جیرفت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جیرفت
کشور  ایران
استان کرمان
شهرستان جیرفت
بخش مرکزی
نام(های) دیگر سبزواران
نام(های) قدیمی جرودس - کامادای - دقیانوس - قمادین
مردم
جمعیت ۱۳۰٬۴۲۹ نفر[۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۴۰۰۰هکتار
ارتفاع از سطح دریا ۷۲۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۴-تا ۴۸+
میانگین بارش سالانه ۱۹۳میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه ۱۶ روز
اطلاعات شهری
نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی یحیی کمالی پور[۲]
شهردار مهندس نعمت‌الله حسین‌زاده
ره‌آورد میوه، مرکبات، خرما
پیش‌شماره تلفنی ۰۳۴
وبگاه www.jiroftiha.cf
پانویس جیرفت قطب کشاورزی ایران

جیرُفت شهری در ناحیه جنوب استان کرمان و مرکز شهرستان جیرفت است. جمعیت این شهر بنا بر سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران برابر ۱۳۰٬۴۲۹ نفر است.[۳]

وجه تسمیه[ویرایش]

جیرفت از دو کلمه (جیر) به معنی پست و پایین و (افت) به معنی افتاده تشکیل شده‌است و به طور کلی جیرفت به معنای (جلگه پست آبرفتی) است؛ و نظر دیگر اینکه «جی» مخفف جوی آب نام داشته و «رفت» فعل ماضی از مصدر رفتن وروییدن وپاک کردن است که گفته می‌شود این شهر در گذشته به وسیله سیل مهیبی ازبین رفته که پس از آن گفته شده «جی رفت»..[نیازمند منبع]

اقلیم و جغرافیای طبیعی[ویرایش]

شهر جیرفت در ارتفاع ۷۲۰ متر از سطح دریا و در دره ای پهن گسترده شده واز موقعیتی دشتی و کوهستانی برخوردار است.

این شهر از شمال، مشرق ومغرب بین ارتفاعات جبال بارز، بحرآسمان واسفندقه محصور می‌باشد. کوه‌های جیرفت دنباله رشته کوه زاگرس جنوبی می‌باشند واین ارتفاعات شامل بحرآسمان در شمال وجبال بارز در شرق و شمال شرقی هستند. قله نشانه با ارتفاع ۳۸۸۶ متر بلندترین قلّه جیرفت و قلّهٔ علم شاه جبال بارز با ارتفاع ۳۷۴۱ متر از مهمترین قلل جیرفت می‌باشد.

جیرفت در فصول مختلف سال تحت تأثیر وزش بادهای منطقه ای وبرون منطقه ای قرار می‌گیرد که این بادها آب و هوای آن را دستخوش تغییرات می‌کنند.

  • بادهای غربی و جنوب غربی که در فصل پاییز_زمستان وبهار با انتقال رطوبت از دریای سرخ و مدیترانه سبب ابرناکی و بارندگی می‌شوند.
  • بادهای شرق وشمال شرق متأثر از سیبری و قطب شمال در فصل سرد باعث رخنهٔ جبهه هوای سردُ خشک و متعاقباً کاهش محسوس دما می‌شوند.
  • باد شمال در فصل تابستان و از سمت کوهستان‌های شمالی می‌وزد و موجب خشکی هوا و وزش باد داغ می‌شود که بین مردم بومی به باد لوار مشهور است.
  • بادهای موسمی در فصل تابستان باعث انتقال رطوبت دریاهای جنوب به جیرفت شده و مسبب رگبارهای تابستانه هستند.

در جیرفت رودهای فصلی و دائمی زیادی در جریانند. در این بین هلیل رود به طول ۴۰۰ کیلومتر تنها رود دائمی استان از کوهستانهای بافت، رابر و ساردوئیه سرچشمه گرفته از مرکز شهر جیرفت می‌گذرد وبرای بخش کشاورزی بسیار حائز اهمّیت است؛ که طی سال‌های اخیر با آینده نگری‌های غلط و پیش بینی انتقال آب سررشته‌های آن در شرف نابودی قرار دارد.[۴]

آب و هوا[ویرایش]

شهر جیرفت به علت قرار گرفتن در عرضهای جنوبی کشور و واقع شدن در ارتفاع نه چندان بالا، دارای تابستانهای گرم ونسبتا مرطوب و زمستانهایی معتدل و کوتاه است به شکلی که روزهای با دمای صفر درجه ویا کمتر در طول فصل سرد از یک هفته تجاوز نمی‌کند وبه ندرت اتفاق می‌افتد. سردترین روزهای سال در جیرفت در ماه ژانویه (دیماه واوایل بهمن ماه) اتفاق می‌افتد وبرودت هوا گاهی به -۴ درجه سانتی گراد هم می‌رسد. این در حالی است که شدت گرما در ماه ژوئن (اواخر خرداد وتیرماه) به اوج خود می‌رسد وبیشینه دما به +۴۸ درجه سانتی گراد می‌رسد. شهر جیرفت به علت قرار گیری در دامنه غربی رشته کوه جبال بارز از کویر داخلی ایران جداشده ومیزان بارش باران در این منطقه نسبتاً مناسب است.[۵]

کوه‌های پربرف منطقه سربیژن

میزان بارندگی میزان بارندگی ایستگاه سیپنوتیک اداره غله جیرفت ۱۹۳ میلیمتر درسال می‌باشد و این رقم در مناطق کوهستانی اطراف به بیش از ۴۰۰ میلیمتر می‌رسد. در مجموع تعداد روزهای بارانی جیرفت ۲۸ روز در سال است، در این بین بهمن ماه با ۱۰ روز بیشترین روزهای بارانی را دارد. پرباران ترین ماه سال در جیرفت دیماه با میانگین ۷۰میلیمتر وکمترین میزان در تیرماه با۱ میلیمتر است.[۶] در طول بعضی از سالها ودر طی فصل تابستان با رخنه ونفوذ بادهای موسمی اقیانوس هند، جیرفت شاهد رخداد رگبارهای سنگین باران است.شکلی از این بارشها در روز۱۶ مرداد ماه ۱۳۹۲ اتفاق افتاد ودر مدت زمان بسیار کوتاه بیش از ۴۱ میلیمتر باران بارید وسبب خسارت به زیرساخت‌های شهر جیرفت شد.[۷]

پیشینه جیرفت[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

مدتها چنین اندیشه می‌شد که کهن‌ترین تمدن جهان در سومر عراق پای گرفته‌است؛ اما کشف یک زیگورات (معبد) با قدمت بیش از پنج هزار سال، آثار سنگی بسیار و همچنین کتیبه‌های آجری به خطی ناشناخته از منطقه جیرفت ایران[۸] باعث شد باستان شناسان دربارهٔ دانسته‌ها و ادعاهای پیشین خود تجدید نظر کنند.. در این زمان تمدنی کشف شد که قدیمی تر و وسیع تر از تمدن بین‌النهرین بوده‌است همچنین مطالعات و کاوش‌ها نشان می‌دهد که جیرفت بزرگ‌ترین مرکز تجاری جهان بوده‌است «شرایط مطلوب آب و هوایی در جیرفت و وجود انواع محصولات کشاورزی موجب شد تمدنی در این منطقه شکل بگیرد که در دوره باستان بهشت جهان محسوب می‌شده‌است».[۹]

آنان با بررسی دوبارهٔ کتیبه‌هایی که از پیش در مناطق مهم باستانی کشف شده بودند، سعی کردند اطلاعات بیشتری دربارهٔ این تمدن عظیم و ناشناخته به دست آورند و در نهایت پس از تحقیقات فراوان، به تعدادی کتیبه دست یافتند. در یکی از این اسناد که از خرابه‌های شهر اوروک (در جنوب بین‌النهرین) به دست آمده‌است، داستان کشمکش میان پادشاه سومر با فرمانروای سرزمین ثروتمندی به نام ارت ثبت شده بود و در کتیبه دیگر، پادشاه سومری سعی کرده بود با گذر از شهر شوش و ۷ رشته کوه، به سرزمین ارت حمله کند. بررسی دقیق این کتیبه‌ها و آثار کشف شده این فرضیه را به اثبات نزدیک می‌کند که شهر افسانه‌ای و گمشدهٔ ارت که در شرق ایران قرار داشته، به احتمال زیاد همان شهر جیرفت است.[۹]

از آثار کشف شده در حوزهٔ تمدن جیرفت می‌توان به ظروف و پلاک‌های سنگی با نقوش بسیار ظریف از موجوداتی چون عقاب، عقرب و پلنگ اشاره کرد که نظیر آنها در هیچ‌یک از محوطه‌های باستانی جهان کشف نشده‌است. شاید ادامهٔ اکتشافات و تحقیق روی آثار کشف شده، باستان شناسان به این نتیجه برسند که از این پس به جای بین‌النهرین عراق، می‌بایست جیرفت ایران را مهد کهن‌ترین تمدن بشری در جهان نامید.[۹]

پروفسور هالی پیتمن، عضو گروه باستان‌شناسی تمدن جیرفت می‌گوید: «در آمریکا از کاوش‌های جیرفت، به عنوان بزرگ‌ترین طرح باستان‌شناسی خاورمیانه یاد می‌شود. در فرانسه، انگلستان، ایتالیا و دیگر کشورهای جهان نیز اهمیت تمدن جیرفت پذیرفته شده و بحث‌ها بیشتر روی جزئیات آن است، مقالات و پژوهش‌های درج شده در نشریات و مجلات معتبر و چاپ کتاب‌های متعدد، تاییدکننده این رویکرد است. بسیاری از پژوهشگران، مورخان و کارشناسان اعتقاد دارند اگر در ۵۰ سال آینده قرار است اتفاق مهمی در باستان‌شناسی جهان رخ دهد، به یقین در جیرفت و منطقه جنوب شرقی ایران خواهد بود»[۱۰]

در حمله اسکندر به ایران طبق گفته اریستوبولوس اسکندر در گذر از هند به فارس، از این منطقه گذر کرده‌است و در جیرفت با نئارکوس در یاسلار خود دیدار داشته و از آبادانی شهر، منطقه و کاخ‌ها و نیایشگاه‌های آن نام می‌برد.

پس از اسلام[ویرایش]

جیرفت در زمان خلافت عمر (دومین خلیفه پس از پیامبر)، خلیفه دوم (سال ۲۳ هجری قمری) به دست اعراب (به فرماندهی سهیل‌بن عَدی) فتح شد. جیرفت در این زمان مرکزِ ولایت کرمان به‌شمار می‌رفت.[۱۱] بار دیگر در زمان خلافت عثمان، خلیفه سوم (۲۳–۳۵ هجری قمری) مجاشع بن مسعود سُلَمی آن را گشود.[۱۲]

در سده اول، ولایت کرمان، به ویژه شهر جیرفت، از عمده‌ترین مراکز خوارج به‌شمار می‌رفت و مُهَلّب بن ابی‌صُفره اَزْدی، در سال ۷۷ هجری قمری در آنجا با خوارج جنگید که منجر به شکست و رانده شدن آنان از جیرفت شد.[۱۳] درسال ۱۳۰ هجری قمری، جیرفت نبردگاه عامر بن ضُباره با شَیبان بن عبدالعزیز یشکُری، به سبب مخالفت شیبان با مروان بن‌محمد، آخرین خلیفه اموی، بود که به شکست شیبان‌ا نجامید.

تا قرن سوم هجری جیرفت محل نزاع و کشمکش مخالفین علیه حکومت مرکزی بود. تا اینکه یعقوب لیث صفاری و برادرش عمر، پس از سرکوبی اهالی جیرفت و قوم کوفچ، آنجا را تسخیر کرد. مقارن حکومت صفاریان، بر آبادانی جیرفت افزوده شد.[۱۴] شاید بتوان بیشترین اهمیت جیرفت را در این دوره و حتی پس از آن، قرارگرفتن شهر در محل اتصال دو راه اصلی دانست: یکی راه هندوستان از طریق جالق، و دیگری راه خلیج‌فارس، از طریق بندرعباس. در این زمان کالاهای تجاراز قُمادینِ جیرفت به دیگر نقاط کشور صادر می‌شد.

جیرفت در سده چهارم، مجمع تجار، بزرگ‌تر از اصطخرِ فارس و بسیار آباد بود. دژی با چهار دروازه به نامهای شاپور، بم، سیرجان و مصلی داشت و دارای مسجدجامع، بازار، حمامهای پاکیزه، میوه‌های سردسیری و گرمسیری چون خرما و جوز و ترنج، و معادن بسیار، به ویژه نقره، بود و در جویهای آن زر یافت می‌شد.[۱۵] جغرافی‌نویسان این دوره، از دیورود (هلیل‌رود)» در جیرفت، که قدرت گرداندن شصت آسیاب را داشت مطالبی آورده‌اند.[۱۶] کوره جیرفت دارای شهرهای بسیار بود و شهری به نام هرمزملک، (نباید آن را با هرمز کنونی یکی دانست) متعلق به دوره ساسانی، در راه جیرفت ـ بم قرار داشت.[۱۷] پس از عمر و لیث بعد از مدتی سامانیان جیرفت را در تصرف داشتند.

درسال ۳۲۴ هجری قمری، جیرفت که همچنان مرکز ولایت کرمان محسوب می‌شد، به‌دست معزالدوله دیلمی افتاد. درسال ۳۶۰ هجری قمری عضدالدوله دیلمی آنجا را تصرف کرد. در زمان تسلط آل بویه بر جیرفت این شهر مرکزیت سیاسی زمستانی را مانند دوران سلجوقی داشته‌است.[۱۸] مرگ عضدالدوله و ضعف آل بویه تا قرن پنجم هجری زمینه را برای تهاجم بیگانگان به جیرفت فراهم نمود. درسال ۳۹۰ هجری قمری ابونصربن عزالدوله بختیار (از امرای دیالمه) و سپس بهاءالدوله (فرزند عضدالدوله) و سال بعد طاهربن احمد صفاری (حاکم سیستان) جیرفت را تسخیر کردند. در اواسط سده پنجم، به سبب ضعف امرای دیلمی، بیشتر نواحی کرمان و از جمله جیرفت را اقوام کوفچ غارت می‌کردند.

در سال ۴۴۳ هجری قمری شخصی به نام ملک قارود پسر چغری بیگ سلجوقی به جیرفت حمله کرده و با مقاومت کوچ نشینان کوفچ روبرو شده و کوفچیان سخت در مقابل او مقاومت کردند. اینها مردمانی بودند که به واسطه پناهگاه‌های سخت به کسی باج نمی‌دادند؛ ولی در نهایت ملک قارود با حیله آنها را شکست داد.

ملک قارود پس از قلع و قمع طوایف قفص (کوچ) و استیلای بر عمان و سواحل خلیج فارس و ایجاد امنیت در جیرفت، پایتخت قشلاقی خود را در سه ماه زمستان تا اردیبهشت ماه به مدت چهار تا پنج ماه در جیرفت انتخاب کرد. زیرا این منطقه بسیار آباد و حاصلخیز بوده‌است.

در دوره حکومت سلجوقیان، به‌ویژه در دوره محمدبن ارسلانشاه بر آبادانی جیرفت افزوده شد و به دستور وی کاروان سراها، مساجد و مدارس بسیاری در جیرفت احداث شد.[۱۹] در همین دوره برای نخستین بار از شهرکی به‌نام قُمادین یاد شده[۲۰] که آن را محله‌ای خارج از شهر و مسکن عمده تجار خارجی دانسته‌اند، قمادین مخزن نفایس چین، ختا، هندوستان، حبشه، زنگبار، روم، مصر، ارمینیه، آذربایجان، ماوراءالنهر، عراق، خراسان و فارس بود.[۲۱] جیرفت تا اوایل نیمه دوم سده ششم، شهری نیکو بود و ام‌القرای کرمان محسوب می‌شد.[۲۲] بعد از ارسلانشاه و جانشینان او، دوران فترت و سستی حکومت سلجوقیان شروع شد. در سال ۵۶۲ هجری قمری به سبب شایع شدن بیماری و مرگ، طغرل شاه‌بن محمد و ترکان و غلامان شهر را غارت کردند.[۲۳] طغرل شاه بیشتر دوران سلطنت را به دلیل علاقه به جیرفت در این شهر گذرانده بود. در بیستم فروردین سال ۵۶۵ هجری قمری در همین شهر وفات یافت.

بعد از مرگ طغرل شاه در اثر رقابت و جنگ‌های فرزندان وی جیرفت رو به ویرانی نهاد، چنان‌که درسال ۵۶۶هجری قمری، بهرام‌شاه، قمادینِ جیرفت را غارت و شهر و روستاهای آن را ویران کرد.[۲۴] این اختلافات و جنگ‌های خانگی باعث شد، غزها در نبردی سپاه کرمان را در باغین شکست دادند و متوجه جیرفت گردیدند. در سال۵۷۵ هجری قمری آنها بدون برخورد با هیچ مانعی جیرفت را به تصرف درآوردند و با حمله‌ای وحشیانه جیرفت را به کلی نابود کردند. چنان‌که محمدبن ابراهیم در تاریخ سلجوقیان و غزها (ص ۱۳۷–۱۲۹) نوشته‌است: و بیچاره اهل جیرفت، غافل و بیخبر ناگاه به سرایشان فرود آمدند و صد هزار نفس را به انواع تعذیب و شکنجه هلاک کردند و سر در ولایت نهادند و هر کجا ناحیتی معمور بود یا خطه‌ای مسکون دیدند، آثار آن مطموس و مدروس گردانیدند.

پس از آن جیرفت مدتی، در دوره ملک دینارغز در آرامش نسبی به سر برد. در آن دوره، دارالملک کرمان بود و به دلیل آب و هوای مطبوع لقب جَنَّه اَرْبَعَةِ اَشهُر (بهشت چهار ماه) داشت.[۲۵] در سال ۶۰۰ هجری قمری، امیرقطب‌الدین مبارز، از ملوک شبانکاره، دور جیرفت حصار کشید و قدرت دفاعی شهر را بالا برد. درسال ۶۱۹ هجری قمری، منطقه به دست قراختاییان افتاد.[۲۶]

حمله مغولها[ویرایش]

شهر جیرفت بر اثر حمله مغولها، درسال ۶۲۱ هجری قمری به کلی ویران شدجیرفت قبل از حمله مغول یکی از شهرهای آباد و ثروتمند جهان اسلام بود.[۲۷] در اواسط قرن هفتم، که مارکوپولو از جیرفت دیدن کرده، از ویرانی آن به دست تاتارها (مغول) گزارش داده و نام شهر جیرفت (یا شاید قمادین) را «کاماندو» و ناحیه مجاور آن را «رئوبارل» (رودبار) ضبط کرده‌است به گفته وی (همان‌جا)، برخی از شهرهای ناحیه، از ترس حمله دزدانِ قبیله قراوناس (ظاهراً ساکن مکران)، با دیوارهای بلند گلی محصور شده بودند.

از حوادث مهم دوره صفوی، حمله بلوچها به جیرفت و غارت آنجا بوده‌است.[۲۸] پس از نابسامانی‌ها و کشمکشهای دیگر حکمرانان بر منطقه جیرفت و در اواسط حکومت صفوی مردم جیرفت رفاه و آسایش بیشتری کسب کردند.

در دوران زند جیرفت بدون حادثه مهم و قابل توجهی زمان را پشت سر گذاشت در دوران قاجار جیرفت مجدداً رو به آبادانی گذاشته‌است.

با انقراض حکومت قاجار و روی کار آمدن رضاخان و دوران فترت، حد فاصل قاجار و پهلوی در جیرفت ناامنی و غارت اموال مردم شروع شد؛ و بر اثر کمی باران و آب این منطقه طی سالهای (۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲) دچار خشکسالی و قحطی شدیدی گردید.

مراکز باستانی و تاریخی[ویرایش]

مقبره میرحیدر (گورخانه) یادگاری از دوره صفویه می‌باشد که در باغی بسیار زیبا و محصور از درختان مختلف، در اسفندقه جیرفت قرار دارد. نقشه گنبد آن از داخل چهارضلعی و در مراحل بعد به هشت طاقنما تبدیل شده و گنبد مدوری بر روی آن احداث گردیده‌است.

شهر دقیانوس و تپه‌های کنار صندل[ویرایش]

شهر دقیانوس و تپه‌های کنار صندل
شهر دقیانوس ومیراث فرهنگی جیرفت (روستای کنارصندل)

مورخان و باستان شناسان ایرانی با حفاری‌های بسیار در حوضهٔ هلیل رود و روستای کنار صندل به این مهم دست یافتند که گهوارهٔ تمدن خاور میانه بین‌النهرین نیست بلکه جیرفت است. آنها با حفاری و پیدا کردن سنگ‌های صابونی در حوزهٔ هلیل رود موفق به اثبات نظریه شهر دقیانوس و کنار صندل شدند و ان را به ثبت ملی رساندند. آنها نیز پیکرهٔ انسان نمای یک بت را پیدا کردند. طبق این نظریه شهری در کنار هلیل رود به مساحت ۴۰۰ کیلومتر مربع وجود داشته که حتی از تمدن بابل و بین‌النهرین نیز قدیمی تر بوده‌است که این با یافت بیش از ۴۰۰ شی گرانبها حاصل شد و پروژهٔ شهر دقیانوس و کنار صندل اولین تمدن در خاور میانه به‌شمار رفت وبه ثبت ملی رسید. مجتمع کشاورزی ساسان مهیمی از مکان‌های دیدنی جیرفت می‌باشد

مراکز علمی[ویرایش]

مراکز حوزوی[ویرایش]

  • حوزه علمیه امام صادق[۲۹]

مراکز دانشگاهی[ویرایش]

جیرفت یک شهر دانشگاهی است که تعداد ۶ هزار دانشجو در این شهر در حال تحصیل اند و۲هزار نفر نیز فارغ‌التحصیل شده‌اند.[۳۰]

مراکز فرهنگی[ویرایش]

کتابخانه ها[ویرایش]

  • کتابخانه عمومی فاطمی[۳۲]
  • کتابخانه عمومی خدیجه کبری[۳۳]
  • کتابخانه عمومی غدیرمحمدآباد[۳۴]
  • کتابخانه عمومی شهیدمدنی[۳۵]

حمل و نقل[ویرایش]

شهری[ویرایش]

حمل و نقل شهری جیرفت شامل تاکسیرانی و اتوبوسرانی است. تا سال۹۱ اتوبوسرانی جیرفت ۳۱ دستگاه اتوبوس در اختیار داشته‌است.

بین شهری[ویرایش]

درحال حاضر فرودگاه جیرفت طی هرهفته دو پرواز رفت وبرگشت به فرودگاه مهرآباد تهران دارد.[۳۶]

بیمارستان‌ها و مراکز درمانی[ویرایش]

شهر جیرفت سه بیمارستان دارد.

هتل‌ها و مراکز اقامتی[ویرایش]

  • هتل ناجی: بلوار پیامبر اعظم_میدان سپاه
  • هتل جام جم:خیابان دولت_میدان شهداگمنام
  • هتل دقیانوس: خیابان ۱۲ بهمن
  • هتل هلیل: خیابان ۱۲ بهمن[۳۸]

پارکها و فضای سبز شهری[ویرایش]

شهر جیرفت از جمله شهرهایی می‌باشد که از توزیع مناسب فضای سبز برخوردار نمی‌باشد. بر اساس دادهای میدانی شهر جیرفت تنها ۸ پارک دارد_ازین تعداد ۴ پارک دارای کارکرد محله ای، ۳پارک دارای کارکرد ناحیه ای و۱ پارک کارکرد شهری می‌باشد.

  • پارک شهید دلیری… مساحت۱۳۰۰۰۰ متر مربع
  • پارک ولی عصر… مساحت ۴۷۵۰۰ متر مربع
  • پارک باغ ملی… مساحت ۱۵۰۰۰ متر مربع
  • پارک لاله… مساحت ۳۱۹۸۰ متر مربع
  • پارک شقایق… مساحت ۶۵۸۸ متر مربع
  • پارک شهید بینا… مساحت ۱۰۸۰۰ متر مربع
  • پارک جهاد… مساحت ۲۶۵۲۰ متر مربع
  • پارک بانوان… مساحت ۶۵۰۰۰ متر مربع[۳۹]

فاصله تا سایر شهرها[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». 
  2. «نتایج نهایی انتخابات مجلس در کرمان». ایسنا، یکشنبه ۹ اسفند ۱۳۹۴–۱۲:۴۳. 
  3. فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت
  4. {منبع ائم مطالب:جغرافیای استان کرمان_جغرافیای ایران}
  5. {آمار واطلاعات مرکز هواشناسی}
  6. {جغرافیای استان کرمان}
  7. [۱]
  8. محوطهٔ بستانی جیرفت در استان کرمان به طول ۴۰۰ کیلومتر و در حاشیهٔ هلیل رود شناسایی شده و به نظر می‌رسد در حدود هفت هزار سال پیش، مرکز نخستین تمدن بزرگ و با شکوه جهان بوده‌است.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ [کهن‌دیار - مجموعه آثار ایران باستان در موزه‌های بزرگ جهان - نوشتهٔ بهنام محمد پناه - انتشارات سبزان]
  10. [روزنامهٔ جام جم]
  11. (محمدبن جریر طبری‌ج ۴، ص۱۸۰؛ نیز رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ۳، ص ۴۳–۴۶)
  12. (بلاذری، ص ۵۵۱)
  13. (طبری، ج۶، ص ۳۰۱)
  14. (افضل‌الدین کرمانی، ۱۳۵۶ ش، ص ۱۲۲–۱۲۳)
  15. (اصطخری، ص ۱۶۶؛ مقدسی، ص ۴۶۱، ۴۶۶؛ حدودالعالم، ص ۱۲۶)
  16. (رجوع کنید به حدودالعالم، ص ۳۱، ۱۲۶؛ جیهانی، ص ۱۲۹–۱۳۰)
  17. (اصطخری، ص ۱۶۱)
  18. (ابن‌اثیر، ج ۸، ص ۳۲۴–۳۲۶، ۶۱۳–۶۱۴)
  19. (افضل‌الدین کرمانی، ۱۳۲۶ ش، ص ۲۷)
  20. (بارتولد ص ۱۴۱)
  21. (افضل‌الدین کرمانی۱۳۴۳، ص۱۰۰)
  22. (ادریسی، ج ۱، ص ۴۳۴؛ بیهقی، ص ۳۲)
  23. (افضل‌الدین کرمانی، ۱۳۴۳ ش، ص ۵۱)
  24. (همو، ۱۳۴۳ ش، ص ۶۱–۶۲)
  25. (همو، ۱۳۵۶ ش، ص ۱۲۶، ۱۶۳)
  26. (ناصرالدین منشی کرمانی، ص ۲۲–۲۳)
  27. (نَسَوی، ص ۱۲۶، ۱۳۲)
  28. (مشیزی، ص ۶۱۴، ۶۲۱)
  29. معاون فرهنگی وزیر ارشاد از حوزه علمیه امام صادق جیرفت
  30. (فرمانداری جیرفت)
  31. علوم پزشکی جیرفت
  32. عمومی فاطمی جیرفت
  33. عمومی خدیجه کبری
  34. عمومی غدیر محمدآباد
  35. های عمومی استان کرمان-کتابخانه شهیدمدنی جیرفت
  36. {اطلاعات فرودگاه جیرفت}
  37. امام خمینی جیرفت
  38. {سایت خبری دقیانوس}
  39. {جغرافیا و توسعه، شماره۴۴، صفحات۱۶۵_۱۸۸}

پیوند به بیرون[ویرایش]