در این زمینه می‌توان به ایجاد نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه در شهر مشهد در سال ۱۳۸۸ اشاره نمود[۱۵۰][۱۵۱] که این پروژه آثار مطلوب زیست محیطی را به همراه خواهد داشت و گازهای مخرب لایه ازن جمع‌آوری و سپس سوازنده می‌شوند و از محل تولید انرژی آن برق تولید می‌گردد و در آینده نزدیک، سومین نیروگاه بیوگاز نیز در این شهر احداث خواهد گردید.[۱۵۲] از دیگر سو شهر مشهد اولین و تنها شهری است که اقدام به تولید کود گرانوله (نوعی کود آلی گوگرددار) در کارخانه کمپوست نموده که برای حفظ محیط زیست و کشاورزی پایدار کمک مفیدی است.[۱۵۳] راه‌اندازی کارخانجات بازیافت در شهر مشهد ۲۰ درصد از مشکلات زیست محیطی این شهر را کاهش داده است.[۱۵۴]

آلودگی هوا[ویرایش]

بر طبق آمار ارائه شده روزانه بیش از ۸۰۰هزار دستگاه خودرو در شهر تردد می‌کند که این تعداد خودرو عامل ۷۰ درصد آلودگی هوای شهر مشهد است.[۱۵۵] در سطح شهر مشهد، روزانه ۴ میلیون و ۲۰۰هزار سفر درون‌شهری انجام می‌شود که در آن، یک میلیون و ۲۰۰هزار نفر مسافر جابجا می‌شود. در حال حاضر، تنها ۵۰ درصد این سفرها، با وسایل حمل و نقل عمومی انجام می‌گیرد. همچنین سالانه حدود ۴۰هزار خودرو به شبکه معابر شهری وارد می‌شود. در این میان، حدود شش درصد سفرهای درون شهری، با دوچرخه انجام می‌شود. ۱۲ ایستگاه سنجش آلودگی هوا در مشهد مستقر است که بیش از ۸۰ درصد از پهنهٔ شهر را پوشش می‌دهد و برای پوشش صددرصدی به احداث پنج ایستگاه دیگر نیاز است.[۱۵۶]

آلودگی هوای مشهد

ارتباط‌های بین‌المللی[ویرایش]

کنسولگری‌ها[ویرایش]

نام کشور وضعیت کنسولگری
ترکیه ترکیه فعال
قزاقستان قزاقستان فعال
قرقیزستان قرقیزستان فعال
ترکمنستان ترکمنستان فعال
پاکستان پاکستان فعال
افغانستان افغانستان فعال
عراق عراق فعال
عربستان سعودی عربستان سعودی فعال

شهرهای هم‌پیوند و خواهرخوانده[ویرایش]

مونیخ یکی از شهرهای خواهرخوانده مشهد

مشهد با ۱۱ شهر جهان در ۹ کشور مختلف دارای پیوند خواهرخواندگی است.

نام کشور شهر خواهرخوانده
چین چین ارومچی[۱۵۷]
ایالات متحده آمریکا آمریکا فرزنو[۱۵۸]
ایتالیا ایتالیا میلان[۱۵۹]
آلمان آلمان مونیخ[۱۵۸]
اسپانیا اسپانیا سانتیاگو د کمپوستلا[۱۵۹]
مالزی مالزی کوآلالامپور[۱۶۰]
پاکستان پاکستان کراچی[۱۶۱]
پاکستان پاکستان لاهور[۱۶۲]
عراق عراق نجف[۱۶۳]
عراق عراق کربلا[۱۵۸]
افغانستان افغانستان مزارشریف[۱۶۴]

مشاهیر و نام آوران[ویرایش]

از جمله مشاهیر و نامداران شهر مشهد می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر مشهد در بخش اهالی مشهد قابل مشاهده است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «تراکم در شهرها». شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. بازبینی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ «آمار نامه شهرداری مشهد ۱۳۹۲». بازبینی‌شده در ۲۶ می ۲۰۱۵. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «اطلاعات عمومی مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اینترنتی شرکت نمایشگاه بین‌المللی مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  5. «تاریخ سلسلهٔ افشار»(فارسی)‎. 
  6. «جمعیت و خانوار شهرستان‌های کشور به ترتیب استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». بازبینی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۵. 
  7. «ورود سالانه ۲۷ میلیون زائر به مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  8. «ورود سالانه دو میلیون زائر خارجی به مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایکنا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «آب و هوای شهر مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اینترنتی دانشگاه فردوسی مشهد. بازبینی‌شده در ۱ تیر ۱۳۹۴. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «آب و هوای مشهد»(انگلیسی)‎. وب‌گاه ودربیس. بازبینی‌شده در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۰. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی)
  12. «مشهد، پایتخت معنوی ایران اعلام شد»(فارسی)‎. روزنامه خراسان. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  13. «مشهد به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام میزبان شخصیتهای فرهنگی کشورهای اسلامی خواهد بود»(فارسی)‎. خبرگزاری ایرنا. بازبینی‌شده در ۱ تیر ۱۳۹۴. 
  14. «نام «مشهد»»(فارسی)‎. پورتال شهر مشهد. بازبینی‌شده در ۲۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  15. «پیشینه شهر تاریخی توس»(فارسی)‎. پایگاه خبری انتخاب. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  16. Bartholomae, Christian. Altiranisches worterbuch.
  17. جاماسپ، متون پهلوی، ص ۶۵.
  18. «مشهد». موسسه فرهنگی جام طهور. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  19. «تاریخ ایران قبل از اسلام». آشنایی با ایران. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ مروارید، محمدرضا. «تاریخ مشهد». Imam Reza (A.S.) Network. بازبینی‌شده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۲. 
  21. «تاریخچه شهر مشهد»(فارسی)‎. وب‌گاه آفتاب. بازبینی‌شده در ۴ دی ۱۳۸۶. 
  22. «تاریخ مشهد»(فارسی)‎. وب‌گاه شبکه امام رضا. بازبینی‌شده در ۵ دی ۱۳۸۶. 
  23. مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ج ۲، ص ۴۶۷
  24. حافظ ابرو، جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، ص ۵۵
  25. خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ج ۳، ص ۴۳۳ و ۴۳۲
  26. سیدهاشم حسینی، بررسی عوامل اعتلاء و توسعهٔ شهر مقدس مشهد طی دورهٔ صفوی، مجلهٔ فرهنگ، پاییز ۱۳۸۷، شماره ۶۷
  27. محمود رمضانی مشهدی، تحولات سیاسی خراسان در دورهٔ افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه. ق)
  28. «قیام مردم مشهد در مسجد گوهرشاد»(فارسی)‎. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. 
  29. «مسافت مسیر جاده‌ای تهران به مشهد»(فارسی)‎. 
  30. «زمین‌شناسی مشهد»(فارسی)‎. زمین شناسان مشهد. 
  31. «Weather Information for Mashhad». world weather information service، ۱۴ ژوئن ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۲۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ جمعیت شهرهای موجود کشور و متوسط رشد سالانهٔ آنها به ترتیب حروف الفبا، نشریات مرکز آمار ایران.
  33. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». درگاه ملی آمار ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ می ۲۰۱۵. 
  34. «تحلیل جغرافیایی تﺃثیر اکولوژی اجتماعی بر توسعه کالبدی شهر»(فارسی)‎. 
  35. «پارک‌های مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اینترنتی سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  36. «پارک‌های جنگلی مشهد»(فارسی)‎. پورتال شهر مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  37. «پارک جنگلی وکیل آباد»(فارسی)‎. سایت تبیان. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  38. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  39. «آثار و ابنیه تاریخی- فرهنگی درون شهری»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  40. «رازهای سر به مهر چهار طاقی «بازه هور»»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  41. «آثار و ابنیه تاریخی- فرهنگی درون شهری»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  42. «بوستان‌ها و تفرج‌گاه‌های شهری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  43. «لیست بوستان‌های داخل شهر»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ «مراکز خرید مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  45. «جاذبه‌های طبیعی و ییلاقات مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ «مناطق ۱۳گانه شهر مشهد به تفکیک محلات»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  47. «لیست نواحی پستی مشهد و دفاتر پست دولتی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ «تشکیلات شورای اسلامی شهر مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  49. «ملاقات با اعضای شورای شهر مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  50. «کمیسیون‌های شورای شهر مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  51. «کمیته‌های نظارتی شورای شهر مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  52. «رئیس شورای شهر مشهد: رسانه‌ها هر جا تخلف دیدند، فریاد بزنند.»(فارسی)‎. مشهدنیوز. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  53. «پورتال شهرداری مشهد، بخش دربارهٔ حوزه شهردار.»(فارسی)‎. پورتال شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  54. «اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  55. «به نقل از مشرق نیوز»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  56. «صنایع مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  57. «شهرکها و نواحی صنعتی و معافیت ها»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  58. «پایگاه اینترنتی نیروگاه مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  59. «پایگاه اینترنتی نیروگاه توس»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  60. «پایگاه اینترنتی نیروگاه فردوسی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  61. «پایگاه اینترنتی نیروگاه شریعتی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  62. «پایگاه اینترنتی نمایشگاه بین‌المللی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  63. «Mashad Rugs: Guide to Mashhad Carpet»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  64. «بیش از ۲۳ هزار دانشجو در این دانشگاه تحصیل می‌کنند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  65. «مشهد به عنوان مرکز آموزش متروپلیس انتخاب شد.»(فارسی)‎. ۱۵ آبان ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  66. «مدرسه؛ «فروغ» صبح دانایی»(فارسی)‎. روزنامهٔ شهرآرا، ۲ مهر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  67. «سالنامهٔ آماری سال ۱۳۹۳–۹۴»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  68. محمود پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ج ۱، ص ۳۷۹–۳۸۰
  69. محمود پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ج ۱، ص ۳۵۸–۳۶۷
  70. مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ج ۱، ص ۹–۱۱
  71. خبرنامه، ش ۱۱، آبان ۱۳۸۸، ص ۶۹–۷۲
  72. مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیه خراسان، ج ۱، ص ۱۲
  73. «از اولین روزنامه تا اولین سینما در مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  74. «اولین‌های مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  75. «از اولین روزنامه تا اولین سینما در مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  76. ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ۷۶٫۲ «سالنامه آماری استان خراسان رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  77. «معرفی بیمارستان رضوی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  78. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی قلب و عروق جوادالائمه مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  79. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی چشم خاتم‌الانبیاء مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  80. «پایگاه اینترنتی بیمارستان تخصصی کودکان دکتر شیخ مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  81. «پایگاه اینترنتی بیمارستان فوق تخصصی رضوی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۰ تیر ۱۳۹۴. 
  82. «درمان سه بعدی سرطان در بیمارستان امام رضا (ع) مشهد/ راهکارهای جلوگیری از سرطان»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  83. «بیمارستان امید مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  84. «مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علوم پزشکی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  85. «مشهد: تلاش برای درمان سرطان خون با نانوحامل‌های هوشمند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  86. «داروی ضدسرطان در دو بیمارستان امید مشهد و فیروزگر تهران»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  87. «انجام مراحل آزمایشگاهی ساخت واکسن ضد سرطان در مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  88. «رئیس بیمارستان فوق تخصصی امید مشهد: تحولی اساسی در پرتو درمانی بیماران سرطانی در بیمارستان امید مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  89. «پذیرش سالانه ۲ هزار بیمار سرطانی جدید در بیمارستان امید مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  90. «آمادگی بیمارستان امید مشهد برای خدمت رسانی به بیماران سرطانی در ایام نوروز»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  91. «مدرن‌ترین مرکز درمانی–پژوهشی سرطان در بیمارستان رضوی مشهد راه‌اندازی می‌شود»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  92. «مدرن‌ترین مرکز درمانی - پژوهشی سرطان کشور در مشهد راه‌اندازی می‌شود»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  93. «مشهد به عنوان قطب پیوند عضو در کشور نیازمند حمایت بیشتر دولت و خیران است»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  94. «مشهد از قطب‌های پیوند اعضا در کشور است»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  95. «واحد فراهم آوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۲ تیر ۱۳۹۴. 
  96. «پایگاه تخصصی گردشگری خراسان»(فارسی)‎. 
  97. «پیشخوان رویدادهای فرهنگی و هنری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  98. «خانه هنرمندان مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  99. «پایگاه اینترنتی فرهنگسرای جهاد دانشگاهی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  100. «مجتمع فرهنگی هنری امام رضا»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  101. «معرفی فرهنگسرای غدیر»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  102. «معرفی فرهنگسرای بهشت»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  103. «معرفی فرهنگسرای علوم و نجوم»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  104. «معرفی فرهنگسرای پایداری»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  105. «پایگاه اینترنتی مرکز آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  106. «پایگاه اینترنتی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  107. ۱۰۷٫۰ ۱۰۷٫۱ ۱۰۷٫۲ ۱۰۷٫۳ ۱۰۷٫۴ «تاریخچه صدا و سیمای مرکز خراسان رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  108. «رادیو استانی خراسان رضوی ۲۴ ساعته می‌شود»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  109. «شبکه استانی سیمای خراسان رضوی ۲۴ ساعته شد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  110. «به بهانه شانزدهمین سالگرد افتتاح شبکه استانی سیمای خراسان رضوی»(فارسی). بازبینی‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۴. 
  111. «پایگاه اینترنتی روزنامه خراسان»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  112. «پایگاه اینترنتی روزنامه قدس»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  113. «پایگاه اینترنتی روزنامه شهرآرا»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  114. «پایگاه اینترنتی ماهنامه طنز و کاریکاتور»(فارسی)‎. 
  115. «هیئت باستانی تربیت بدنی آستان قدس رضوی»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  116. «آشنایی با باشگاه پدیده مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۸ مرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  117. «نفت مسجدسلیمان و پدیده مشهد لیگ برتری شدند»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  118. «پایگاه اینترنتی مؤسسه فرهنگی ورزشی ابومسلم خراسان»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  119. «آشنایی با باشگاه پیام خراسان رضوی»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  120. «امتیاز تیم فوتسال علم و ادب مشهد به صورت موقت منتقل شد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۱۸ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۶ تیر ۱۳۹۴. 
  121. «سالن‌ها و مجموعه‌های ورزشی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  122. «گزارش ایسنا از استادیوم فوتبال ثامن‌الائمه مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  123. «ورزشگاهی که برای ایران اعتبار می‌آورد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  124. «مجهزترین پیست دوچرخه سواری کشور در مشهد مقدس افتتاح شد»(فارسی)‎. وب‌گاه وزارت ورزش و جوانان، ۳ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  125. «پیست مشهد تأثیر بسزایی در رشد دوچرخه سواری خواهد داشت»(فارسی)‎. وب‌گاه فدراسیون دوچرخه‌سواری جمهوری اسلامی ایران، ۳ خرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  126. «پیست اسکی شیرباد مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایرنا، ۱ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  127. «احداث اولین زمین گلف کشور در مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری عصر ایران، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  128. «طبق مصوبهٔ شورای شهر و با ابلاغ فرماندار از امروز؛ بلیت قطارشهری، ۵۰۰ و اتوبوس ۲۰۰ تومان شد»(فارسی)‎. روزنامهٔ شهرآرا، ۱۸ فروردین ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  129. «اطلاعات بلیط»(فارسی)‎. شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  130. «سوالات متداول»(فارسی)‎. وب‌گاه شرکت بهره‌برداری قطار شهری مشهد و حومه. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  131. «کتاب واحد». سازمان اتوبوس‌رانی مشهد، تابسان ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  132. برای نمونه: «راه‌اندازی خط 7 تندروی اتوبوسرانی مشهد». خبرگزاری فارس، ۲ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  133. «خط یک BRT مشهد با ۷۰دستگاه اتوبوس آغاز به کار کرد». خراسان، ۲۵ آبان ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  134. «تراکنش روزانه بیش از 1 میلیون «من کارت» در مشهد». من‌کارت، ۲۵ آذر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۵ خرداد ۱۳۹۴. 
  135. «پایگاه اینترنتی بانک اطلاعات جامع شهری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  136. «۱۳۰۰ دستگاه تاکسی بازسازی شده در مشهد رونمایی شد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  137. «پایگاه اینترنتی فرودگاه بین‌المللی مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  138. «همشهری آنلاین»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  139. «پایگاه اینترنتی اداره کل راه آهن خراسان»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  140. «پایگاه اینترنتی مرکز خدمات حوزه‌های علمیه»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  141. «پایانه مسافربری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  142. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  143. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  144. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  145. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  146. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  147. «سازمان پایانه‌های مسافربری شهرداری مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  148. «مسافت شهرهای ایران». ایرانگردی و جهانگردی، ۱۳۹۱/۱۰/۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۹ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  149. «بزرگترین نیروگاه خورشیدی ایران در مشهد افتتاح شد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  150. «افتتاح اولین نیروگاه بیوگاز سوز از دفنگاه زباله شهر مشهد درکشور»(فارسی)‎. وزارت نیرو - سازمان انرژی‌های نو ایران (سانا). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  151. «حضور شهردار کراچی در نخستین نیروگاه بیوگاز خاورمیانه»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  152. «شهردار مشهد: سومین نیروگاه بیوگاز مشهد بزودی نصب می‌شود»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  153. «استفاده از انرژی نیروگاه بیوگاز مشهد در راستای حفاظت از محیط زیست»(فارسی)‎. وب‌گاه مقالات دانشگاهی و کتب استادان دانشگاه فردوسی مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  154. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  155. «کاهش ۲۰ درصدی مشکلات زیست‌محیطی در مشهد»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری مشهد. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  156. «وضعیت آلودگی هوای شهر در حالت هشدار قرار دارد؛ مشهد «بنزین یورو 4» می خواهد»(فارسی)‎. روزنامه شهرآرا. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  157. «مشهد و ارومچی خواهرخوانده شدند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  158. ۱۵۸٫۰ ۱۵۸٫۱ ۱۵۸٫۲ «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  159. ۱۵۹٫۰ ۱۵۹٫۱ «خواهرخوانده‌های مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  160. «مشهد و کوآلالامپور خواهرخوانده می‌شوند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  161. «مشهد و کراچی خواهرخوانده شدند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  162. «مشهد و لاهور مجدداً خواهرخوانده شدند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  163. «مشهد و نجف اشرف خواهرخوانده می‌شوند»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  164. «شهرهای هم پیوند و خواهرخوانده مشهد»(فارسی). بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 

منابع[ویرایش]

فارسی[ویرایش]

  • ابرو، حافظ. جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو. به کوشش غلامرضا ورهرام. تهران: اطلاعات، ۱۳۷۰. 
  • خواند میر. تاریخ حبیب السیر. به کوشش محمد دبیر سیاقی. بیجا، ۱۳۵۳. 
  • حسینی، سیدهاشم. «بررسی عوامل اعتلاء و توسعهٔ شهر مقدس مشهد طی دورهٔ صفوی». فرهنگ، ش. ۶۷ (پاییز ۱۳۸۷). 
  • رمضانی مشهدی، محمود. تحولات سیاسی خراسان در دورهٔ افشاریه (۱۲۱۸–۱۱۴۸ ه. ق). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 
  • جاماسپ، آسانا. متون پهلوی. به کوشش سعید عریان. تهران: کتابخانهٔ ملی ایران، ۱۳۷۱. 
  • پسندیده، محمود. حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد، ۱۳۸۵. 
  • کارنمای عملکرد سال ۱۳۸۶ مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد: مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ۱۳۸۷. 
  • خبرنامهٔ روابط عمومی مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان. مشهد: مرکز مدیریت حوزهٔ علمیهٔ خراسان، ۱۳۸۸. 

انگلیسی و لاتین[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]