محاصره تبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸

محاصره تبریز، به اتفاقاتی گفته می‌شود که در دوران استبداد صغیر در تبریز رخ داد که در طی آن، نیروهای وابسته به محمدعلی‌شاه، شهر تبریز را با هدف سرکوب مشروطه‌خواهان این شهر به مدت ۱۱ ماه از ۳۰ خرداد ۱۲۸۷ (۲۰ جمادی‌الاول ۱۳۲۶) تا ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ (۸ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷) محاصره کرده و مانع از رسیدن غذا و دارو به شهر شدند؛ تا این که عده‌ای از نیروهای روسیه به بهانه حفظ جان اتباع خود در تبریز، در ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ وارد شهر شده و در نتیجهٔ آن محاصره تبریز به پایان رسیده و نیروهای وابسته به شاه از اطراف شهر متفرق شدند.[۱]

پیشینه[ویرایش]

عبدالمجید عین‌الدوله، فرمانده نیروهای محاصره کننده.
ستارخان (راست) و باقرخان (چپ)، از رهبران مشروطه‌خواهان تبریز.

در پی به توپ بستن مجلس شورای ملی به دستور محمدعلی‌شاه و آغاز دوران استبداد صغیر، تلگراف‌هایی به شهرهای مختلف ارسال شد که خبر از براندازی مشروطه داده و همگان را به پیروی از حکومت مرکزی و شاه دعوت می‌کرد. با این وجود مشروطه‌خواهان تبریز، به رهبری ستارخان و باقرخان، با درخواست تسلیم در برابر شاه مخالفت کردند. شاه نیز در مقابل، ۳۵ تا ۴۰ هزار نفر نیروی نظامی به فرماندهی عبدالمجید عین‌الدوله برای سرکوب مشروطه‌خواهان به تبریز اعزام کرد.

در پی آن، میان نیروهای وابسته به محمدعلی‌شاه و مشروطه‌طلبان، درگیری به وجود آمد که مشروطه‌خواهان شهر را به تصرف خود در آورده، عین‌الدوله و سپاهیانش را به عقب راندند. سپس، نیروهای وابسته به دولت، با محاصره تبریز، مانع از رسیدن آذوقه و دارو به شهر شدند.[۱]

قحطی[ویرایش]

در اثر این محاصره، قحطی شدیدی شهر را فرا گرفت؛ آنچنان که مردم شهر برای رفع گرسنگی، مجبور به خوردن برگ درختان و علف‌های بیابان شده و بسیاری از ساکنان تبریز بر اثر شدت گرسنگی جان باختند. احمد کسروی، دربارهٔ آن روزها چنین نوشته است: «از دهه نخست فروردین ۱۲۸۸ نشان گرسنگی در میان مردم پدیدار شد. کسانی با رخساره‌های کبود، پژمرده و چشم‌های فرورفته دیده می‌شدند. هوا امسال به خوشی می‌گذشت و در همین هنگام سبزه‌ها سر افراشته بود. کم‌کم گرسنگان به سبزه خواری پرداختند.»[۲]

با وجود این، مشروطه‌طلبان، به مدت ۱۱ ماه مقاومت کرده و چندین بار در صدد شکستن محاصره بر آمدند. از جمله، یک بار عده‌ای از جوانان با تشکیل گروهی به نام فوج نجات، به رهبری هوارد باسکرویل، معلم آمریکایی مدرسه مموریال، قصد شکستن محاصره در منطقه شام غازان را داشتند که با شکست روبرو شده و به کشته شدن این معلم آمریکایی انجامید.[۳] میرزا محمدعلی خان بن قنبرعلی اصفهانی ِسدهی معروف به سروش اصفهانی تحت تاثیر رشادت های آنان ترجیع بندی طولانی با تکرار مصرّعی ِزیر سرود[۴] (یک گل نصرانی اشاره به باسکرویل است)

سیصد گل سرخ، یک گل نصرانی مارا ز سر بریده می ترسانی؟
ما گر زسر بریده می ترسیدیم در محفل عاشقان نمی رقصیدیم

ورود نیروهای روسیه به تبریز[ویرایش]

پس از وساطت کنسول‌های روسیه و انگلستان و مذاکرات بین این دو دولت در اوایل ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ (اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی)، قرار بر این شد که عده‌ای از نیروهای روس، به بهانه حفظ جان اتباع این دو کشور در تبریز، وارد شهر شوند.[۵][۶] با ورود سپاهیان روسیه در ۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ به تبریز، راه جلفا برای ورود آذوقه باز شده و در نتیجه محاصره تبریز پس از ۱۱ ماه به پایان رسیده و سربازان وابسته به محمدعلی‌شاه، از اطراف شهر پراکنده شدند.

همزمان با ورود نیروهای روس به تبریز، موقعیت ستارخان و باقرخان به عنوان رهبران مشروطه‌خواهان تبریز به خطر افتاد، تا این که مجبور شدند به همراه جمعی دیگر از مشروطه‌طلبان به کنسولگری عثمانی پناه ببرند. سپس تحت فشار دولت روسیه و توسط مخبرالسلطنه از تبریز اخراج شده و بنا بر دعوت محمدکاظم خراسانی، به همراه سایر مجاهدان در روز هشتم ربیع‌الاول ۱۳۲۸ قمری، به تهران رفته و از سوی مجلس شورای ملی مورد تقدیر قرار گرفتند.[۱]

فتح تهران[ویرایش]

نوشتار اصلی: فتح تهران

با شکست محاصره تبریز، مردم رشت و همچنین بختیاری‌های جنوب اصفهان نیز به‌ پا خواسته و جنبش مشروطه احیا شد. با شکسته شدن محاصره، مشروطه‌خواهان به سمت تهران حرکت کرده و پس از فتح پایتخت، محمدعلی‌شاه را از قدرت خلع کردند.[۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «قوای روس وارد تبریز شد». وبگاه تاریخ ایران. بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۵. 
  2. «مبارزی که در عکس‌ها پنهان شد». روزنامه شرق، ۳۱ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۵. 
  3. بهروز خاماچی. شهر من تبریز. ندای شمس، ۱۳۸۸. ۱۰۵. 
  4. روزنامه شرق ، شماره 2647 به تاریخ 14/5/95، صفحه 6 (سیاست)
  5. «قیام مردم تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان». دنیای اقتصاد، ۷ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۵. 
  6. «ستارخان». مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۵. 
  7. Ervand Abrahamian (1982). Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press. ISBN 0-691-10134-5.