باقرخان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
باقر خان
Bagherkhan.jpg
باقر خان
زادروز۱۲۴۰
محله خیابان تبریز،[۱] تبریز
درگذشتآبان ۱۲۹۵ (۵۵ سالگی)
قصر شیرین
آرامگاهمزارستان طوبی تبریز
ملیتایران
لقبسالار ملی
مذهبشیعه
باقرخان

باقر خان (۱۲۴۰ آذربایجان تبریز - ۱۲۹۵ قصر شیرین) مشهور به سالار ملّی، از مبارزان جنبش مشروطه بود.

زندگی‌نامه[ویرایش]

باقر خان فرزند حاج رضا بنا بود، شغل وی بنایی بود ولی در جریان مشروطیت به مجاهدین پیوست. ریاست مجاهدین محله خیابان تبریز[۲] را به‌عهده داشت. پس از به توپ بستن مجلس، به دستور انجمن ایالتی همراه با ستارخان به جنگ مسلحانه با قشون دولتی که تبریز را در محاصره داشت، پرداخت. هم‌زمان با او، ستارخان در محله امیرخیز، محله دیگر تبریز، با دولتیان جنگ می‌کرد.

در اثر همکاری او با ستّارخان کار مشروطه طلبان پیشرفت کرده و تبریز از محاصره درآمد. پس از پیروزی مجاهدین، مجلس شورای ملی باقرخان را به لقب سالار ملی ملقب ساخت، و از او تقدیر نمود.

تحصن باقرخان در کنسولگری[ویرایش]

انجمن ایالتی آذربایجان و رهبران مشروطه خواه که نگران جان ستارخان و باقرخان بودند آن دو را به تحصّن در کنسولگری عثمانی راضی ساختند.[۳]
در حالی که رحیم خان کدخدایان تبریز را وادار می‌کرد تا ۹۰ نفر از سران مجاهدان را که باقرخان در رأس آن‌ها قرار داشت، به او تسلیم کنند، دلیری ستارخان که بیرق‌های سفید را فروکشید و باقرخان را رسماً به ادامه مبارزه فراخواند، اوضاع را به نفع مشروطه خواهان تغییر داد. باقرخان پس از اظهار پشیمانی، به درخواست انبوه مردمی که از مسجد صمصام خان به سوی خانه او روان شدند، دوباره به تکاپو برخاست و عزم مقابله با رحیم خان کرد. سرانجام نیز به همت او و دیگر مجاهدان، محل استقرار رحیم خان در باغ شمال تصرف شد.[۴][۵] پس از آن، رشته امور شهر در دست مجاهدان افتاد و طرفداران شاه و مرتجعان که در شبکه‌ای مفسده‌انگیز به نام «انجمن اسلامیه» گرد آمده بودند، به ناچار شهر را ترک کردند.[۶]
با این‌همه، عین‌الدوله به دستور شاه، شهر را در محاصره گرفت و جنگی خونین آغاز شد و باقرخان که اردویش مقابل قوای عین‌الدوله قرار داشت، رشادت‌های کم‌نظیر نشان داد،[۷] و چون نمایندگان روس و انگلیس به بهانه حمایت از اروپاییان، اولتیماتوم شدیداللحنی خطاب به انجمن ایالتی تبریز فرستادند، باقرخان به این اخطار وقعی ننهاد و از کار دست نکشید.[۸][۹]

فرجام رهبران مشروطیت[ویرایش]

چنان‌که در تاریخ مشروطیت منعکس است، در اثر مجاهدت ستّارخان و باقرخان مشروطیّت استقرار یافت اما دیری نگذشت که تبریز به دست قشون روس افتاد. سالار ملی و سردار ملی در تبریز نمانده و به تهران حرکت کردند و استقبال کم‌نظیری از این دو مجاهد شجاع از طرف دولت مشروطه به عمل آمد.

ستارخان (راست) در کنار باقرخان (چپ).

باقرخان بر خلاف ستارخان که شیخی بود، از متشرعه بود، از علمای مخالف مشروطیت که از متشرعه بودند، جانبداری می‌کرد و به آن‌ها احترام می‌گذاشت. او با ستارخان رقابت داشت و می‌گفت: مرد آن نیست که در امیرخیز جنگ کند. مرد منم که در ساری‌داغ با قشون دولتی جنگ کرده‌ام. (علی‌رغم این سخن، این دو بزرگوار دو بازوی قوی و شکست ناپذیر انقلاب مشروطیت بودند).[۱۰]

دمکرات‌های آذربایجان که نهضت خود را در دنباله نهضت مشروطیت و مکمل آن، و خود را وارث سنن مجاهدین آن دوره می‌دانستند، مجسمه باقر خان را در میدان شهرداری تبریز نصب کردند. در ۲۴ آذر ماه ۱۳۲۵ پس از سقوط پیشه‌وری مردم تحت تأثیر احساسات، آن مجسمه را که اثر دمکرات‌ها بود برانداختند.[۱۱]

مقبره باقرخان در مزارستان طوبی تبریز
نشان یادبود باقرخان سالار مشروطه؛ ضرب ۱۳۲۶ هـ ق

داماد باقر خان سرتیپ هاشمی یکی از فرمانده قوای دولتی و مأمور آذربایجان بود که در طی جنگی مختصر، قوای دمکرات‌ها را در قافلانکوه مغلوب کرد و در میدان جنگ به درجه سرتیپی نایل آمد.

خاندان باقرخان[ویرایش]

از صادق خان که پسر ارشد باقرخان است، هم‌اکنون نتیجه‌ای به‌نام بامداد فرزند بابک باقی‌مانده که در تهران زندگی می‌کند[نیازمند منبع]. باقر خان چهار پسر داشت به اسامی صادق خان، حسن خان، حسین خان و (میرزا) ابراهیم خان زوج بلقیس صفوی، دختر سید مهدی صفوی که یکی از خدمتگزاران بارگاه امام حسین در کربلا بود.[۱۲] [نیازمند منبع] تنها پسر صادق خان با نام محمد باقر هم‌اکنون در قید حیات است و در رامسر زندگی می‌کند و دارای دو پسر به نام‌های سهام‌الدین و بابک است. از بابک باقرخان هم‌اکنون پسری به نام بامداد باقرخان در قید حیات است که کوچکترین باقرخان‌ها هم به‌شمار می‌آید.[نیازمند منبع]

از سال ۱۳۸۷ با موافقت شهردار وقت تبریز علیرضا نوین تمام سرسبزی‌ها، پوشش گیاهی و درختان تناور و تنومند باغ پر وسعت مجاور خانه به‌جا مانده از باقرخان واقع در محله خیابان تبریز و کوچه بالاحمام برای تغییر کاربری باغ و ساخت چندین ساختمان بلندمرتبه تجاری و مسکونی به‌طور پنهانی برچیده و حذف شده و هم‌اکنون بنای خانه بسیار قدمت‌دار سالار ملی باقرخان پس از نابودی باغ ضلع جنوبی و نیز در اثر کمترین توجهات لازم از سوی متولیان پاسداری از آثار تاریخی شهر تبریز در آستانه ریزش قرار دارد. به رغم مخالفت اهالی محل و تعدادی از نمایندگان مردم تبریز در شورای اسلامی شهر تبریز مبنی بر هرگونه ساخت و ساز در باغ مجاور خانه باقرخان، آذرماه ۱۳۹۴ به‌طور شبانه و مخفیانه محیط پیرامون باغ کنار خانه باقرخان که گفته می‌شود در زمان‌های گذشته متعلق به حاج رضا طوبی واقف آرامستان طوبائیه و مالک کارخانه زهتابی تبریز بوده، چندین دیوار بلند پیش ساخته بتنی چیده شده و مقادیر زیادی ادوات ساختمان‌سازی و تیرآهن و سیمان در محل تخلیه شد. هم‌اکنون در پی سهل‌انگاری مدیران سازمان شهرداری و نادیده شمردن تاریخی بودن بنای بزرگ منتسب به باقرخان مقرر گردیده در مساحت بزرگ تنها باغ به‌جا مانده در هسته مرکزی شهر تبریز و دقیقاً در کنار همسایگی دیوار به دیوار بنای در حال فرسایش باقرخان چندین ساختمان بلند مرتبه تجاری مسکونی ساخته شود.[نیازمند منبع]

یادبود[ویرایش]

فیلم سینمایی ستارخان دربارهٔ جنبش مشروطه و به کارگردانی علی حاتمی و بازیگری عنایت بخشی در نقش باقرخان در سال ۱۳۵۱ ساخته شد.[۱۳]

به پاس کوشش‌های باقرخان در جنبش مشروطه، پس از انقلاب ۱۳۵۷ خیابانی در غرب تهران به نام او نامگذاری شد. همچنین تندیس‌ها و بناهای یادبود دیگری نیز در تهران و دیگر شهرهای ایران به یاد او بر پا شده‌است.[۱۴][۱۵]

مرگ[ویرایش]

باقرخان در تهران منزوی می‌زیست تا قضیه مهاجرت پیش‌آمد. وی به همراه چند نفر از مهاجرین حرکت نمود و در شبی در نزدیکی‌های قصر شیرین مورد اصابت گلوله یکی از اشرار کُرد قصر شیرین به قصد غارت اموال قرار گرفت. مرگ باقرخان به همراه هجده نفر از یاران و همراهانش در محرم ۱۳۳۵ قمری آبان ۱۲۹۵ خورشیدی بوده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. مشاهیر آذربایجان (جلد دوم) صمد سردارنیا، انتشارات شایسته، صفحهٔ ۲۶
  2. خیابان یکی از محلات قدیمی تبریز است مشتمل بر بخش‌های واقع در جنوب رودخانه آجی‌چای در شرق تا جنوب شرقی شهر.
  3. احمد کسروی، ۱۳۳۳، ص ۴۵
  4. طاهرزاده بهزاد کریم، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، ج۱، ص۲۳۲، تهران، اقبال.
  5. سرداری نیا صمد، باقرخان سالار ملی، ج۱، ص۴۲–۴۷، انتشارات ایرانیان، ۱۳۶۹ش.
  6. طاهرزاده بهزاد کریم، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، ج۱، ص۲۵۳، تهران، اقبال.
  7. سرداری نیا صمد، باقرخان سالار ملی، ج۱، ص۵۴–۵۶، انتشارات ایرانیان، ۱۳۶۹ش.
  8. Keddie N، X Iran under the Later Q jrs، ج۱، ص۲۰۵، ۱۸۴۸–۱۹۲۲ n, The Cambridge History of Iran, vol VII, ed P Avery, London, 1991.
  9. طاهرزاده بهزاد کریم، قیام آذربایجان در انقلاب مشروطیت ایران، ج۱، ص۲۳۵، تهران، اقبال.
  10. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۵.
  11. مجتهدی، مهدی. رجال آذربایجان به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد. چاپ اول انتشارات زرین صفحهٔ ۷۸
  12. پدر سرهنگ سید احمد صفوی. سید قاسم صفوی. سید حسین صفوی.
  13. «فیلم ستارخان». تارنمای بانک جامع اطلاعات سینمای ایران. دریافت‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۲.
  14. «پرده برداری از مجسمه باقر خان». تارنمای خبرخودرو. ۱۴ مرداد ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۲.
  15. «باقرخان با مختصات آنتروپومتری». تارنمای همشهری آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۲۲ مهر ۱۳۹۲.

پیوند به بیرون[ویرایش]

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸