بوکان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بوکان
Bukan summer 2012.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان بوکان
بخش مرکزی
مردم
جمعیت شهر: ۱۷۰٬۶۰۰ نفر (۱۳۹۰)[۱]
شهرستان: ۲۲۴٬۶۲۸
رشد جمعیت ۱/۹ (۱۳۹۰)[۲]
جغرافیای طبیعی
مساحت با پهنهٔ ۸ کیلومتر[۳] و به‌صورت طولی ۱۲ کیلومتر[۴]
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۳۰۰ تا ۱٬۳۷۰ متر[۵]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد[۶]
میانگین بارش سالانه ۴۲۸ میلیمتر[۷]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۰ روز (۱۳۹۰)[۸]
اطلاعات شهری
نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی محمدقسیم عثمانی
شهردار رشید میرحسامی[۱۰]
تأسیس شهرداری ۱۳۲۷[۱۱]
ره‌آورد فرش، صنایع دستی، شیرینی محلی، قالی، ترشی، سبزیجات، ماهی قزل آلا، لبنیات محلی و انواع میوه‌های فصلی
پیش‌شماره تلفنی ۴–۰۴۴ و پیش شمارهٔ مراکز شهری:۶۲٬۶۳[۹]
وبگاه شهرداری بوکان
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ن ۲۷
 ایران ط ۳۷
تابلوی خوش‌آمد به شهر

بوکان (دربارهٔ این پرونده تلفظ ؛) یکی از شهرهای مهم کردنشین ایران و مرکز شهرستان بوکان است که در شمال‌غربی ایران و در استان آذربایجان غربی واقع شده‌است. بوکان نسبت به بسیاری از شهرهای ایران، شهر جوانی محسوب می‌شود و از نظر بافت تاریخی در دوران قاجار بنیان گذاشته شده و بیش از دو قرن قدمت دارد. اما تا پیش از دورهٔ قاجار نامی از بوکان در منابع تاریخی و جغرافیایی دیده نمی‌شود.

مردم شهر بوکان عمدتاً مسلمان و پیرو مذهب سنی شافعی هستند. شیعیان و اقلیتی از پیروان سایر ادیان نیز در سطح شهر سکونت دارند. اکثریت ساکنان بوکان را کُردها تشکیل می‌دهند و زبان محاوره میان مردم بوکان زبان کردی سورانی مکریانی با لهجهٔ بوکانی است. روایات زیادی در مورد ریشهٔ نام این شهر وجود دارد، مردم کُرد معتقدند واژهٔ «بوکان» از دو کلمهٔ «بوک» که معنی آن در زبان کردی «عروس» است و «–ان» که علامت جمع پسوند است گرفته شده‌است.

بوکان در جنوب مرکزی استان آذربایجان غربی و در ارتفاع ۱٬۳۷۰ متری از سطح دریا و در منطقهٔ کوهستانی واقع شده و آب‌وهوای معتدلی دارد و با شهرهای ارومیه، تبریز و تهران به ترتیب ۱۸۴، ۲۰۴، ۶۴۹ کیلومتر فاصله دارد. همچنین با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است. طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ شهرستان بوکان با ۷۴٫۲۵ درصد جمعیت شهرنشین، رتبهٔ نخست شهرنشینی را در استان آذربایجان غربی به خود اختصاص داده‌است.

در زمان ناصرالدّین شاه قاجار، جمعیّت بوکان در سال ۱۸۵۲ میلادی/ ۱۲۳۱ خورشیدی تحت تملک عزیزخان مکری تنها یکصد نفر بوده است. در سال ۱۳۴۵، جمعیّت آن ۹٬۳۵۷ نفر بوده و طی مدت کوتاهی، یعنی در سال ۱۳۶۵، جمعیّت آن به ۶۷٬۹۳۸ نفر رسیده‌است. از دههٔ ۱۳۶۰ بوکان مرکز جذب مهاجران زیادی از شمالغرب ایران و خصوصاً بخش‌های کردنشین بوده‌است.[۱۲] براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ جمعیّت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ تن بوده و در ردهٔ پنجاه شهر پرجمعیّت ایران قرار دارد و سومین شهر بزرگ آذربایجان غربی و چهارمین شهر پرجمعیّت مناطق کردنشین ایران به‌شمار می‌رود.

از لحاظ گردشگری، قدمت بیشتر بناهای تاریخی داخل شهر به دوره قاجار و دوره معاصر بازمی‌گردد. از مهم‌ترین صنایع دستی شهر، قالی بافی و فرش است که فرش بوکان از شهرت جهانی برخورد دار است و ۸۵ درصد فرش تولیدی آن به خارج از کشور صادر و مابقی آن در داخل ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بوکان سومین شهر مهاجرپذیر ایران،[۱۳] اَمن‌ترین شهر استان آذربایجان غربی[۱۴] و دومین شهر پس از ارومیه از نظر سطح باسوادی است. به این شهر لقب‌های عروس شهرهای ایران،[۱۵] شهر فرهیختگان[۱۶] و شیرازِ کردستان داده‌شده‌است.

نام[ویرایش]

نوشتار اصلی: ریشه نام بوکان

دربارهٔ واژهٔ بوکان، نظریه‌های بسیاری مطرح شده و بیشتر پژوهشگران کُرد براین باورند که این واژه، کُردی است.[۱۷][۱۸]

  • انور سلطانی، پژوهشگر و نویسندهٔ کُرد درمورد ریشهٔ نام این شهر در تحلیل و نظریهٔ علمی‌ای که منتشر کرده‌است، چنین گفته:

موضوع، کلمهٔ «بگ» یا «بغ» است. بگ یا بغ، خدای ملت‌های باستانی که پیش از آمدن زرتشت در سرتاسر سرزمین هند تا غرب ایران زیسته‌اند، بوده‌است. واژه‌شناس ایرانی، ابراهیم پورداوود در مقاله‌ای با عنوان «بغ» نوشته‌است: واژهٔ بغ از زمان‌های بسیار کهن در زبان ما رایج بوده و در زبان‌های باستانی ایران مانند زبان اوستایی و فارسی باستان وجود داشته که می‌توان به گاتا‌ها یا سروده‌های زرتشت که کهن‌ترین بخش اوستا را شامل می‌شوند اشاره کرد. «بگ» به‌معنی قسمت و بخت آمده‌است. در بخش‌های دیگر اوستا «بغ» همان خداوند است. پیش از آمدن زرتشت، «بغ» نام خداوند بوده و زرتشتی‌ها نام اهورامزدا را بر آن نهادند. با این اوصاف کهن‌ترین دولت منطقه که بوکان را نیز دربرمی گیرد، دولت قدرتمند مانا است. دولت مانا نخستین دولت متحد و مقتدر منطقه غرب ایران بود که صاحب قدرت اقتصادی و حکومتی قوی بوده‌است.

براین اساس نام این شهر ابتدا «بکان» یا بگان بوده که از دو بخش تشکیل شده‌است: بگ یا بک +ان بخش اول به‌معنی خدا و بخش دوم پسوند جمع یا مکان است. برپایهٔ این نظریه، شهر بوکان با تلفظ اصلیش (به انگلیسی: Bukān)[۱۹] به معنی شهر «خداوند بگ» یا مکان خداوند بگ است. براساس تغییر آوایی حروف که در رشته زبان‌شناسی، صورت عملی و تأیید شده یافته و همچنین با توجه به آثار به‌دست‌آمده از داخل شهر و حومه آن که نشان از وجود آتشکده‌های مقدس آن دوران است، می‌توان منطقی بودن این تحلیل را تأیید کرد.[۲۰]

پیشینه تاریخی[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

آجر نفش بزبالدار از قلایچی بوکان، نگهداری در موزهٔ شرق باستان توکیو، ژاپن تانابه ۱۹۸۳ میلادی

کشفیات گروهی از باستان‌شناسان در سال ۱۳۵۰ خورشیدی و مطالعات پس از آن نشان داده منطقهٔ بوکان از قدیم پادگان اشکانیان و ساسانیان بوده‌است. آثار باستانی زیادی که در این منطقه به‌دست‌آمده مؤید همین نظریه‌است.[۲۵] نتایج حاصله از کاوش‌های باستان‌شناسان، تاریخ این منطقه را به هزارهٔ نخست پیش از میلاد مسیح می‌رساند.[۲۶] آثار یافت شده از تپه قلایچی که قدمت آن به بیش از ۲٬۸۰۰ سال پیش می‌رسد، نشان دهندهٔ آبادانی این ناحیه و وجود تمدّنی مهم در این منطقه است. چنین به‌نظر می‌رسد که این مکان مرکز دولت مانّا بوده و حتی برخی از باستان‌شناسان گمان می‌کنند، آنچه مورخان یونانی، مانند هرودت در وصف اِکباتان آورده‌اند ممکن است با قلایچی تطبیق کند.[۲۷] هنری راولینسون، دیپلمات و شرق‌شناس بریتانیایی در سال ۱۸۴۰ میلادی تحقیقاتی را بر روی آثار تاریخی این شهر و سایر مناطق ایران انجام داده و پیش از کشف شدن منطقهٔ باستانی قلایچی دربارهٔ بوکان و تحقیقاتش در مقالهٔ به‌نام «اِکباتان آتروپاتن» چنین نوشته‌است:[۲۸]

یکی دیگر از آثار کشف شده از قلایچی

بوکان همان اِکباتان دوم (هَگمَتانَه) است چراکه در اطراف این منطقه آتشکده‌های مربوط به عهد زردتشت وجود دارد و در مجاورت تخت سلیمان قرارگرفته‌است.[۲۸]

پایه ستون تزیینی قلایچی، کشف شده در اوچ تپه بوکان، مربوط به عصر آهن که در جریان کاوش‌های غیرقانونی در قلایچی به این محل منتقل شده‌است.

احسان یغمایی باستان‌شناس و سرپرست تیم کاوش‌های قلایچی در دههٔ ۶۰ خورشیدی در مصاحبه با روزنامهٔ سرمایه[۲۹] در سال ۱۳۸۵ در مورد تپه‌قلایچی و آثار آن چنین توضیح داده‌است: با مشاهده آثار به‌دست‌آمده از قلایچی، هَگمَتانَه در بوکان است نه همدان.[۳۰][یادداشت ۱] در سلسله‌های حکومتی ایران منطقهٔ بوکان، پایتخت حکومت مَنّائیان بوده که از سال ۶۱۶ تا ۸۵۰ پیش از میلاد (۲۳۴ سال) بر ایران فرمانروایی کرده‌اند.[۳۱]

بوکان از دیرباز محل سکونت اقوام سلسله کوه‌های زاگرس بوده و آثار فراوانی از آنان باقی‌مانده‌است. از قدیمی‌ترین آثاری که تاکنون در این منطقه شناسایی شده بقایای دوره‌های نئولتیک، دالما و کلکولتیک هستند که در ده‌ها تپه مربوط به دورهٔ دالما (۴٬۸۰۰ تا ۴٬۱۰۰ ق. م) یافت شده‌اند. قدمت تاریخی آثار یافته‌شده از این شهرستان به دوره‌های نئولتیک، کلکولتیک، عصر آهن،[۳۲] عصر برنز، عصر مس،[۳۳] هخامنشی، اشکانی و ساسانی[۳۴] می‌رسد، و از این نظر یکی از قدیمی‌ترین سایت‌های زندگی انسان واقع در فلات ایران است.[۳۵] تپه قلایچی کهن‌ترین سایت تمدنی و شهرنشینی در شمال غرب ایران است که‌از آن یک قلعه با مشخصات تمدن مانایی از زیر خاک بیرون آورده شده‌است.[۳۶]

برخی از آثار کشف شده از تپه قلایچی، نگهداری در موزه ارومیه

تا پیش از سال ۱۳۵۷ باستان‌شناسان آمریکایی گمان می‌کردند تپه باستانی حسنلو در نقده مرکز حکومت ماناها است.[۳۷] اما طبق آثار و کتیبه‌های به‌دست‌آمده از تپه‌قلایچی، بوکان همان «ایزیرتو، ایزیرتا، زیرتو» پایتخت تمدن مانّا بوده و در متون آشوری بارها به شهر زیرتو اشاره شده است.[۳۸] پیشینهٔ تاریخی این شهرستان به ۳٬۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بازمی‌گردد که تمدن مانا در مناطق کردنشین شمال‌غربی ایران سکنی داشته‌اند.[۳۹] یکی از هنرهای معروف ماننایی‌ها ساخت آجرهای لعابدار بود. آجرهای با طرح‌های رنگین که با گذشت حدود ۳٬۰۰۰ سال تقریباً سالم باقی‌مانده‌اند. نمونهٔ بسیار زیبایی از این آجرها که در بوکان یافت شده‌اند در موزهٔ شرق باستان توکیو در ژاپن نگهداری می‌شود. مانایی‌ها دولت منطقه‌ای بودند که با اورارتوها و آشوری‌ها در یک سرزمین می‌زیستند. این دولت منطقه‌ای گاه با اورارتوها علیه آشوریان هم پیمان می‌شدند و گاه با اتحاد با آشوریان علیه اورارتوها می‌جنگیدند. مانایی‌ها قومی جنگجو بودند و مهم‌ترین خدای مورد پرستش آن‌ها «هالدی» خدای جنگ بوده‌است.[۴۰]

در دورهٔ ساسانی، بوکان به پایگاه اشکانیان و ساسانیان نیز نسبت داده‌شده‌است زیرا تپه‌های خاکستری نشانگر آتشکده‌های عهد زرتشت بود و طبق بررسی‌های به‌عمل آمده درروند و پیدایش شهرها، خاورمیانه و مخصوصاً مناطق کردنشین جزءکهن‌ترین تمدن‌هایی هستند که پیشینهٔ شهرنشینی در آن‌ها به اثبات رسیده‌است و بر همین اساس این شهر با توجه به قرارگیری در حیطهٔ جغرافیایی فوق و وجود ده‌ها تپه و بنا و سایت‌های تاریخی در داخل و اطراف خود از کهن‌ترین مکان‌هایی است که دارای سابقه شهرنشینی بوده‌است.[۴۱] منطقهٔ بوکان به سبب موقعیت حساس سپاه‌گردانی خود میان دولت‌های آشور، اورارتو و ماد قرار داشت که در کشمکشهای این دولت‌ها دست به دست می‌شد. یافته‌های باستان‌شناسان مؤید این نظر است که این منطقه در دوره‌های بعدی موقعیت سپاه‌گردانی خود را همچنان حفظ کرد و در دوره‌های اشکانیان و ساسانیان از این منطقه به‌عنوان پایگاه نظامی بهره‌برداری می‌شده‌است.[۲۵]
تاکنون دو کتیبه مربوط به دورهٔ ساسانیان و اشکانیان، که یکی از آن‌ها متعلق به پسر پادشاه اورارتو بود و در بوکان قرار داشت، مفقود شده‌اند.[۴۲]

پس از اسلام[ویرایش]

از تاریخ این منطقه در دورهٔ فتوحات اسلامی اطلاعات روشنی در دست نیست. اما با توجه به نزدیکی بوکان به شیز یا تخت سلیمان امروزی و فتح شیز در سال ۲۲ قمری برابر با سال ۶۴۳ میلادی، این منطقه هم مانند دیگر نواحی آذربایجان می‌بایستی در همان تاریخ به دست مسلمانان فتح شده باشد.[۱۷] از رویدادهای تاریخی این بخش از ایران در دورهٔ اسلامی منابع زیادی موجود نیست و از منابع تاریخی در این باره اطلاعات مهمی به‌دست نیامده‌است اما نام‌های با ریشه مغولی که بر نقاط مختلف جغرافیایی و طوایف منطقه اطلاق می‌شده و واژگانی که همچنان در گویش کردی مکری باقی‌مانده حاکی از چیرگی مغولان و حضور بلندمدت آنان براین نواحی است.[۴۳] تا قبل از آبادشدن بوکان، این منطقه و اطراف آن در مسیر رودخانه اصلی قرار داشت و از نیزار و زمین‌های مرطوب و باتلاقی پوشیده‌شده بود.[۴۴] در دورهٔ صفویه بوکان یک روستای کوچک و گلین بود و مشایخ و ایل‌های متعددی در آن سکونت داشتند. یکی از مشایخ بزرگ بوکان در آن زمان «آغا رستم خان» جد جلال طالبانی رئیس جمهور سابق عراق بود که از بی رحمی شاه عباس صفوی از آنجا به عراق گریخت و در قره‌داغ سکونت کرد.[۴۵]
در اواخر سدهٔ نهم یکی از حاکمان محلی به‌نام امیرسیف‌الدین مکری که نسبت او به حاکمان بابان می‌رسید مناطق آختاچی، ایل تیمور، ایل گورک مکری از دهستان‌های امروزی شهرستان بوکان را به سرزمین‌های تحت حکومت خود درآورد. شاه اسماعیل صفوی[۴۶] چندین بار تلاش‌های ناموفقی برای سرکوبی امیرسیف‌الدین نمود تا سرانجام صارم پسر امیرسیف‌الدین به اطاعت سلطان سلیم عثمانی درآمد تا تحت فرمان شاهان صفوی نباشد.[۴۷] آختاچی یا آختاسی و تیمور نام خوانین و حکام مغول بوده که روزگاری بر این مناطق فرمانروایی می‌کردند.[۴۸]
از استقرار کردهای مکری در این نواحی، بوکان دست کم از اواخر سدهٔ نهم هجری قمری آباده بوده و به سبب کوچ‌نشینی طوایف و عشایر کُرد مکری هیچ‌گاه مراکز مسکونی بزرگ در این بخش از مناطق کردنشین ایران به وجود نیامده‌است.[۱۷]

عزیزخان مکری

دورهٔ قاجار[ویرایش]

بوکان از نظر بافت تاریخی در دوران قاجار بنیان گذاشته شده و بیش از دو قرن قدمت دارد. اما تا پیش از این دوره نامی از آن در منابع تاریخی و جغرافیایی مشاهده نشده‌است.[۴۹] این شهر در زمان ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۳۱ خورشیدی روستای کوچک متشکل از خانه‌های گلین در پیرامون چشمه‌ای بیش نبود.[۵۰] تا این که عزیزخان مکری شش دانگ بوکان را در سال ۱۲۲۸ هجری شمسی به مبلغ ۱۸۵۰ تومان از مارف آقا دهبکری (بزرگ ایل دهبکری) خریداری کرد.[۵۱] و زمانی که عزیزخان بر اثر توطئه‌چینی‌های میرزا آقاخان نوری صَدراَعظَم، متهم شد به استقلال کردستان و جدا کردن آن از خاک ایران با دولت‌های روس و انگلیس، زدو بند کرده‌است. به‌همین دلیل عزیزخان مورد خشم شاه قرار گرفت و برسر املاک خود در بوکان بازگشت.[۵۲] سردارکل در دورهٔ قاجار چنان بر ناصرالدین شاه تأثیر گذاشت و در مدتی که بین آن‌ها کدورتی پیش آمده بود، ناصرالدین شاه برایش در نامه‌ای برای دلجوی از او چنین نوشت:[۵۳]

عزیزا بیا عزیزت کنم همه ملک ایران را کنیزت کنم
ملک سیف‌الدین خان، بوکان در دورهٔ قاجار، سال ۱۸۹۱ میلادی برابر با ۱۲۷۰ خورشیدی عکس از ژاک دو مورگان

پس از مرگ عزیزخان مکری، سیف‌الدین یکی از فرزندان او که در آن دوران کودکی بیش نبود بر جایگاه پدرش نشست و مادرش نیابت او را برعهده گرفت و از خردسالی از او به نفع خود استفاده کرد تا آنجا که وقتی سیف‌الدین به سن بلوغ رسید از ۸۰۰ پارچه آبادی میراث پدرش تنها بوکان و حومهٔ آن برای او باقی‌مانده‌بود.[۵۴] به‌دستور سیف‌الدین خان مکری قلعه و عمارت عزیزخان سردار تکمیل شد.[۵۵] این قلعه به نواحی اطراف مشرف بود و دارای دو برج بلند بود که در روز به علت فلزکاری بالای برج‌ها از مسافت دور دیده‌می‌شد. برای ساخت مسجدجامع و حوضخانه بوکان، سیف‌الدین خان از روی ناچاری و تنگ دستی چند آبادی از املاک مورثی خود را فروخت. او به کمک مهندسین روسی حوضخانهٔ شهر را ساختند.[۵۶] ژاک ژان ماری دو مورگان از اعضای هیئت علمی فرانسه در ایران هنگام بازدید از غار سهولان با مطلع شدن از مرگ سیف‌الدین خان بلافاصله به‌طرف بوکان حرکت کرد. دومورگان در کتاب خود جغرافیای غرب ایران در این باره چنین نوشته: سیف‌الدین از مهربان‌ترین و مهمان‌نوازترین کُردها است. او پسر حاکم سابق آذربایجان به‌همین اسم از القاب والی‌های مکری و از همین رو دارای قدرت و حکمرانی غیرقابل انکاری در طوایف و عشایر بوده و بدبختانه بعد از عزیمت ما از مکریان اِجل این مرد توانا و دانا را در ۲۹ سالگی درربود و ایران را از وجود یک هوشمند و برگزیده محروم ساخت او در بوکان درگذشت.[۵۷] در سال ۱۲۸۹ خورشیدی، ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی خاورشناس و ایران‌شناس روسی مدتی به‌واسطهٔ محمدحسین خان مکری به‌عنوان کنسول روس در ساوجبلاغ مکری و بوکان ماندگار شده بود.[۵۸][۵۹]

از راست: احمدآقا ایلخانی و محمدحسین خان مکری در سن هیجده سالگی در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۷۸–۱۲۸۰ خورشیدی

در سال ۱۹۱۵ میلادی / ۱۲۹۳ خ، قبل از وقوع جنگ جهانی اول محمدحسین خان به‌همراه چند نفر دیگر از سرشناسان کُرد به جرم طرفداری از حزب هیوا و پناه‌دادن به شیخ محمود حفید و نپذیرفتن جهاد عثمانی‌ها، توسط عوامل دولت عثمانی دستگیر شد. محمدخان بانه از خان‌های معروف بانه، سیف‌الدین خان اردلان حاکم سقز، شیخ باباسعید برزنجی از شیوخ منطقه و شاعر و خوشنویس و فاضل کُرد از افرادی بودند که توسط سپاه عثمانی اعدام شدند. محمدخان بانه در شهر بانه اعدام شد و به‌محض رسیدن به سقز سیف‌الدین خان اردلان دستگیر شد. دوازده سرباز و مأموردولت عثمانی محمدحسین‌خان را همراه میرزامحمود افخم و پیکارش با دست و کتف بسته، درحالی‌که سوار بر شتر لخت و بدون جهاز بودند، به طرف شهر مراغه که مقر فرماندهی سپاه عثمانی‌ها بود بردند. باباسعید بزرنجی در روستای کهریزه در چندکیلومتری شهر بوکان به‌قتل رسید و جسد او را به زادگاهش روستای غوث آباد منتقل کردند و در آنجا به‌خاک سپردند.[۶۰] بازیل نیکیتین که مدتی به‌عنوان کنسول در ایران خدمت می‌کرد در کتاب ایرانی که من شناخته‌ام اعدام باباسعید را به این صورت بیان کرده‌است: مسئلهٔ جهاد به‌وسیلهٔ شیوخ و عوامل آن‌ها خیلی زود در کردستان انتشار یافت که تنها یکی از شیوخ به‌نام شیخ بابا که در حوالی ساوجبلاغ مُکری، زندگی با زهد و تقوایی داشت و در نظر کُردها محترم بود، با این اعلام جهاد از سوی عثمانی‌ها مخالفت می‌کرد و ترک‌ها او را در زمستان ۱۶، سال ۱۹۱۵ به‌واسطهٔ عقاید خلاف جهاد و رفتارش نسبت به مسیحیان به‌دار آویختند.[۶۱]

محمدحسین خان دارای مقام عالی و جایگاه دولتی بود و تصور نمی‌کرد که مأمورین عثمانی بدون توجه به قوانین موجود آن زمان یک شخصیت دولتی (به‌عنوان حاکم ولایت ساوجبلاغ و سردشت) را خودسرانه دستگیر و به اعدام محکوم کنند. از طرفی دیگر شجاع‌الدوله والی وقت آذربایجان به طرفداری از روس‌ها می‌پرداخت و در اطراف میاندوآب او و قشونش هم‌زمان با دستگیری سردار بوکان و همراهانش در نبرد با سپاه عثمانی شکست فاحشی خوردند و ناچار به سوی تبریز فرار کردند. محمدحسین و میرزامحمود افخم در مراغه زندانی شدند و سرانجام در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی به دستور «ارکان» یکی از فرماندهان حکومت عثمانی، او و سیف‌الدین خان سقز در مقابل صدها سرباز عثمانی در میدان عمومی شهر مراغه تیرباران شدند.[۶۲] میرزامحمود افخم منشی به وساطت حاجی باپیرآقا آزاد شد و به وسیلهٔ او و معتمدین شهر مراغه با تشریفات لازم و احترام اجساد «سردار بوکان» و «سیف‌الدین خان اردلان» را به بوکان آورده و جنازه سیف‌الدین اردلان را به سقز منتقل کردند و سپس پیکر سردار محمدحسین مُکری در آرامگاه بوکان دفن شد. این مکان در حال حاضر در پارک ملت همین شهر قرارگرفته که به آرامگاه سرداران مکری معروف است.[۶۳] در طول این سلسله جنگ‌ها، بوکان در دست روس‌ها بود تا پس از رویداد انقلاب اکتبر قوای روس ایران را تخلیه و ترک‌های عثمانی جای روس‌ها را گرفتند. پیشروی روس‌ها و عثمانی‌ها به این منطقه سبب ویرانی آن و مورد حمله و تاراج بسیار قرار گرفت.

دورهٔ معاصر[ویرایش]

با آغاز حکومت رضا شاه پهلوی، به تدریج در بوکان سازمان‌ها و اداره‌های دولتی مانند پست و تلگراف، دارایی، مدارس دولتی، گمرک و ژاندارمری دایر شدند. علی خان مکری آخرین سردار این شهر به‌دلیل بدهکاری و نداری، بوکان را با روستای سردار آباد معاوضه کرد و سپس علی آقا علیار[یادداشت ۲] بوکان را به میرزا آقا پناهی و حبیب پناهی که از تجار تبریز بودند، فروخت. بعدها در سال ۱۳۲۳ خورشیدی، عبدالله‌آقا ایلخانی‌زاده و قاسم مهتدی دوباره بوکان را از تجار تبریزی خریداری کردند و مالک آن شدند.[۶۴] در تقسیمات سیاسی ایران در سال ۱۳۱۶ بوکان به‌عنوان بخش تا سال ۱۳۶۸ خورشیدی به شهرستان مهاباد ضمیمه شده بود.[یادداشت ۳] در سال ۱۹۴۸ میلادی / ۱۳۲۷ خ در بوکان شهرداری تأسیس گردیده است و از دهه ۳۰ خورشیدی تاکنون یک کرسی نمایندگی به صورت مستقل در ادوار مختلف مجلس شورای ملی و مجلس شورای اسلامی به این شهر تعلق گرفته است.

یهودیان
نوشتار(های) وابسته: یهودیان بوکان
تاج تورات، متعلق به یهودیان بوکان، نگهداری در موزهٔ اورشلیم، اسرائیل

از تاریخ آغاز سکونت یهودیان در مناطق کردنشین از جمله شهر بوکان، اطلاعات دقیقی موجود نیست. دی‍وی‍د ی‍روش‍ال‍م‍ی در کتاب یهودیان ایران در قرن نوزدهم،[یادداشت ۴] جمعیت یهودی‌های ساکن بوکان را در سال ۱۹۰۱ میلادی مصادف با ۱۲۸۰ خورشیدی ۴۰۰ نفر (۶۰ خانه) ذکر نموده است.[۶۵] براساس گزارش‌های سازمان اسناد ملی ایران در سال ۱۳۲۶ تعداد ۸۰ خانواده یهودی در میان مسلمانان بوکان با آرامش و صمیمیت زندگی می‌کردند اما محله، کنیسه، قصابی، حمام و مغازه‌های آن‌ها جدا از مسلمانان بود. فرزندان آن‌ها در کنار فرزندان مسلمانان در یک مدرسه و کتابخانه مشغول به تحصیل بودند. یهودی‌ها بخشی از اقلیت مذهبی این شهر را تشکیل می‌دادند و پیشهٔ بیشتر آن‌ها خرازی، پارچه‌فروشی و پزشکی بود و در تاریک بازار[یادداشت ۵] اکثر مغازه‌های این بازار را در اختیار داشتند.[۶۶]
کلیمی‌های این شهر در میان خود به زبان عبری صحبت می‌کردند و به زبان‌های کردی، فارسی و ترکی نیز آشنایی کامل داشتند. روزهای شنبه را تعطیل کرده و برای انجام مراسم مذهبی به کنیسه می‌رفتند. آن‌ها عمدتاً در محلهٔ یهودیان که در حال حاضر، کوچه‌های اطراف خیابان استاد هیمن و خیابان شهید نجاری را دربر می‌گیرد سکونت داشتند. کنیسه کلیمی‌ها در خیابان استاد هیمن در مجاورت منزل ابوبکر قاسمی واقع است. در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ پس از تشکیل اسرائیل در فلسطین تعداد زیادی از کلیمی‌های شهر مانند دیگر هم‌کیشان خویش در سایر نقاط ایران، همهٔ ساختمان‌ها و اموال و اثاثیه خود را با قیمتی ارزان به مسلمانان فروختند و از بوکان به تهران و سپس به اسرائیل مهاجرت کردند.[۶۷] به‌دلیل وجود شمار زیادی از کلیمی‌ها در این شهر، نام بوکان در فهرست اتحاد جهانی آلیانس به ثبت رسیده‌است.[یادداشت ۶][۶۸]
از دورهٔ قاجار تا اواخر دورهٔ پهلوی دوازده هزار یهودی در کردستان ایران ساکن بوده‌اند.[۶۹] قوم یهود ایران بیشتر در تهران، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد و در کردستان عمدتاً در شهرهای بوکان و بانه زندگی می‌کردند.[۷۰][۷۱]

شورش مردم شهر و دهقانان فیض الله بیگی
جمعی از اهالی بوکان، تهران سال ۱۳۳۳

ناراضایتی‌های گسترده‌ای در سال ۱۳۳۱ توسط مردم علیه مالکین بوکان و روستاهای اطراف آن روی داد که منجر به شورش اهالی این منطقه شد. در دوران نخست‌وزیری محمد مصدق و گذراندن طرح‌ها و قوانین جدید از جمله قانون مربوط به «سهیم کردن رعایا در درآمدهای حاصله» و حذف عوارض و اختصاص درصدی از سهم مالکان برای فعالیت‌های عمرانی و آبادی روستاها، مردم حامی دولت و برنامه‌ها و قوانین مصوبه بودند و در مقابل مالکین و صاحبان قدرت محلی مخالفت کرده و به‌عناوین مختلف در صدد کارشکنی برمی‌آمدند. در بوکان و روستاهای منطقهٔ فیض الله بیگی، محال آختاچی، رودخانهٔ مجیدخان، حاج قاسم کریمی، عبدالله ایرانی با غنیمت شمردن فرصت و موقعیت زمانی، اقدام به تشکیل جلساتی در این شهر کرده و به اقداماتی نظیر ارسال طومار و مخابره تلگراف برای تهران در جهت حمایت از حرکت ملی دست می‌زدند و هم‌زمان با تشکیل جلسات و تجمع‌های با حضور افراد مختلف از جمله نمایندگان مردم و کشاورزان برای بیان خواسته‌ها و ارسال نامه و شکایت در جهت احقاق حقوق خود اقدام می‌کردند.[۷۲] یحیی صادق وزیری در کتاب گفتمان تاریخی فرهنگی کردها در این باره می‌گوید: پس انتخابات سال ۱۳۲۹، جنبشی دهقانی که نتیجه بلافصل و منطقی مبارزات انتخاباتی علیه مالکین درست در این مناطق (بوکان و حومه آن) اوج گرفت.[۷۳] در سال ۱۳۳۲ این شورش سرکوب و خاتمه یافت.[۷۴]

آغاز انقلاب اسلامی

در اوایل انقلاب ایران سال ۱۳۵۷، بوکان درگیر جنگ‌های داخلی شد و مدتی توسط گروهای اپوزیسیون کُرد مخالف جمهوری اسلامی در فاصله سال‌های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ تصرف شده بود. تا اینکه در ۱۱ مهر سال ۱۳۶۲ این شهر به دست سپاه و نیروهای دولتی آزاد شد. احمد کاظمی از فرمانده‌هان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جنگ ایران و عراق در جریان عملیات فتح شهر بوکان تلاش‌های بسیاری کرد.[۷۵] بر اساس منابع سپاه پاسداران، بوکان آخرین شهر کردنشین ایران بود که آزاد شد.[۷۶] این شهر در میان شهرهای آذربایجان غربی میزان خسارات و تخریب وارد شده به آن در طول جنگ ایران و عراق، ۲٫۴۰۹ واحد مسکونی بوده که مجموعاً پنج درصد از کل استان اعلام گردیده‌است.[۷۷]
بوکان در ۲۶ فروردین ماه سال ۱۳۶۷ سه بار توسط هواپیماهای عراقی بمباران شد که مجموع این حمله‌ها ۱۹ نفر کشته و ۱۶۰ نفر مجروح شدند.[۷۸][۷۹]

وضعیت طبیعی[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

تصویر هوایی بوکان

موقعیت ممتاز جغرافیایی و امنیت نسبی جاده‌ها، بوکان را به‌عنوان مرکز منطقهٔ جنوب و جنوب غربی دریاچهٔ ارومیه تبدیل کرده‌است.[۸۰] این شهر با قرارگیری بر سر راه‌های ارتباطیِ سه استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، و کردستان از موقعیت جغرافیایی و ترافیک ویژه‌ای برخوردار است.[۸۱] بوکان از غرب به مهاباد، و از جنوب به سقز محدود است و در دشت‌های استپی و هموار قرارگرفته[۸۲] و میان کوه‌های نالشکینه و برده‌زرد واقع شده‌است.[۸۳] شهر بوکان در °۳۶ درجه وَ ۳۱ دقیقه عرض شمالی و °۴۶ درجه وَ ۱۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد ۱٬۳۷۰ متر است.[۸۴]
مسافت جاده‌ای بین این شهر تا ارومیه ۱۸۴ کیلومتر، تا تبریز ۲۰۴ کیلومتر، تا سردشت ۱۴۰ کیلومتر (از مسیر خلیفان-ربط) و تا بانه کمتر از ۹۰ کیلومتر است.

آب و هوا[ویرایش]

نقشهٔ آب و هوایی ایران؛ شهر بوکان در شمالغرب کشور و در جنوب مرکزی دریاچه ارومیه قرار گرفته و آب و هوای آن مدیترانه‌ای است.

██ مدیترانه‌ای با باران بهاره

██ مدیترانه‌ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

آب و هوای بوکان استپی خشک با تابستان‌های گرم و زمستان‌های سرد است. این شهر در زمستان سرد و پرف و روزهای زمستانی آن طولانی بوده که معمولاً تا اواخر اسفندماه ادامه دارد.[۸۵] حداکثر مطلق دمای بوکان ۴۲ درجه سانتی گراد بالای صفر و حداقل مطلق دمای هوا ۲۷ درجه سانتی گراد زیر صفر است. مدت روزهای یخبندان از ۸۵ تا ۱۰۰ روز و میزان بارندگی در سال‌های مختلف میان ۳۵۰ تا ۴۱۷ میلی‌متر متغیر بوده، که متوسط آن ۴۲۸ میلی‌متر برآورد شده‌است.[۸۶]

میانگین دما و بارش برای آب و هوای بوکان در سال ۲۰۱۴ میلادی
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۳ ۶ ۱۳ ۱۸ ۲۴ ۳۰ ۳۴ ۳۴ ۲۹ ۲۰ ۱۱ ۸ Ø ۱۹٫۲
دمای کمینه (°C) ۲ ۶ ۸ ۱۳ ۱۷ ۱۷ ۱۲ ۵ Ø ۵٫۵
بارش (mm) ۴۶ ۱۰ ۵۷ ۲۱ ۱۹ ۵ ۴ ۱۵ ۰ ۷۸ ۷۶ ۶۸ Σ ۳۹۹
روزهای بارانی ۶ ۵ ۱۱ ۹ ۶ ۲ ۳ ۲ ۰ ۸ ۱۰ ۹ Σ ۷۱
دما
۳
۶
۱۳
۲
۱۸
۶
۲۴
۸
۳۰
۱۳
۳۴
۱۷
۳۴
۱۷
۲۹
۱۲
۲۰
۵
۱۱
۸
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۴۶
۱۰
۵۷
۲۱
۱۹
۵
۴
۱۵
۰
۷۸
۷۶
۶۸
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۸۷]

طبیعت[ویرایش]

نمایی از طبعیت بهاری بوکان
گذر سیمینه رود از باغ‌های بوکان
کوه طرغه
باغ‌ها
نوشتار اصلی: امیرآباد بوکان

باغ‌های آلبالوی امیرآباد با قدمت بیش از هشتاد سال هر ساله تولیدکننده چندین تن انواع میوه و انواع سبزی است.[۸۸] این باغ‌های سرسبز از نامدارترین باغ‌های بوکان و حومه به‌شمار می‌آیند.[۸۹] درگذشته حدود ۲۰ باغ سرسبز که به‌دلیل وفور آب، در شهر وجود داشته‌است. از باغ‌های قدیمی بوکان می‌توان به باغ قاضی، باغ قاسم آقا، باغ‌های صلاح مهتدی، باغ میره‌بیگ، باغ ملاعلی، باغ سردار، باغ عبدالرحمن، باغ حاجی حریری، باغ‌های امیرآباد، باغ حاجی ابراهیم محمدیان، باغ حسن سام بیگی، باغ احمد کرمانج، باغ حاجی علی، باغ مام نصراله و باغ شیخ قادر نام برد. در میان آن‌ها اکنون تنها باغ‌های امیرآباد، باغ قاضی و باغ‌های کوسه (کوسته) به صورت سالم و نیمه سالم به‌جا مانده‌اند.[۹۰]

چشم‌اندازی از بوکان در روز (۱۲ مهٔ ۲۰۱۴)
سیمینه‌رود (تاتاهو)
نوشتار اصلی: سیمینه‌رود

رودخانه سیمینه‌رود در زبان کردی تَتَهو خوانده می‌شود که در اصل واژهٔ زرتشتی-اوستایی است و از ارتفاعات مناطق منگور و دهستان ترجان سرچشمه می‌گیرد. پس از آبیاری این دهستان وارد بوکان می‌شود و از وسط این شهر عبور می‌کند و به دریاچه ارومیه می‌ریزد. حواشی این رودخانه به ویژه دره‌ها و دشت‌های آن بسیار زیبا و دیدنی است.[۹۱] رودخانه سیمینه رود در مرکز دشت‌های وسیع و حاصل خیز حاجی لک، مجیدخان و بخشی از دشت سرچنار از توابع شهرستان بوکان قرار گرفته و حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار از زمین‌های این دشت‌ها را که بیشترین میزان تولید محصولات کشاورزی را به خود اختصاص می‌دهند و به لحاظ منابع آبی در چهار فصل سال از آب این رودخانه تأمین می‌شوند.[۹۲]

کوه طرغه

طَرَغه نام کوهی در ۲۲ کلیومتری غربی شهر بوکان است. جنس کوه از سنگ‌های آهکی و از نوع سوخته و ارتفاع آن ۲۲۲۴ متر و در خط راس اصلی رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد.[۹۳] طرغه مختصات جغرافیایی آن بین ۱۶. ۳۳°۳۶ عرض جغرافیایی و ۲۲. ۵۷°۴۵ طول جغرافیایی است.[۹۴] این کوه یکی از بلندترین کوه‌های جنوب استان آذربایجان غربی[۹۵] و جایگاه صعود کوه‌نوردان منطقه و کشور است و علاوه بر وجود دو پایگاه برای استراحت کوهنوردان، دارای آثار سنگ تراشیده شده و بناهای تاریخی مربوط به عهد مغول و ایلخانان است. در میان مردم منطقه افسانه‌های زیادی دربارهٔ کوه طرغه نقل می‌شود.[۹۶] ریشه نام این کوه برگرفته از نام مغولی طرقائی یا «تراغای» است، تراغای نام پدر تیمور گورکان معروف به تیمور لنگ بود.[۹۷]

مردم[ویرایش]

زبان، قومیت و مذهب[ویرایش]

توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان کردی سورانی سخن گفته می‌شود.

زبان مردم این شهر کردی سورانی یا کردی مرکزی است.[۹۸] سورانی خود به چندین لهجه تقسیم می‌شود. لهجهٔ رایج در سنندج لهجهٔ اردلانی است و لهجهٔ منطقهٔ بوکان نیز مکریانی نام دارد. البتّه لهجهٔ مکریانی مردم این شهر با سایر مناطق همجوار خود متفاوت بوده و بعضاً آن را لهجه بوکانی می‌نامند.[۹۹] مکریانی لهجه‌ای صاف و خالص و فصیح است و از حیث شکل و تعداد کلمات بسیار غنی است.[۱۰۰] به باور محمدامین شیخ‌الاسلامی مُکری ملقب به هیمن «در زبان کردی سورانی و در لهجه مکریانی و در مکریانی لهجه بوکانی، مطلوب تر است برای نوشتن زبان کُردی»[۱۰۱] باتوجه به نزدیکی بوکان به شهرهای مراغه و میاندوآب، بیشتر مردم آن به زبان ترکی آذربایجانی نیز مسلط هستند.[۱۰۲]

مردم بوکان عمدتاً سنی و شافعی مذهب هستند. در سال ۱۳۹۲ مسلمانان از جمعیّت این شهرستان ۹۳ درصد و در نقاط شهری ۹۲ درصد و در نقاط روستایی ۹۷ درصد را تشکیل می‌داده‌اند.[۱۰۳] اقلیتی از شیعیان نیز در بوکان ساکن هستند[۱۰۴] درگذشته یهودیان در این شهر سکونت داشته‌اند.[۱۰۵] در میان مسلمانان بوکان، خانواده‌های وجود دارد که سابقاً یهودی بودند و طی دهه‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ خورشیدی مسلمان شده‌اند که مردم منطقه به آن‌ها در اصطلاح، جدید الاسلام یا نومسلمان می‌گویند.[۱۰۶] در حال حاضر اقلیت‌های از سایر ادیان دیگر هم در سطح شهر ساکن هستند.

جمعیّت[ویرایش]

نوشتار اصلی: جمعیت‌شناسی بوکان
تغییرات جمعیت بوکان (۱۳۹۰–۱۳۳۵)

در زمان سلطنت ناصرالدّین شاه، بوکان تحت تملک عزیزخان مکری جمعیّت آن در سال ۱۲۳۱ خورشیدی تنها ۱۰۰ نفر بوده‌است.[۵۰] بیشترین افزایش نسبی جمعیّت شهر بوکان در سال‌های ۱۳۵۵ الی ۱۳۶۵ بوده‌است که طی آن جمعیّت شهر بوکان از ۱۳ درصد به ۲۳ درصد رشد داشته‌است و از رقم ۲۰٬۵۷۹ نفر درسال ۱۳۵۵ به ۶۷٬۹۳۸ نفر در سال ۱۳۶۵ رسیده‌است که رشد جمعیّتی بسیار بالایی است و مهم‌ترین دلایل رشد جمعیّت این شهر در این دوره را متیوان اثرات مستقیم انقلاب اسلامی ایران دانست که با آغاز جنگ‌های داخلی کردستان و ناامنی بیشتر روستاها، موج شدیدی از مهاجرت مردم روستاها به شهرها به‌وقوع پیوست که با شروع جنگ ایران و عراق این مهاجرت با ورود مهاجرین مناطق جنگ‌زده شدت بیشتری یافت.

هرم جمعیتی بوکان در سال ۱۳۸۵[۱۰۷]
مردان سن زنان
۳٬۹۸۴  ۷۵+  ۱٬۶۳۰
۳٬۲۹۴  ۷۰–۷۴  ۱٬۵۳۱
۳٬۱۴۷  ۶۵–۶۹  ۱٬۵۶۱
۳٬۴۰۸  ۶۰–۶۴  ۱٬۸۸۴
۴٬۷۰۷  ۵۵–۵۹  ۲٬۵۸۸
۷٬۰۹۵  ۵۰–۵۴  ۳٬۵۹۷
۹٬۸۳۵  ۴۵–۴۹  ۵٬۰۹۸
۱۱٬۵۶۶  ۴۰–۴۴  ۵٬۷۵۳
۱۴٬۶۰۶  ۳۵–۳۹  ۷٬۵۱۰
۱۴٬۸۸۱  ۳۰–۳۴  ۷٬۳۴۵
۲۱٬۳۱۷  ۲۵–۲۹  ۱۰٬۷۹۸
۲۱٬۹۵۱  ۲۰–۲۴  ۱۰٬۰۹۵
۲۷٬۱۰۶  ۱۵–۱۹  ۱۳٬۳۴۵
۲۲٬۸۵۷  ۱۰–۱۴  ۱۱٬۵۲۴
۱۶٬۰۳۱  ۵–۱۰  ۸٬۲۳۴
۱۶٬۴۲۶  ۰–۴  ۸٬۴۶۴

در سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیّت بوکان ۱۷۰٬۶۰۰ نفر اعلام شد که از این تعداد ۸۵٬۸۳۵ نفر مرد و ۸۴٬۷۶۵ نفر زن و این تعداد در قالب ۴۳٬۲۶۹ خانوار بودند.[۱] بوکان سومین شهر پرجمعیّت استان آذربایجان غربی[۱۰۸][۱۰۹] و چهارمین شهر بزرگ کردنشین ایران است. جمعیّت شهر بوکان در شش ماه دوم هر سال بیش از ۱۷٬۰۰۰ نفر به آن اضافه می‌شود که ناشی از مهاجرت فصلی مردم روستاها در فصل‌های پاییز و زمستان به شهر است.[۱۱۰] در طرح سکان جمعیت در سال ۱۳۹۰ شهر بوکان با شهرهای ارومیه و خوی دارای جمعیّت ۱۰۰ تا ۲۵۰ هزار نفری استان آذربایجان غربی رتبه‌بندی شده‌است.

فرهنگ[ویرایش]

جشن و شادی مردم بوکان با فرارسیدن سال نو
دف در موسیقی کردی از جایگاه بالای برخورداراست
بازی جورابن

آداب و رسوم[ویرایش]

مراسم و آیین‌هایی که در میان مردم کرد مرسوم است در برگیرنده اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای کهن این مردم دارد واغلب تاریخی، پاره‌ای و اسطوره‌ای است. آدب و رسوم کردها کاملاً مانند دیگر اقوام ایرانی برگزار می‌گردد.[۱۱۱] از آداب و فرهنگ منطقهٔ بوکان می‌توان به حنابندان، چهارشنبه سوری، نوروز، رقص کردی و موسیقی کردی اشاره کرد. موسیقی کردی با موسیقی‌های باستانی ایران نسبتی تمام و کمال دارد.[۱۱۲]

در میان انواع بی‌نظیر موسیقی کردی، هوره، شمشال (نوعی ساز بادیدف از قدمت بالای برخورد دارند و قدمت برخی از آن‌ها به بیش از هزار سال و حتی به پیش از ظهور اسلام در ایران می‌رسد و در حال حاضر در بسیاری از مراسم مولودی‌خوانی و آهنگ‌های کردی در موسیقی اقوام خاورمیانه شنیده می‌شود و این به علت تأثیرگذاری و غنی بودن این نوع موسیقی در کنار موسیقی همسایگان خود است.[۱۱۳]

پوشش

پوشاک مردان و زنان کُرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است. ساخت و کاربرد هریک از این اجزاء به نوع فصل، نوع منطقه، نوع کار و معیشت و مراسم و جشن‌ها بستگی و با یکدیگر تفاوت دارند. لباس زنان و مردان اهالی کرد زبان جنوب آذربایجان غربی همان لباس عمومی اهالی کردستان است که جزو یکی از زیباترین و متین‌ترین نمونه لباس‌های بومی در میان کُردها به‌شمار می‌رود. جزئیات لباس کردی با توجه به شرایط مختلف جغرافیایی و آب و هوایی تفاوت‌هایی در بین دیگر نقاط کردستان ایران دارد، اجزای یک لباس کردی مردانه منطقه بوکان چنین است: «که‌وا پانتۆڵ» نوعی زیبا از شلوار کردی مردانه که مردم بوکان آن را پاتول تلفظ می‌کنند نقش کت و شلوار را دارد ولی دوخت و فرم آن‌ها با کت و شلوار تفاوت کلی دارد. «که‌وا» به‌صورت یک ژاکت نظامی دوخته می‌شود، با این تفاوت جیب‌های آن روی سینه دوخته می‌شود و تنه و آستین‌های که‌وا چاک دارد. این نوع لباس مردانه را بیشتر در فصل زمستان می‌پوشند که کردهای این منطقه به آن «مرادخانی» می‌گویند.[۱۱۴]

لباس زنان از قسمت سرپوش آن، می‌توان به دستمال یا روسری اشاره کرد.[۱۱۵] این دستمال، پارچه‌ای است بسیار نازک و سه‌گوش که تارهایی در اطراف آن ایجاد می‌کنند و به‌دین وسیله بر زیبایی آن می‌افزایند، اغلب پولک‌هایی نیز با آن تارها می‌دوزند تا زیبایی آن چند برابر شود. هر چند در مراسم عروسی اکثراً روسری در اولیت قرار نمی‌گیرد و الزامی نیست. شال نوعی پارچه‌است که بر روی لباس در ناحیهٔ کمر در رنگ و ابعاد مختلف بسته می‌شود.[۱۱۶] امروزه نمونهٔ لباس زنانه، بیش از یک میلیون تومان قیمت دارد، ولی با این وجود یکی از محصولات پرفروش در میان کردها بشمار می‌رود چراکه بیشتر زنان کُرد به این نوع لباس‌ها علاقه‌خاصی دارند.[۱۱۷]

رقص
نوشتار اصلی: رقص کردی

رقص کردی بخشی از آیین‌های نمایشی کُردها است که به‌صورت گروهی و به شکل حلقه‌ای ناکامل مرکب از رقصندگان زن و مرد درحالی‌که پنجه دست‌هایشان به هم گره خورده‌است و از چپ به راست در حرکت هستند اجرا می‌شود.[۱۱۸] در رقص کردی معمولاً یک نفر که حرکات رقص را بهتر از دیگران می‌شناسد نقش رهبری گروه رقصندگان را به عهده می‌گیرد و در ابتدای صف رقصندگان می‌ایستد و با تکان دادن دستمالی که در دست راست دارد ریتم‌ها را به گروه منتقل می‌کند و در ایجاد هماهنگی لازم آنان را یاری می‌دهد. رهبر گروه رقصنده که «سرچوپی» نامیده می‌شود با تکان دادن ماهرانه دستمال و ایجاد صدا بر هیجان رقصندگان می‌افزاید، در این هنگام دیگر افراد بدون دستمال به ردیف در کنار سرچوپی به گونه‌ای قرار می‌گیرند که هر یکی با دست چپ، دست راست نفر بعد را می‌گیرد؛ اصطلاحاً این حالت را «گاوانی» می‌گویند و نفر آخر هم با در دست داشتن دستمال به گروه نظم خاصی می‌بخشد. دستمال داشتن رهبر و نفر آخر نشان‌دهندهٔ برابری بوده و دست همدیگر را گرفتن هم نشانهٔ اتحاد گروه است.

رقص مردم بوکان از آرامش و از یک پارچه‌گی خاصی برخوردار و به سبک آرام و ملایمی اجرا می‌شود. همچنین سبکی به‌نام سپیی وجود دارد که رقص نسبتاً تندی است و منشأ آن منطقهٔ فیض‌الله‌بیگی بوکان است. در رقص‌های کردی تمامی رقصندگان به سرگروه چشم دوخته و با ایجاد هماهنگی خاصی وحدت یک قوم ریشه‌دار را به تصویر می‌کشند.[۱۱۹]

بازی‌های محلی

در کنار آداب و رسوم کُردها و بخصوص منطقهٔ بوکان سرگرمی و بازی‌های گوناگونی وجود دارد که به بازی دامه (یک نوع شطرنج ابداعی اما کاملاً متفاوت با بازی فکری شطرنج کنونی؛ برگرفته از «دامیهٔ» فرانسوی: damier)، بازی جورابن (جوراب‌بازی)، بازی بوکه بارانه، میشین (تیله‌بازی) و بازی خوزین (چوگان‌بازی) اشاره کرد. جورابن یا در اصطلاح فارسی جوراب‌بازی، نوعی بازی گروهی است که در آن، ۱۰ عدد جوراب مردانهٔ بزرگ از جنس پشم را به‌صورت دهانه‌باز در دو ردیف پنج‌تایی می‌چینند و یک تیله به نام «مازو» را در کنار آن‌ها می‌گذارند و بازیکنان در دو گروه، طرفین جوراب‌ها می‌نشینند. این بازی هم‌اکنون رایج‌ترین بازی و سرگرمی جوانان و نوجوانان کُرد است که به‌طور عمده در شب‌های طولانی و سرد زمستان و یا در ماه رمضان اجرا می‌شود.[۱۲۰] هرساله مسابقات بزرگ جورابین (جورابن) با شرکت تیم‌های از سایر شهرستان‌های مناطق کردنشین ایران در شهر بوکان برگزار می‌شود.[۱۲۱]

مشاهیر[ویرایش]

نوشتار اصلی: فهرست مشاهیر بوکان

بوکان دارای پیشینه‌غنی فرهنگی، تاریخی، سیاسی و معنوی است به‌طوری که در طول یکصدسال اخیر به‌عنوان مرکز فرهنگ و ادب و هنر کُردی شناخته و به شیرازِ کردستان معروف شده‌است.[۱۲۲][۱۲۳]

از جمله مشاهیر و نام‌آوران بوکان می‌توان به اشخاص زیر اشاره کرد:

سینما
حضور مردم در سینما سعدی در دههٔ ۴۰ خورشیدی

تاریخ تأسیس نخستین سینمای بوکان مربوط به دورهٔ پهلوی دوم است. در سال ۱۳۴۰ خورشیدی، این سینما مقابل ساختمان ادارهٔ دخانیات شهر قرار داشت و مالک آن یکی از آذری‌های منطقه بود. بعدها سینما سعدی در آتش سوخت و با آغاز انقلاب اسلامی ساختمان آن تخریب گردید.[۱۲۴] بعد از سینما سعدی در دههٔ هفتاد سینما وحدت با ظرفیت ۴۸۳ نفر ساخته شد. این سینما از معدود مرکزهای فرهنگی و تفریحی بوکان بوده که از تعطیلی آن بیش از ۱۲ سال می‌گذرد.[۱۲۵] شهر بوکان به‌عنوان یک شهر با کاربری فرهنگی همواره در هنر و هنرپروری و در عرصهٔ هنر نمایش در سطح استان آذربایجان غربی پیشتاز بوده‌است، اما به‌دلیل نبود امکانات لازم در آن، وضعیت فرهنگی و هنری این شهر را با چالش مواجه کرده‌است.[۱۲۶] سینما وحدت به‌دلیل بی‌توجهی و اختلافات موجود میان شهرداری و پیمان‌کار، تعطیل و به حال خود رها شده‌است. نماینده مردم این شهر در سال ۱۳۹۱ عدم همکاری مسئولان بوکان را مشکل اصلی تعطیلی سینما وحدت اعلام کرد.[۱۲۷] با این حال بوکان دارای شرکت فیلم سازی است و مجوز ساخت فیلم صادر می‌کند و با داشتن کانون فیلم به نقد فیلم می‌پردازد.

مکان‌های تفریحی و گردشگری[ویرایش]

دریاچه‌سد
سد بوکان
نوشتار اصلی: سد بوکان

سد بوکان جزو مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی محسوب می‌شود.[۱۲۸] سدی خاکی با هسته رسی است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بوکان در میان دشت‌های استپی و سرسبز قراردارد.[۱۲۹] از این سد ابتدا برای تنظیم و استفاده از آب و سیلاب‌های رودخانهٔ زرینه استفاده می‌شد و در جهت آبیاری اراضی پایین دست سدی در محل جنوب‌شرقی بوکان بر روی این رودخانه بسته شده‌است.[۱۳۰] کار احداث این سد در سال ۱۳۴۶ با هدف تأمین آب کشاورزی، شرب و برق منطقه توسط شرکتی اتریشی آغاز و در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. این سد در مسیر رودخانهٔ زرینه‌رود قرار دارد. نام پیشین آن کوروش کبیر بود که بعدها به‌نام شهید کاظمی تغییر یافت.

بوستان ساحلی
تندیس مبارزه با پلیدی واقع در کیوه‌رش

طول تاج این سد ۵۳۰ متر و ارتفاع آن از پی ۵۰ متر است. با افزایش حجم مخزن سد در سال ۱۳۸۴ حجم کل مخزن سد به ۷۶۲ میلیون مترمکعب رسید. این سد علاوه بر تأمین آب شرب شهر تبریز، سالیانه نیز بیش از یکصد میلیون متر مکعب آب شرب و صنعت و در حدود ۵۵ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی مناطی از استان آذربایجان شرقی را آبیاری می‌کند. هم چنین این سد هرساله پذیرای هزاران نفر از سرتاسر استان‌های کشور است.[۱۳۱]

بوستان ساحلی بوکان
نوشتار اصلی: بوستان ساحلی بوکان

یکی از بزرگترین پارک‌های واقع در استان آذربایجان غربی است و در قسمت غربی بوکان قرار گرفته‌است و به سه بخش تقسیم شده‌است که عبارتند از: بخش مجتمع تفریحی برده‌رش (کوه‌سیاه)؛ کوه‌هی درچندصدقدمی این پارک و دارای طبیعتی بکر و سرسبز است. در بخش شمالی پارک نیز باغ‌های امیرآباد قرارگرفته‌اند باغ‌های معروف آلبالوی امیرآباد هر ساله پذیرای عده زیادی از مردم کردستان است.[۱۳۲] همچنین از حاشیه این پارک رود سیمینه رود عبور می‌کند. شمال پارک دارای امکاناتی مانند: زمین بسکتبال، شهربازی، زمین اختصاصی فوتسال، امکانات ورزشی، مسیرهای جهتدار دوچرخه سواری است. بخش جنوبی پارک به پیست اسکی، بوفه، امکانات تفریحی، سینماچندبعدی، شهربازی و نمایشگاه‌های صنایع دستی اختصاص دارد.[۱۳۳] بوستان ساحلی با مساحت ۱۲٬۹۸۳ متر، بزرگ‌ترین پارک این شهر است.[۱۳۴]

کوه سیاه

پارک جنگلی برده رش یکی از مراکز تفریحی و گردشگری شهر بوکان است[۱۳۵] که در غرب شهر در نزدیکی باغ‌های امیرآباد و در شرق رودخانه سیمینه رود واقع شده‌است. در مجتمع گردشگری کوه سیاه با کاشت بیش از ۱۰۰۰ اصله نهال سرو نقره‌ای و خمره‌ای، فاز اول آن در سال ۱۳۸۴ به پایان رسید. این پارک از نظر توپوگرافی بر شهر کاملاً مسلط است. تفرجگاه بوکان بزرگترین تفرجگاه و پارک جنگلی استان آذربایجان غربی به‌شمار می‌آید. احداث مراکز مختلف فرهنگی، ورزشی و تفریحی با هدف تکمیل این پارک جنگلی یکی از اولیت‌های مهم صنعت گردشگری شهرداری این شهر است.[۱۳۶] کوه سیاه به‌عنوان بزرگترین جاذبهٔ طبیعی شهرستان بوکان به‌شمار می‌رود که پتانسیل تبدیل شدن به دهکده‌ای توریستی را دارد.[۱۳۷]

غارقلایچی، عمیق‌ترین غار آبی-آهکی ایران
تپه قلایچی
نوشتار اصلی: تپه قلایچی

شهر بوکان هویت تاریخی خود را از قلعه قلایچی در مجاورت روستای به‌همین نام در هفت کیلومتری شمال شرقی همین شهر می‌گیرد که بازمانده یکی از مراکز بسیار مهم تمدن ماناها در هزاره اول پیش از میلاد مسیح در حوزه شمال غرب ایران که برخوردار از تمدن و قانون بودند است. حاکمان تپهٔ قلایچی معبد این قوم متمدن بود که نزدیک به سه‌هزار سال پیش مدت زمانی در این ناحیه سکونت و حکم رانی کرده‌اند و آنچه از اجزای معماری این تمدن کهن در این قلعهٔ باستانی به‌دست‌آمده با تمدن‌های مشابه و هم‌زمان خود (از جمله حسنلو) در نقده و (زیویه) در سقز که از نظر جغرافیایی با قلعهٔ قلایچی هم حوزه‌است، قابل مقایسه و برابر بوده و به گونه‌ای که آثار معماری مکشوفه از نظر مشخصات و نقشه بیش از هر چیز بیانگر یک معبد بزرگ است.[۱۳۸] این تپه مربوط به عصر آهن است و این اثر در تاریخ ۱۸ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۳۸۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

غار طبیعی قلایچی

غار قلایچی با دهانه‌ای بزرگ به قطر ۸ متر در ارتفاع ۱٬۷۵۰ متر در کوهی با همین نام قرارد. در سال ۱۳۸۱، تیمی منتخب از کوه‌نوردان بوکان موفق به فرود از چاه اول این غار به طول ۱۱۰ متر شدند. بعدها در سال ۱۳۸۴ تیم مجهزتری به سرپرستی مقبل هنرپژو کوه‌نورد عضو تیم ملی توانست سه تالار بزرگ این غار را بعد از چاه مورد شناسایی و طول مسیر پیمایش شده این غار را به حدود ۳۰۰ متر برساند. از آن سال به بعد تیم‌هایی وارد این غار شده و هر کدام مقداری از آن را بازدید کردند تا بالاخره تیمی از باشگاه سنگنوردان همین شهر موفق به پیشروی بیشتر و نقشه‌برداری حدود ۴۰۰ متر ازاین غار برای اولین بار شدند.[۱۳۹] غار قلایچی در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی بوکان و در نزدیکی محوطه باستانی قلایچی قرارگرفته و از جمله غارهای طبیعی محسوب می‌شود که در اثر نفوذ آب به درون لایه زمین شکل یافته و از نظر ساختاری می‌توان آن را از غنی‌ترین و عمیق‌ترین غارهای کشف شده در ایران به‌شمار آورد.[۱۴۰]

بناها[ویرایش]

بیشتر بناهای تاریخی بوکان طول قدمت آن‌ها محدود به دوره قاجار است که عبارتند از آرامگاه حمامیان ،آرامگاه سرداران مکری، قلعه سردار، مسجد محمدحسین خان (بازار)، آرامگاه شیخ احمد مکریانی، خانقاه شمس‌الدین برهانی، مسجد حمامیان و مسجد جامع بوکان.[۱۴۱]
بوکان با داشتن ۸۲ اثر تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی، یکی از شهرهای تاریخی ایران به‌شمار می‌آید.[۱۴۲]

خانقاه شمس‌الدین برهانی
خانقاه شمس‌الدین برهانی

شیخ شمس‌الدین برهانی از مشایخ مشهور نقشبندی در قرن چهاردهم هجری بوده‌است. آرامگاه مذهبی-زیارتی شیخ شمس‌الدین در شبستان بلند آجری قرار دارد. در این آرامگاه علاوه بر مزار شیخ، چندین شخصیت همچون علی بیگ حیدری (شاعر و سیاستمدار) سیف القضات، ملا صالح حریق در آن جا دفن شده‌اند. بنای خانقاه در سال ۱۳۱۰ هجری قمری برابر با ۱۲۷۱ خورشیدی به دست مردم و علما و پیروان طریقه نقشبندی ساخته شده‌است. این بنا در حدود ۳۰ کیلومتری شهر بوکان و بر سر جاده برهان قرارگرفته‌است.[۱۴۳]

آرامگاه سردار
بنای قاجاری آرامگاه سرداران مکری واقع در پارک ملت

آرامگاه تاریخی سرداران مکری با معماری سنتی بنا شده‌است و با توجه به سبک معماری و زندگی نامه محمدحسین خان مکری مربوط به دورهٔ قاجار بوده و شامل یک حیاط کوچک در ضلع جنوبی است. این مقبره دارای بنایی مستطیل شکل به ابعاد تقریبی ۱۳ در ۱۵ متر و مساحت آن در حدود ۱۹۸ متر مربع بوده و یک گنبد مرکزی ایوان دار که برای اجرای گوشه سازی گنبد از روش طاق بند استفاده و دارای دو دهلیز در طرفین است. این بنا امروزه در پارک عمومی ملت شهر بوکان قرار گرفته‌است.[۱۴۴] مقبره در سطح ۱۹۸ متر مربع و دارای یک گنبد مرکزی، ایوان و دو دهلیز در طرفین است. مصالح به کار رفته در پی بنا از سنگ لاشه به‌صورت، دیوارها، گنبد و طاق‌ها از آجر چهار گوش است.

اسامی برخی از دفن شده‌گان در این آرامگاه:

گنبد سردار همچنین محل دفن خانوادهٔ عزیز خان مکری داماد میرزا محمد تقی‌خان فراهانی معروف به امیرکبیر است.[۱۴۵] این مکان به‌عنوان یکی از مکان‌های مهم تاریخی شهر در سال ۱۳۸۲ توسط میراث فرهنگی کشور به شمارهٔ ۳۸۴۷ ثبت شده‌است. مقبره اصلی سردار عزیزخان مکری در رواق پایین مقبرهٔ سید حمزه در پارک مقبرةالشعرای تبریز قرار دارد.[۱۴۶]

پارکچهٔ حسن زیرک
مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک

مجتمع گردشگری یا پارکچهٔ حسن زیرک در فضای بیش از ۱۰۰۰ مترمربّع احداث شده که دارای فضای سبز و گل کاری و نورپردازی است. مجتمع در دامنه کوه نالشکینه ساخته شده‌است و آرامگاه هنرمندان برجستهٔ کُرد استاد حسن زیرک، قادر عبدالله‌زاده در این مجتمع قرارگرفته‌اند و هر ساله پذیرای صدها نفر از دوستداران هنر و موسیقی کردی از مناطق مختلف کُردنشین ایران و به‌خصوص اقلیم کُردستان عراق است.[۱۴۷]

مساجد[ویرایش]

معماری نخستین مسجد بوکان به دورهٔ قاجار برمی‌گردد و ملاسلام شیخ‌الاسلامی اولین امام جمعه شهر در دوران عزیزخان مُکری بود. این بنا امروزه به‌عنوان مسجدجامع شهر کاربرد دارد.[۱۴۸]

نمایی از مسجدجامع

مسجد بازار در میدان اسکندری خیابان انقلاب بوکان واقع شده‌است. این مسجد در سال ۱۲۶۲ شمسی ساخته گردیده‌است و به‌نام سردار محمدحسین‌خان مُکری نامگذاری شد. مسجد بازار یکی از بناهای قدیمی و قاجاری شهر است که قدمتی بیش از ۱۵۰ سال دارد.

این شهر دارای بیش از ۶۵ مسجد است که از مساجد مهم آن می‌توان به اسامی زیر اشاره کرد:

نمایی از داخل مسجد حمامیان
مسجد حمامیان
نوشتار اصلی: مسجد حمامیان

این مسجد در نزدیکی شهر و در کنار روستای حمامیان قرار گرفته و بافت تاریخی آن مربوط به سال ۱۲۸۹ هجری شمسی برابر با ۱۳۲۸ قمری است و قبل از جنگ جهانی اول بنا شده‌است. بانی مسجد محمودآقا ایلخانی‌زاده و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده‌است.[۱۵۰] بنای مسجد بابلان مربع شکل و به‌صورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه‌ای در پی و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی به‌صورت دو لایه با ظرافت خاصی بنا گردیده و بعد از احداث بنای مسجد، واحدهایی تحت عنوان مدرسه به بنای آن اضافه شد.[۱۵۱]

مسجد جامع بوکان
نوشتار اصلی: مسجد جامع بوکان

در کنار تپهٔ قدیمی قلعه سردار در ضلع شرقی چشمه قرار گرفته و به‌دستور حاکم وقت بوکان ساخته شده‌است. در سال ۱۳۴۵ خورشیدی بنای مسجد گسترش یافت و ۴ گنید آجری و ۳ ستون به‌آن اضافه شد. در حال حاضر این بنا برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار می‌گیرد. مسجدجامع بوکان در سال ۱۳۷۹ به شماره‌ثبت ۳۴۸۰ در فهرست میراث ملی ایران به‌ثبت رسیده‌است.[۱۵۲] این مسجد را علی اصفهانی در سال ۱۲۷۱ خورشیدی با ۱۲ گنبد و ۶ ستون از جنس سنگ‌های آهکی تراشدار بنا کرد.[۱۵۳]

خانه‌ها[ویرایش]

نگاره قدیمی از قلعه سردار
نوشتار اصلی: قلعه سردار بوکان

قلعهٔ سردار یا ارگ بوکان از مکان‌های تاریخی این شهر است. بخش نخست ساختمان این قلعه در سال ۱۲۸۵ هجری قمری برابر با ۱۲۴۷ خورشیدی توسط عزیزخان مکری ساخته شده و مرکز حکومت خانواده‌اش بود.[۱۵۴] این قلعه در دورهٔ قاجار برای سکونت و به‌عنوان مرکز حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۵۱ خورشیدی از ساختمان قلعه به‌عنوان شهربانی، اداره پست و مدرسه استفاده می‌شد. در سال ۱۳۲۸ این مکان تبدیل به مدرسه شد و طنین زنگ مدرسه در آن به‌صدا درآمد که هم‌اکنون این زنگ توسط سازمان میراث فرهنگی بوکان نگهداری می‌شود.

در سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۱ بنای ساختمان قلعه ویران شد و در حالت فعلی از تپهٔ آن به‌عنوان پایگاه مقاومت بسیج شهری استفاده می‌شود. قلعه سردار، باوجود قدمتش در فهرست میراث ملی ایران به ثبت نرسیده‌است.[۱۵۵]

مراکز آموزشی[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

دانشگاه آزاداسلامی واحد بوکان

بوکان داری سه دانشگاه شامل پیام نور، آزاد و دانشگاه علمی کاربردی است.[۱۵۶] دانشکده پرستاری و پیراپزشکی در شهر بوکان نیز دایراست.[۱۵۷] در دانشگاه پیام نور بوکان ۳۲۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند.[۱۵۸] دانشگاه جامع علمی کاربردی بوکان دارای ۱۴۰۰ دانشجو در ۲۰ رشته کارشناسی و ۱۶ رشته کاردانی است.[۱۵۹] در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان نیز بیش از ۳۰۰۰ دانشجو مشغول به تحصیل هستند. دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوکان جزو ۱۰۰ دانشگاه برتر در میان واحدهای دانشگاه آزاد ایران است.[۱۶۰]

مدرسه‌ها[ویرایش]

شاپور اولین مدرسهٔ دولتی بوکان در عمارت قلعهٔ سردار در سال ۱۳۰۷ خورشیدی

اولین مدرسه دولتی بوکان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی با نام دبستان مبارکهٔ شاپور با مدیریت مهدی شیبانی (یکی از اهالی شهر تبریز) تأسیس گردید.[۱۶۱] شیخ حسن کاظمی مکری نیز اولین معلم بوکان بود و تا قبل از تأسیس این مدرسه مکتب خانه‌های قدیمی در این شهر وجود داشت و عموماً دانش آموزان برای فراگرفتن کتاب‌های مقدماتی و ساده نظیر گلستان ،بوستان سعدی و منشئات امیرانظام و نصاب الصبیان مشغول بودند. تا آن تاریخ هیچ مدرسه دولتی در بوکان وجود نداشته‌است.[۱۶۲] در سال ۱۳۹۰ تعداد آموزشگاه‌های موجود این شهر در مقطع متوسطه ۲۹ واحد و پیش دانشگاهی ۲۷ واحد بوده‌است.[۱۶۳] هم‌چنین تراکم دانش‌آموز در کلاس تشکیل‌شده در کلیهٔ مقاطع تحصیلی این شهر ۳۳ نفر است که نسبت به میانگین استان در رتبهٔ هشتم قرار دارد.[۱۶۴] بوکان دارای بیش از ۴۲ هزار نفر دانش آموز است.[۱۶۵]
در سال ۱۳۹۴ نرخ باسوادی شهروندان بوکانی در گروه سنی هدف ۱۰ تا ۴۹ سال به‌بیش از ۹۳ درصد رسیده‌است.[۱۶۶]

مدارس علوم دینی

تاریخ برپایی مدرسه علوم دینی بوکان مربوط به دورهٔ قاجار است که تأسیس مدرسه و انتقال عالم نامدار منطقه ملا محمدحسن وجدی قزلجی از ترجان به شهر بوکان و تأمین تمامی هزینه‌های مدرسه و مستمری طلاب توسط حاکم وقت این منطقه، یعنی سردار محمدحسین خان مکری صورت می‌گرفت.[۱۶۷] تا اینکه در دورهٔ پهلوی دوم ساختمان مدرسه علوم دینی بوکان در سال ۱۳۵۵ شمسی به مساحت چهارهزار متر مربع در جنوب این شهر تأسیس شد. تعداد طلاب اولیه این مدرسه بیش از پنجاه نفر بود که تحت نظارت سرپرست مدرسه علوم دینی مشغول به تحصیل بودند.[۱۶۸] از شخصیت‌های برجسته مدرسه علوم دینی بوکان می‌توان به مرحوم ملا هادی افخم‌زاده اشاره کرد.[۱۶۹] در شهر بوکان و حومهٔ آن بیش از ۳۰ مدرسهٔ علوم دینی فعال وجود دارد.[۱۷۰]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

نخستین کتابخانهٔ عمومی بوکان در سال ۱۳۴۰ تأسیس شده‌است.[۱۷۱] شهر بوکان دارای ۳ باب کتابخانهٔ عمومی و ۴ باب کتابخانه عمومی مشارکتی است. هم اکنون ۳ باب کتابخانه عمومی مستقل و تعدادی کتابخانه مستقر در مساجد بوکان مشغول ارائه خدمات به شهروندان این شهر هستند.[۱۷۲] بیشترین اعضای کتابخانه‌های این شهر را دانش‌آموزان مقاطع مختلف تشکیل می‌دهند.[۱۷۳] مساحت فضای کتابخانه‌های بوکان ۲٬۵۷۰ متر مربّع بوده و سرانه آن ۱٫۱۴ متر به ازای هر ۱۰۰ نفر و تعداد اعضای کتابخانه‌ها ۳٬۷۰۰ نفر است[۱۷۴] و به نسبت جمعیّت شهر در حد پایینی قرار دارد که قرار گرفته شدن کتابخانه‌های بوکان در مرکز شهر و عدم دسترسی بخش زیادی از جمعیّت شهر به کتابخانه‌ها از مهم‌ترین علل کمبود اعضای کتابخانه‌های شهر است.[۱۷۵] در کتابخانه‌های شهرستان بوکان ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب وجود دارد.[۱۷۶]

معضلات اجتماعی[ویرایش]

مهاجرت‌های بی‌رویه و عدم فرهنگ سازی و تناسب امکانات نسبت به جمعیّت شهر، بوکان را با معضلات اجتماعی مانند سوءمدیریت، بیکاری، طلاق، تکدی گری روبه‌رو ساخته و زمینهٔ افزایش جرایم را در این شهرستان فراهم کرده‌است.[۱۷۷] در رابطه با معضل بیکاری، برخی از سرمایه‌داران این شهر به‌جای ایجاد کارگاه‌های تولیدی و اشتغال زایی برای مردم، سرمایه‌های خود را در بازار مسکن و به شکل فعالیت‌های دلالی سرمایه‌گذاری می‌کنند و حاضر نیستند وارد تولید شوند.[۱۷۸] عدم دلسوزی در پست‌های مدیریتی، وابستگی‌های جناحی، مهاجرت، بیکاری، مشاغل کاذب، نبود رسانهٔ دولتی (رادیو و شبکه تلویزیونی) مشکلات زیادی را در تمامی حوزه‌ها برای مردم بوکان ایجاد کرده‌است.

معضلات شهری[ویرایش]

آلودگی هوا[ویرایش]

آلودگی هوای بوکان بیشتر به‌صورت گردوغبار است و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن و وزش باد شدید در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به‌خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.[۱۷۹] این نوع آلودگی هنگامی خطرساز است که غلظت آن از حد مجاز بگذرد که می‌تواند مواردی مانند کاهش دید در شهر و مشکلات تنفسی را برای مردم به وجود آورد.[۱۸۰] در تیرماه ۱۳۹۴ آلودگی هوای بوکان در برخی ساعات به حدود ۶۰۰ میکروگرم بر مترمکعب می‌رسید.[۱۸۱] ایستگاه سنجش آلودگی هوای شهر بوکان به دستگاه آنالایزور کمتر از ۲٫۵ میکرون مجهز است. این ایستگاه در زمینی به مساحت ۱۸ متر مربع در ضلع شمالی میدان استقلال در سال ۱۳۸۸ احداث شده‌است و اطلاعات آن کاملاً از طریق اتصال به شبکه از ارومیه و تهران قابل دسترسی است.[۱۸۲]

ترافیک[ویرایش]

به‌دلیل کم عرض بودن خیابان‌های اصلی و بافت قدیمی آن‌ها و با وجود بیش از ۹۲٬۰۰۰ دستگاه خودرو و تک مرکزی بودن شهر، خیابان‌های بوکان بار ترافیکی جدی را تحمل و جوابگوی این تعداد خودرو نیستند.[۱۸۳] بیشتر این ترافیک به‌دلیل رفت و آمد خودروهای تک‌سرنشین به مرکز شهر ایجاد می‌شود. از دیگر مسائلی که این ترافیک را بیشتر نمایان می‌کند وجود نمایشگاه‌های متعدد خودرو، مغازه‌های جوشکاری و تانکر سازی در سطح شهر و کنار خیابان‌ها است.[۱۸۴] بسیاری از ادارات مهم، مراکز خرید، بانک‌ها و مجتمع‌های تجاری در مرکز شهر قرارگرفته‌اند. به‌همین علّت مردم دیگر نقاط شهر به‌دلیل نبود خدمات رفاهی و توزیع نامناسب امکانات، مجبور به سفر به مرکز شهر هستند.[۱۸۵] شهرداری درنظر دارد با احداث پروژه‌های پارکینگ طبقاتی، روگذر و زیرگذر و ایجاد تقاطع‌های غیر همسطح مشکلات ترافیکی بوکان را کاهش دهد.[۱۸۶]

زباله شهری[ویرایش]

روزانه ۲۰۵ تن زباله از سطح شهر بوکان جمع‌آوری و دفع می‌شود که سرانهٔ هر شهروند بیش از یک کیلوگرم در روز است.[۱۸۷] بیشترین مقدار اجزای زباله، مواد فسادپذیر است که مقدار متوسط آن در شهر ۷۷٫۹ درصد و کمترین نیز مربوط به فلزات بوده که با ۳٫۱ درصد کل زباله‌های شهری را به خود اختصاص می‌دهد. باتوجه به جمعیّت شهر در سال ۱۳۹۰ هنوز هیچگونه سیستم مکانیزه جمع‌آوری زباله در بوکان وجود ندارد.[۱۸۸] تاکنون اقدامات جدی صورت نگرفته و با همان روش سنتی به جمع‌آوری و دفع زباله‌ای شهری اقدام می‌شود.[۱۸۹]

آب شرب[ویرایش]

بوکان با آنکه یکی از شهرهای پرآب ایران بشمارمی آید[۱۹۰] اما با مشکل جدی کم‌آبی در مناطق مختلف شهر روبه رو است.[۱۹۱] بزرگترین سد آذربایجان غربی در این شهرستان قرار دارد. مردم این شهر از مشکل کمبود آب رنج می‌برند، درحالی که دریاچه سد شهید کاظمی این شهرستان آب شهرستان‌های تبریز، بناب، ملکان، میاندوآب و بخشی از مراغه را تأمین می‌کند.[۱۹۲][۱۹۳] مسئولان و مدیرکل آب و فاضلاب استان آذربایجان غربی پاسخگو نیستند.[۱۹۴] این شهر تنها دارای دو مخزن ذخیره آب ۵ هزار و ۱۰ هزار مترمکعبی بوده و در هر ثانیه در بوکان ۳۳۰ لیتر و پیک مصرف ۶۰۰ لیتر است. مطالعات جدیدی برای انتقال آب از سد شهیدکاظمی انجام گرفته که پیش بینی شده‌است با انتقال آب آن، مشکل آب شرب بوکان تا ۳۰ سال آینده برطرف خواهد شد.[۱۹۵]

ساختار شهری[ویرایش]

گسترش[ویرایش]

قلعهٔ سردار و چشمهٔ بوکان در سال ۱۹۱۳ میلادی برابر با ۱۲۹۲ خورشیدی، عکاس الکساندر ایاز کنسول روسیه تزاری در ایران، محل نگهداری این نگاره در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن

خاستگاه اولیهٔ بوکان در پیرامون چشمه یا حوضخانه آن است.[۱۹۶] بیش از ۱۲۰ سال قبل، مرحله‌ای از جذب جمعیت و توسعهٔ آبادی در اطراف هسته اولیه آن یعنی قلعه سردار، مسجد جامع و چشمه آغاز شد.

مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این هسته در بوکان، عوامل طبیعی، سیاسی و مذهبی بوده به‌طوری که وجود چشمهٔ «حه‌وزه گه‌وره» به‌عنوان منبع اصلی تأمین‌کنندهٔ آب آشامیدنی و مکانی برای اجرای مراسم‌های محلی و بومی بود. از نظر جغرافیایی، موقعیت قرارگیری بوکان بدین گونه است که راه اصلی ارتباط شهرهای بزرگی نظیر کرمانشاه، سنندج و تبریز باهمدیگر به شمار می‌رود. در بعد سیاسی نیز نسبت به سکونتگاه‌های دیگر از اهمیت بیشتری برخوردار بوده‌است. به همین جهت عامل دوم یعنی «قلعهٔ سردار» محلی برای اجرای سیاست‌های دولت‌های مرکزی در این منطقه است. قلعهٔ سردار در نزدیکی چشمهٔ اصلی واقع شد و به علت اهمیت دین اسلام برای حاکمان و مردم شهر، مسجد جامع نیز در همان دورهٔ قاجار در نزدیکی ساختمان قلعه و چشمه احداث شد.[۱۹۶]

در قرن بیستم میلادی تغییرات قابل توجهی در شهرهای ایران و عموماً شهر بوکان به‌طور خالص روی داده‌است. ورود نظام سرمایه‌داری و معماری مدرن و از همه مهم‌تر ورود اتومبیل و به طبع آن ساخت شبکهٔ راه‌های ارتباطی و خیابان‌بندی، ظاهر شهر دچار دگرگونی شد. این شهر به‌دلیل داشتن تنگناهای ژئومورفولوژی به‌صورت خطی و در محور رودخانهٔ سیمینه‌رود و دامنه کوه نالشکینه رشد و توسعه پیداکرده‌است.[۱۹۶]

از سال ۱۳۴۰ تا اکنون وسعت شهر گسترش زیادی را تجربه نموده و در حال حاضر تا پای کوه نالشکینه و زمین‌های اطراف سیمینه‌رود به زیرساخت و سازهای شهری تعلق گرفته‌است. گسترش وسعت این شهر بیشتر در جهت شمالی و جنوبی بوده و زمین‌های حاصلخیز برای کشاورزی را اشغال کرده‌است.[۱۹۷] بوکان ۷ درصد از مساحت استان آذربایجان غربی را در برگرفته[۱۹۸] و پهنه‌ای حدود ۸ کیلومتر دارد که از شهرهای بزرگ استان آذربایجان غربی محسوب می‌شود.[۱۹۹] طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ از جمعیت کل شهرستان بوکان، ۷۴٫۲۵ درصد به نقاط شهری اختصاص دارد.[۲۰۰] قدیمی‌ترین محلهٔ شهر بوکان، قلعهٔ سردار نام دارد.[۱۹۶]

تاحیه‌های شهرداری بوکان

شهرداری[ویرایش]

نوشتار(های) وابسته: فهرست شهرداران بوکان

شهرداری بوکان با قدمت بیش از نیم قرن در اوایل دورهٔ پهلوی دوم در سال ۱۳۲۷ پایه‌گذاری شد و اولین شهردار رسمی این شهر سیدعبدالله کاظمی مکری بود.[۲۰۱] در بدو تأسیس، جمعیت شهر به ۵٫۰۰۰ نفر می‌رسید در حالی که تا قبل از این تاریخ، بوکان را تنها یک قصبه بزرگ می‌نامیدند. درجه شهرداری‌های کشور در طیفی از ۱ تا ۱۲ قرار می‌گیرد و بالاترین درجه (۱۲) به شهرداری شهرهای بزرگ تعلق دارد.[۲۰۲] شهرداری بوکان در درجهٔ ۹ شهرداری‌های کشور قرار دارد که این درجه باتوجه به سه شالخص درآمد مستمر و خالص شهرداری، جمعیت شهر و موقعیت شهر از لحاظ تقسیمات کشوری به شهرداری‌ها تعلق می‌گیرد.[۲۰۳]

مناطق شهرداری[ویرایش]

در طی دهه‌های ۷۰ و ۸۰ خورشیدی شمار قابل توجه‌ای محلّه و شهرک در محدوده شهر ساخته شد. برخی از این محله‌ها همان روستاهای پیشین‌اند که گسترش داده شده‌اند. شهر بوکان در حالت فعلی به سه ناحیه از سوی شهرداری تقسیم‌بندی شده‌است.

فضای سبز[ویرایش]

در سال ۱۳۸۵ مساحت کل فضای سبز بوکان ۷۷۰٬۰۰۰ مترمربع برابر با ۷۷ هکتار که سرانه فضای سبز این شهر برای هر نفر ۴٫۳۸ مترمربع بوده‌است.[۲۰۴] بیش از ۹۰ درصد فضای سبز سطح شهر به‌وسیله آب خام آبیاری می‌شود.[۲۰۵]

اقتصاد[ویرایش]

کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی و تولیدی بوکان محدود به دورهٔ جمهوری اسلامی است که بعد از خاتمهٔ جنگ هشت ساله ایران و عراق و درگیری‌های داخلی در مناطق کردنشین ایران، به‌دلیل موقعیت استراتژیک و مهم این شهرستان واحدهای صنعتی گوناگونی طی دو دهه در بوکان احداث شدند و اکنون با داشتن ۱۵۰ واحد صنعتی در رتبهٔ سوم صنعت استان آذربایجان غربی قرار گرفته‌است.[۲۰۶] بوکان در استان آذربایجان غربی در رتبهٔ سوم صنعت پس از ارومیه و خوی قرار دارد.[۲۰۷] و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی[۲۰۸] فعالیت دارد. از لحاظ سرمایه‌گذاری ۷/۶ درصد سرمایه‌گذاری آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده‌است.[۲۰۹] در شهرک صنعتی بوکان هم اکنون ۸۲ کارگاه تولیدی مشغول به فعالیت هستند.[۲۱۰] مساحت این شهرک صنعتی ۵۹ هکتار و دارای هفت هکتار فضای سبز است.[۲۱۱]

کارخانه سیمان کاوان

واحدهای صنعتی[ویرایش]

کارخانه سیمان کاوان یکی از بزرگترین کارخانه‌های آذربایجان غربی و شمال غرب ایران است که روزانه توانایی تولید چهارتن سیمان را دارد.[۲۱۲] این کارخانه به دلیل موقعیت خاص جغرافیای و نزدیکی به مرز الخصوص باکشور عراق و به‌جهت رشدصنعت در سال ۱۳۸۵ فازاول و سال ۱۳۹۰ فازدوم آن ساخته شد و بیش از ۵۰۰ نفر به‌صورت مستقیم و ۴۰۰۰ هزار نفر به‌صورت غیرمستقیم در این کارخانه مشغول به کار هستند.[۲۱۳] برای احداث این کارخانه ۲۵ میلیون یورو و ۵۴۵ میلیارد ریال تسهیلات هزینه شده‌است.[۲۱۴] ۳۲ درصد محصولات کارخانه‌سیمان کاوان بوکان به خارج از ایران صادر می‌شود.[۲۱۵]

واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان در سال ۱۳۷۶ با خرید ماشین‌آلات موردنیاز از کشور اتریش راه‌اندازی شد و فعالیت خود را به منظور تأمین لوله‌های مورد نیاز طرح‌ها و سیستم‌های آبیاری در بخش‌های کشاورزی، آبرسانی شهری و روستایی، گازرسانی و فاضلاب آغاز کرده‌است که در سال ۱۳۹۳ به‌عنوان واحد نمونهٔ استاندارد کشوری معرفی شد.[۲۱۶] در سال ۱۳۸۵ طرح احداث بزرگ‌ترین کارخانه قند خاورمیانه در بوکان به تصویت رسید که باگذشت بیش از یک دهه بااینکه زمین آن دراین راستا تحت تملک قرار گرفته‌است ولی هنوز کلنگ‌زنی نشده و به مرحلهٔ اجرا نرسیده‌ست.[۲۱۷] نخستین کارخانهٔ کارتن آکاردئونی ایران در بوکان قرار دارد. از جمله محصولات این کارخانه می‌توان به تولید کارتن سه‌لایه با کیفیت بسیار بالا، کارتن‌های ضربه‌گیر جهت استفاده در جعبه و جعبه‌های بزرگ کارتنی برای حمل و نقل و محافظت از اشیاء حساس و شکننده اشاره کرد.[۲۱۸]

بوکان یکی از قطب‌های مهم صنعتی در استان آذربایجان غربی و بزرگ‌ترین تولیدکننده اتاق‌های کامیون در ایران به‌شمار می‌رود.[۲۱۹]

برخی از صنایع مهم شهر بوکان
نام سال تأسیس رده فعالیت صادرات وضعیت
کارخانه سیمان کاوان ۱۳۸۵ سیمان تیپ یک و تیپ ۲ کردستانعراقترکیه فعال
شیشه ۱۳۸۸ شیشه دوجداره و.. کردستانعراقترکیه فعال
پلی اتیلن ۱۳۷۶ پلی اتیلن کردستانعراقروسیه فعال
ماشین سازی ۱۳۷۴ تجهیزات و قطعات صنایع سبک نروژکردستانعراقسوئدانگلستان فعال
شرکت سازه کشت کاوه بوکان ۱۳۶۸ تولیدکننده ماشین آلات و ادوات کشاورزی ایران فعال
کارتن آکاردئونی ۱۳۹۴ تولید ورق کارتن آکاردئونی، تولید پالت مقوایی و پالت باکس ایران فعال
نساجی خاتم‌الانبیاء دههٔ ۷۰ نساجی خاورمیانه تعطیل

تجارت[ویرایش]

بوکان به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی فوق‌العاده و نیروی انسانی تحصیل کرده، در تجارت صادرات و واردات از مزیت نسبی برخوردار است. این شهر در مسیر ارتباطی کلان شهرهای ارومیه، تبریز، تهران و با مناطق مرزی کردنشین ایران نیز با سردشت دارای جاده بین شهری است. کالاهای وارداتی اقلیم کردستان عراق از طریق سردشت به این شهرستان انتقال می‌یابند. همچنین بوکان با کردستان عراق دارای خط ارتباطی زمینی است.[۲۲۰]

مشکلات صنعت[ویرایش]

یکی از مشکلات صنایع و واحدهای صنعتی بوکان نقدینگی و تسیهلات بانکی و نبود سرمایه‌گذار فعال است.[۲۲۱] کارخانه‌نساجی خاتَم‌الانبیاء در دروان فعالیت خود یکی از بزرگترین کارخانه‌های نساجی خاورمیانه بود که به دلیل مشکلات نقدینگی و اعتبارات از ۲۳ اردبیهشت سال ۱۳۸۶ تاکنون تعطیل است. نساجی خاتم‌الانبیا روکش مخصوص صندلی خودروهای سبک و سنگین و پوشاک را تولید می‌کرد که توانایی تولید ۱۸ هزارمتر در ۱۵ روز را دارا بود. این کارخانهٔ ریسندگی در ایران و خاورمیانه باتولید محصولات ممتاز خود از جایگاه بالای برخوردار بود.[۲۲۲]

ترابری و حمل و نقل عمومی[ویرایش]

جاده ۲۱
شهر مقصد فاصله(KM)[۲۲۳]
تهران ۶۴۹[۲۲۴]
تبریز ۲۰۴[۲۲۵]
ارومیه ۱۸۴
شیراز ۱۳۰۶
بانه ۸۷
اراک ۵۳۸
سنندج ۲۲۵
سردشت ۱۴۰
کرمانشاه ۳۶۲
رشت ۵۴۸

جاده مهم ۲۱ که از بوکان نیز می‌گذرد و مراکز استان‌های غرب ایران را به هم متصل می‌کند و سپس به مرز جمهوری آذربایجان ختم می‌شود.

بوکان مرکز ناحیهٔ جنوب و جنوب شرقی دریاچه ارومیه و مهم‌ترین جادهٔ ترانزیتی غرب کشور محسوب می‌شود که ۱۳ استان از راه‌های مواصلاتی این شهرستان تردد می‌کنند.[۲۲۶] این شهر بر سر راه‌های ارتباطیِ سه استان مهم آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان قرار گرفته و از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری‌که ارتباط در شهرهای ناحیه‌ایِ شمال غرب کشور نظیر تبریز و سنندج بایکدیگر بدون عبور از بوکان امکان‌پذیر نیست.[۲۲۷]

در شهر بوکان تعداد شش پایانهٔ مسافربری بین‌شهری فعال وجود دارد که نخستین پایانهٔ مسافربری متمرکز بر روی شهر در سال ۱۳۹۰ با وسعت ۱۵٬۸۰۰ مترمربع و زیربنای ۱۰۰۰ مترمربع[۲۲۸] به بهره‌برداری رسید. این ترمینال دارای یک جایگاه اختصاصی سوخت سی‌ان‌جی است.[۲۲۹] هرچند به علت مکان یابی اشتباه و عدم کارشناسی برای این پایانه مسافربری اعتراضاتی دربین مردم شهر صورت گرفت.[۲۳۰]

سازمان اتوبوسرانی بوکان در سال ۱۳۸۱ تأسیس شده‌است[۲۳۱] بیش از ۴۹ دستگاه اتوبوبس در سطح شهر و حوزه‌های استحفاظی به فعالیت اشتغال دارند وهمگی آن‌ها به بخش خصوصی واگذار شده‌اند.[۲۳۲][۲۳۳] تعدا ۲۷ دستگاه از اتوبوس‌های این سازمان بنز ۳۵۵ و تعداد ۲۲ دستگاه دیگر بنز ۴۷۵ است.[۲۳۴] در روز تعداد ۱۹۹۲۰ نفر و در ماه ۵۹۷۶۶۰۰ نفر توسط اتوبوس‌های سازمان اتوبوسرانی بوکان جابجا می‌شوند.[۲۳۵]

در بوکان بیش از ۱٬۰۶۸ تاکسی فعال موجود است که حدود ۷۵ درصد جابجای مسافرین درون شهری را به‌خود اختصاص داده‌است. از این تعداد ۷۱۸ دستگاه تاکسی گردشی، تعداد ۳۳۱ دستگاه آژانس تلفنی، تعداد ۱۲ دستگاه تاکسی ویژه خطی و تعداد ۷ دستگاه ون در سطح شهر فعال هستند.[۲۳۶]

در دههٔ هفتاد خورشیدی به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد که طرح مطالعاتی احداث راه‌آهن مراغه به بوکان و سپس به استان کردستان را آغاز کند.[۲۳۷] اما انجام نشد. در مرداد ۱۳۹۰ مجدداً مصوبه طرح مطالعاتی راه‌آهن مراغه-میاندوآب به بوکان ابلاغ و از سوی معاون اول دولت احمدی‌نژاد ابلاغ شد.[۲۳۸] باگذشت بیش از ۲۰ سال هنوز پروژه راه‌آهن بوکان به مرحله اجرا نرسیده و به‌صورت معلق مانده‌است.

در طرح جامع حمل و نقل ایران، براساس آن کشور به پنجاه‌وچهار منطقه تقسیم شده‌است که شهر بوکان در منطقهٔ هشتم این تقسیم‌بندی قراردارد.[۲۳۹]

ورزش[ویرایش]

بوکان دارای بیش از ۱۸ باشگاه ورزشی روباز و سرپوشیده شامل سالن‌های آمادگی جسمانی، پیتلاس، بدنسازی، بوکس، پینگ‌پنگ، تکواندو، تنیس روی میز، تیراندازی، جودو، بینت بال، ورزش‌های رزمی، ژیمناستیک، شطرنج، فوتسال، کاراته، کشتی، والیبال، وزنه‌برداری، ووشو، فوتبال، والیبال و هندبال، زمین‌های اسکیت، اسب سواری و تیراندازی با کمان و چمن‌های طبیعی و مصنوعی و استخر شنا و یک ورزشگاه پنج هزار نفری است.[۲۴۰][۲۴۱] در این شهر ۳۸ هیئت مختلف ورزشی فعال بوده و بیش از ۶ هزار نفر ورزشکار تحت پوشش بیمه هستند.[۲۴۲]

پاس، پرسپولیس، حسن زیرک و استقلال جزو اولین تیم‌های فوتبال در قبل و بعد انقلاب در بوکان بودند. سردار بوکان باشگاه‌ورزشی فوتبال این شهر در سال ۱۳۷۹ تأسیس شد و در سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ نایب قهرمان و قهرمان لیگ برتر استان آذربایجان غربی بوده‌است. تیم فوتبال سردار در حال حاضر در لیگ دسته دو حضور دارد.[۲۴۳]

ورزش کوه‌نوردی در قبل از انقلاب ۱۳۵۷ نه‌به‌شکل امروزی، بلکه بیشتر در آموزشگاه‌ها به‌صورت گردش درحال انجام بود. اولین گروه‌های کوه‌نوردی به شیوه نوین در سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۰ توسط دبیرانی که از مرکز و شهرها به بوکان آمده بودند برپا شد و در سال ۱۳۶۷ نخستین هیئت کوهنوردی این شهر فعالیت خود را آغاز کرد. در حال حاضر ۱۵ گروه‌کوه‌نوردی در سطح شهرستان بوکان حضور دارند و باوجود دیوارهای سنگ نوردی در باشگاه‌ها، رشتهٔ سنگ نوردی نیز به صورت فعال زیر نظر هیئت کوه‌نوردی شهرستان به فعالیت می‌پردازد. هیئت کوه‌نوردی بوکان از فعال‌ترین هیئت‌های ورزشی در سطح استان آذربایجان غربی و ایران است.[۲۴۴]

هیئت شطرنج بوکان در سال ۱۳۶۸ تأسیس شده‌است و یکی از قطب‌های اصلی شطرنج آذربایجان غربی و کردستان به‌شمار می‌آید. شطرنج بوکان این قابلیت و توانایی را داشته که در سال ۱۳۸۹ میزبان سومین دوره مسابقات کشوری جام چی چست باحضور اساتید بزرگ شطرنج ایران و بازیکنان تیم ملی، باشد.[۲۴۵] هم چنین بوکان در سال۱۳۹۰ مجوز برگزاری مسابقات بین‌المللی را از فدراسیون شطرنج دریافت کرد و در این تاریخ اولین مسابقات بین‌المللی جام بوکان با حضور بازیکنان پنج کشور مختلف در هتل ایزدی این شهر برگزار شد.[۲۴۶]

مراکز درمانی[ویرایش]

فریدریش آلمانی، درمانگاه بوکان سال ۱۳۲۶ شمسی

اولین درمانگاه بوکان در سال ۱۳۲۶ باسپرستی دکتر فریدریش و همسرش ارویر که از یهودی‌های آلمانی تبار بودند در جنوب شهر ساخته و پس از تکمیل آن رسماً فعالیت خود را آغاز کرد.[۲۴۷] در سال ۱۳۳۰ درمانگاه ۳۰ تخته‌خوابی بوکان در زمینی به مساحت ۳۰۹۶ متری با سپرستی دکتر فریدریش و باتلاش جمعی از اعضای جمعیت شیروخورشید سرخ ساخته شد، این درمانگاه تاسال ۱۳۵۰ مشغول به فعالیت بود.[۲۴۸] سپس در سال ۱۳۴۵ نخستین بیمارستان بوکان بانام کوروش کبیر با پنجاه تخت و با ساختمانی یک طبقه در شمال شهر احداث گردید که درحال حاضر به یک درمانگاه تبدیل شده‌است.[۲۴۹]
بیمارستان ۲۵۰ تخته‌خوابی شهیدقلی پور به دستگاه‌های پیشرفته سی‌تی اسکن، ام‌آرآی، ماموگرافی، رادیولوژی مهجز است.[۲۵۰] این بیمارستان در شهریور ماه ۱۳۷۹ احداث و مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است.[۲۵۱]

رسانه‌ها[ویرایش]

نشریه‌ها[ویرایش]

نوشتار اصلی: روزنامه‌های کردی

اولین نشریه کُردی در ایران توسط یکی از اهالی بوکان، شخصی به نام ملا محمد قزلجی ترجانی‌زاده در سال ۱۹۲۲ میلادی برابر با ۱۳۰۱ خورشیدی و به‌نام «روز کُرد» که با نام کردستان هم شناخته می‌شود در ارومیه منتشر می‌شد.[۲۵۲] نشریه و چاپخانهٔ بوکان در سال ۱۳۲۴ فعالیت خود را آغاز کرد. اولین شماره رسمی این نشریهٔ که در قالب یک مجلهٔ ادبی، سیاسی بود با سردبیری حسن قزلجی در فروردین ماه ۱۳۲۵ به دو زبان کردی و فارسی منتشر شد. این چاپخانه و نشریه بعد از فروپاشی جمهوری مهاباد تعطیل و به کار خود پایان داد.[۲۵۳] در اوایل انقلاب اسلامی هیچ نشریهٔ در بوکان چاپ نشد تا این‌که در سال ۱۳۷۸ ویژه‌نامه رصد در این شهر چاپ و منتشر شد و سپس نشریه‌های دیگری به مرور زمان بانام‌های داهاتوو، خور، باران، آزادی، فردای ما، پیام زمان، کوشا، صدای آشنا، سطر اول، مرزداران چاپ و منتشر یافت. هم اکنون بوکان دارای هفت نشریهٔ فعال با اسامی ماهنامهٔ فرصت برابر، ماهنامهٔ منطقه‌ای موج ورزشی، ماهنامهٔ سانا، ماهنامهٔ بوکان، دوهفته‌نامه زیرک، دوهفته‌نامه پیام بهاران، دوهفته‌نامه صدای آشنا است. چهار نمایندگی خبرگزاری فعال نیز در بوکان مستقر هستند.[۲۵۴][۲۵۵]

نسخه‌های از مجله ادبی-سیاسی هلاله

ره‌آورد[ویرایش]

ره‌آوردهای بوکان، شامل غذاهای سنتی، سوغات و صنایع دستی

غذاهای سنتی[۲۵۶]
لقمه قازی و بامیه، شیرینی معروف بوکان


نوعی از ترشی محلی بوکان
سوغات[۲۵۷]


صنایع دستی[۲۵۸]


قالی بافی یکی از مهم‌ترین صادرات صنایع دستی بوکان در آذربایجان غربی به‌شمار می‌رود که به خارج از ایران صادر می‌شود.[۲۵۹] درهمین رابطه تالار مجلس فرانسه با فرش قالیبافان بوکانی با ۳۵۰ متر مربع مساحت[۲۶۰] تزیین شده‌است.[۲۶۱] هشتادو پنج درصد فرش تولیدی این شهرستان به خارج از کشور صادر و مابقی آن در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۲۶۲] فرش بوکان به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت است.

یادداشت[ویرایش]

  1. شباهت بسیاری از نظر شکل، رنگ، حصار و دیوارها میان تپهٔ قلایچی و تپه هگمتانه وجود دارد
  2. علی آقا علیار یا معروف به امیراسعد، رئیس ایل دهبکری‌ها و عشایر در بوکان بود.
  3. در بندهای مجموع قوانین دورهٔ قانونگذاری مجلس شورای ملی دورهٔ هشتم در سال ۱۳۱۰، بوکان به‌عنوان یک قصبه/بخش ذکر شده‌است.
  4. The Jews of Iran in the nineteenteh century: aspects of history, commuity and culture
  5. بازار قدیمی و سرپوشیده‌ای است که در مرکز شهر قرار دارد.
  6. در فهرست نام بوکان به صورت "Bokay" (possibly Bukan) ذکر شده است.

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۲. 
  2. بهرام سرمست، نادر زالی، انتظام فضایی شبکهٔ شهری و برنامه‌ریزی جمعیتی در افق سال ۱۴۰۰- مطالعهٔ موردی: آذربایجان، ۱۶.
  3. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳. 
  4. ایرنا. «۶۰ درصد از مشکلات شهر بوکان با ایجاد مجتمع صنوف آلاینده مرتفع می‌شود». ۲۲ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ اردبیشهت ۱۳۹۴. 
  5. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ص ۱، موقعیت بوکان.
  6. «آب و هوای بوکان». اطلاعات اقلیم، ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ آبان ۱۳۹۳. 
  7. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحهٔ ۱، موقعیت و اطلاعاتی در مورد بوکان.
  8. «گزیده اطلاعات». استان آذربایجان‌غربی، معاونت برنامه‌ریزی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۳. 
  9. «اعلام شماره جدید». مخابرات استان آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  10. «شهردار بوکان منصوب شد». کردپرس، ۴ اسفند ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۲ اسفند ۱۳۹۳. 
  11. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  12. «هفتمین نشست ستاد ملی بازآفرینی پایدار محدوده‌ها و محله‌ها برگزار شد». شهرداری بوکان، ۱۴ آبان ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. 
  13. محمدقسیم عثمانی. «بوکان به‌عنوان سومین شهر مهاجرپذیر کشور». خبرگزاری خانهٔ ملت، ۲۷ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۷ خرداد ۱۳۹۴. 
  14. «بوکان امن‌ترین شهر آذربایجان‌غربی است». خبرگزاری تسنیم، ۱۸ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۴. 
  15. «جاذبه‌های گردشگری آذربایجان غربی / بوکان عروس شهرهای ایران». استانداری آذربایجان غربی، ۱۹ اسفند ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ فروردین ۱۳۹۴. 
  16. «محوطه باستانی قلایچی بوکان بازمانده تمدن «ماناها»». خبرگزاری فارس، ۲۳ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ کریم شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، ۵۱۸۲، جلد سیزدهم.
  18. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحهٔ ۱، تاریخچه و موقعیت شهر.
  19. GEOnet Names Server، Bukān.
  20. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحه ۱، تاریخچه و موقعیت.
  21. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ص ۲، تاریخچه و موقعیت شهر.
  22. «بوکان عروس آذربایجان». ایرانشهر، ۳۱ تیر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  23. «واژه بوکان». لغت نامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳. 
  24. رضاقلیخان هدایت. «فرهنگ انجمن‌آرای ناصری». کتابخانهٔ دیجیتال نور، ۱۲۸۸ هجری قمری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۸ آبان ۱۳۹۳. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ نینا ویکتورینا پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۳۳.
  26. ابراهیم افخمی، ۱۷۱.
  27. محمودپدرام، ۳۰–۳۵.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ انور سلطانی. «قڵایچی بۆکان، هه‌مان هه‌گمه‌تانهٔ کۆنه». بۆکان روژهه‌لات، ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴ (کردی). بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  29. احسان یغمایی، هگمتانه در بوکان است نه همدان.
  30. احسان یغمایی، هگمتانه در بوکان است نه در همدان.
  31. «سلسله‌های حکومتی در ایران». توسعهٔ پژوهش‌های دانشنامهٔ اسلامی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۳. 
  32. «تپه قلایچی مربوط به عصر آهن I- II». میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی، ۸ آبان ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ اردبیهست ۱۳۹۴. 
  33. «کشف آثار فرهنگی عصر مفرغ در تپه علی‌آباد بوکان». ۱۴ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۲. 
  34. «معرفی بوکان، لیست آثار تاریخی». مرجع شهرهای ایران، ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  35. «کشف آثار فرهنگی با بیش از پنج هزار سال قدمت در تپه علی‌آباد بوکان». کردپرس، ۱۶ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  36. خبرگزاری شبستان. «تپهٔ باستانی قلاپچی بوکان یادگار هزارهٔ اول قبل از میلاد ا». ارومیه، ۲۳ مرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۲. 
  37. «پیکرک سفالی یک زن در معبد قلایچی بوکان کشف شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۲۵ مرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳. 
  38. جمعی از نویسندگان، مزدک نامه ۵، ۵۹۳.
  39. Yousef Hassanzade. Yousef Hassanzade,Nader Farji, Parvin Qadernezhad. Introducing The Historical Monuments Of Bukan. Shomeztehran, 2006. ISBN 978-960-40-14-08. 

  40. «نوع معماری مانایی‌ها در قالایچی بوکان دیده شد». سازمان میراث فرهنگی ایران، ۲۱ آبان ۱۳۸۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳. 
  41. یگانه. «کشف یک معبد سه هزار ساله در بوکان». روزنامه جام جم، ۲۱ شهریور ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  42. «دو کتیبهٔ باستانی مفقود شد!». خبرگزاری آفتاب، ۲۵ مرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۹ اردبیهشت ۱۳۹۳. 
  43. ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی. «محل نام‌های مغولی در کردستان مکری». کردستان میدیا. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳ (انگلیسی). 
  44. بهرام بیگی، ایل فراموش شده، ۳۹.
  45. «یک کرد ایرانی‌الاصل رئیس‌جمهور عراق». فردا نیوز، ۴ تیر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲. 
  46. بازیل نیکیتین، کرد و کردستان، ٣۵۵.
  47. مردوخ، تاریخ مشاهیرکُرد جلد دوم، ٣٧١-٣٧٢.
  48. محمدصمدی، تاریخچهٔ مهاباد، ١۵.
  49. کریم شریعت، دانشنامهٔ بزرگ اسلامی، جلد سیزدهم.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ سۆمانه بۆکانی. «مێژووی شاری بۆکان». بۆکان، ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴ (کردی). 
  51. ناصر علیار، ڕه‌خنه له‌سه‌ر کتێتبی بۆکان له‌سه‌دهٔ بیستم دا، ٦-٧.
  52. حکیم زاده، ساوجبلاغ مکری، ۶۷۸.
  53. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۴۰.
  54. مرگان، دانشنامه-ایرانیکا، ۴۳.
  55. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۱۲۰.
  56. ابراهیم افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ١۵۵-١٧۵.
  57. افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۱۸۵.
  58. حیکم زاده، ساوحبلاغ مکری، ۳۸.
  59. انور سلطانی. «هاتنی میرنورسکی بۆ بۆکان». بۆکان رۆژههڵات، ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲ (کردی). 
  60. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٢٩.
  61. محمدصمدی، ضمیمهٔ نگاهی به تاریخ مهاباد، ۸۴.
  62. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣١.
  63. افخمی، تاریخ و فرهنگ مکریان، ٢٣٢.
  64. رحمان محمدیان، بوکان در سدهٔ بیستم، جلد دوم، ۱۶ (کردی).
  65. دی‍وی‍د ی‍روش‍ال‍م‍ی. «یهودیان ایران در قرن نوزدهم». آمازون. بازبینی‌شده در ۲۷ آذر ۱۳۹۴ (انگلیسی). 
  66. رحمان محمدیان، بوکان در سدهٔ بیستم جلد دوم، از ۳۷ تا ۴۸ (کردی).
  67. رحمان محمدیان، بوکان در قرن بیستم، ۲۷۳ و ۲۷۴.
  68. Daniel Tzadik. Religious Desputation of Imami Shiis Against Judaism in the Late E ighteen and Nineteenth Centuriesd. Studia Iranica, 2005. 

  69. «بررسی وضعیت و مسائل آموزشی اقلیت‌های دینی در دوره مظفرالدین شاه». مجلس شورای اسلامی، ١۵ بهمن ١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  70. محمد رئوف توکلی، جغرافیا و تاریخ بانه- کردستان، ۲۷۴.
  71. ساوینا، نام اقوام در جغرافیای ایران، ۱۷۴.
  72. محمدیان، رحمان. بوکان در سدهٔ بیستم. ۱۳۸۹. 
  73. عرفان قانعی، (آهنگ وفا) گفتمان تاریخی فرهنگی کردها، ١۴۹.
  74. رحمام محمدیان، بوکان له سده بیستم دا، ۵۰ (کردی).
  75. «اولین همایش سالروز آزادی سازی بوکان و (روز شهرستان) برگزار شد». کانی پرس، ۱۳ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۴. 
  76. معاون بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراسان رضوی. «نقش خراسانی‌ها در آزادسازی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲. 
  77. احمدپوراحمد، ویژگی‌ها و توزیع جغرافیایی بازسازی مناطق جنگ‌زدهٔ استان آذربایجان غربی، ۱۷۱ الی ۱۷۳.
  78. «برگزاری جلسه هماهنگی به منظور یادواره شهدای بمباران شهدای بوکان». زریان، ۲۲ فروردین ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۳ فروردین ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۵. 
  79. «شهرستان بوکان». ویکی شهید، ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  80. «آغاز به کار نمایشگاه فرهنگ ترافیک در بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۵ مهر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  81. زیستا، فاکتورهای جغرافیای و رشدجمعیت شهری بوکان، ١، ١٢.
  82. «برف و سرما سبب تشکیل کلونی میش مرغ‌های بوکان شد-دشت‌های استیپی بوکان». خبرگزاری مهر، ۲۴ آذر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۹ دی ۱۳۹۲. 
  83. جعفری، آذربایجان غربی، ٩٩، ١١۴، ١۶٨، ١٩٠، ۴٣٦.
  84. حسن‌زاده یوسف، یادگارهای ایزیرتو، ۲.
  85. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان-بوکان، ۶–۵.
  86. دفتر مطالعات پایه منابع آب. «آمار بارندگی ایستگاه‌های باران‌سنجی مبنای وزارت نیرو». شرکت مدیریت منابع آب ایران، سال آبی ۱۳۹۳–۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  87. «Accu Weather for Bukan». accu weather، ۸ سپتامبر ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۷ شهریور ۱۳۹۴ (انگلیسی). 
  88. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  89. «بوکان عروس غرب ایران». جام جم آنلاین، ۵ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  90. افخمی ابراهیم، مکریان-بوکان، ۶.
  91. «دریاچه‌ها و رودخانه‌ها». سازمان میراث فرهنگی، صنایع و گردشگری استان کردستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹دی ۱۳۹۲. 
  92. «بررسی اهمیت و نقش رودخانهٔ سیمینه رود در توسعه بخش کشاورزی». جهاد کشاورزی آذربایجان غربی، ١ اردبیهشت ١٣٩١. بازبینی‌شده در ۱٧ بهمن ۱۳۹۲. 
  93. «کوه طرغه بوکان». آسمان بوکان، ۱۰ اسفند ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰٢ فوریه ۲۰۱۵. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲. 
  94. «مختصات کوه طرغه». ویکی مپیا، ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۷ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  95. افخمی، تاریخ و ادب و فرهنگ مکریان، ۷۰.
  96. عمر فاروقی. «نگاهی به زندگی حضرت شیخ شمس‌الدین برهانی قدّس سره». کردپرس، ۳ اسفند ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  97. بریون، منم تیمور جهان‌گشا، فصل اول-۱.
  98. «کردی سورانی و لهجه‌های مناطق مختلف کردستان». بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴ (انگلیسی). 
  99. ذاکری، مصطفی، بررسی زبان کردی سورانی، مجله «نشر دانش»، سال شانزدهم، پاییز ۱۳۷۸ - شماره ۳ (از صفحه ۶۹ تا ۷۳)
  100. محمدامین زکی بیگ، زبدهٔ تاریخ کرد و کردستان، ۲۲۷.
  101. ئاگا. «مصاحبه و گفت و گو با استاد حسین شیربیگی نویسنده و مترجم توانای بوکانی». ۲۷ آبان ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ خرداد ۱۳۹۵. 
  102. «آشنایی با استان آذربایجان غربی». همشری آنلاین، ۱۹ فروردین ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  103. «جغرافیایی انسانی-دین و مذهب». روابط عمومی فرمانداری شهرستان بوکان. بازبینی‌شده در پنجم آبان ۱۳۹۳. 
  104. حاجعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران استان آذربایجان، جلد۴–۹۸.
  105. ، سالنامه پارس، ۹.
  106. امیرخانی، غلامرضا، مزدک نامه ۵، ۱۵۱.
  107. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  108. «شهر شما چقدر جمعیت دارد؟». پارسینه، ۲۷ خرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  109. «نگاهی به ظرفیت‌های سومین شهر پرجمعیت آذربایجان غربی». خبرگزاری نسیم، ۲ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  110. «بوکان دارای بیشترین تعداد واحدهای نانوایی در آذربایجان غربی است». ایرنا، ۹ مهر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ مهر ١٣٩٣. 
  111. «آداب و رسوم کردستان (کردها)». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  112. «بخش دوم، موسیقی کردی». سازمان میراث فرهنگی استان کردستان. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  113. «نگاهی گذرا به فرهنگ، تاریخ و آداب و رسوم مردم کردستان». خبرگزاری تقریب، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  114. «ویژگی‌های فرهنگی کردستان». ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  115. سیدمحمدصمدی، تاریخچه مهاباد، ٤٣٦.
  116. صمدی، مهاباد، ٤٣٥.
  117. «لباس‌های میلیونی بر قامت زنان کردستان». ایسنا، ۲۵ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  118. «هه لپرکی ندای فرهنگ چند هزار ساله کردها». زانست ایران، ۶ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳. 
  119. «آیین رقص کُردی در مردم کُرد». کُردتودی، ۱۵ اسفند ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۳. 
  120. «کردستان مهد بازی‌های بومی و سنتی». آفتاب دل، ۵ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳. 
  121. «بوکان قهرمان مسابقات جورابین شد». کردپرس، ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ بهمن ۱۳۹۳. 
  122. جهانی و خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی بوکان، ۱.
  123. حسن معروف پور. «هنرمندان در شیراز کْردستان نمی‌میرند». زریان، ۴ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۲ شهریور ۱۳۹۳. 
  124. ابراهیم فرشی. «له جاڕکێشانه‌وه بۆ سینه‌ما سه‌عدی». روژ، ۱۷ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۸ اردبیهشت ۱۳۹۴ (کردی). 
  125. «کلید قفل سینما وحدت بوکان پیدا شد». زریان، ۲۳ بهمن ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  126. «تلنگرهای بیداری بر آوای خفتهٔ سینما وحدت شهرستان بوکان». شهرداری بوکان، ۲ اردبیشهت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱ خرداد ۱۳۹۳. 
  127. «بوکان همچنان بدون سینما می‌ماند». خبرآنلاین، ۱ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ اردبیهشت ۱۳۹۴. 
  128. «مناطق نمونه گردشگری آذربایجان غربی». پرتال اداره میراث فرهنگی آذربایجان غربی، ٣١ شهریور ١٣٨٩. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  129. ابراهیم افخمی، تاریخ ادب مکریان، ٨٨.
  130. «سد بوکان». تیشینه. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  131. «در مراسمی با حضور وزیر نیرو، طرح افزایش ارتفاع سد شهید کاظمی بوکان به بهره‌برداری رسید». شبکه خبری آب ایران، ۱۹ شهریور ۱۳۸۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  132. «برداشت یک هزارتن آلبالو از باغ‌های امیرآبادبوکان». سازمان بسیج آذربایجان غربی، ۱۱ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  133. «اولین پارک بانوان شهرستان بوکان افتتاح شد». پرتال شهرداری بوکان، ۸ خرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  134. شورش آهنگری، اولویت‌بندی شاخص‌های رضایت‌مندی شهروندان از پارک‌ها و فضاهای سبز شهری- نمونهٔ موردی: شهر بوکان، ۷–۲۰.
  135. «کوه رش (کوه سیاه) و مسیر روستای کوسه روکردار بازدیدمسافرین نوروزی». کانی پرس، ۱۷ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  136. شورش خالدی، انور سلطانی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، صفحهٔ وسط، مجتمع تفریحی گردشگری کوه سیاه.
  137. «ساقط شدن دست سودجویان از حریم حقیقی و حقوقی کوه سیاه». شهرداری بوکان، ۲۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در چهارده آبان ۱۳۹۳. 
  138. «تپه قلایچی». راستخون، ۱۰ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  139. «غار قلایچی باعمیق‌ترین چاه ایران». غارنوردی ایران، ۵ اردبیهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  140. «گزارش ششمین گردهمایی غارنوردان درغار قلایچی "عمیق‌ترین چاه ایران». انسان‌شناسی و فرهنگ، ١۶ مرداد ١٣٨٩. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  141. حسن یوسف‌زاده، یادگارهای ایزیرتو، ۱و۲.
  142. «بوکان ٨٠ اثر تاریخی ثبت شده دارد». خبرگزاری فارس، ۱۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  143. «خانقاه شمس برهان مرکز نشر علوم دینی». باشگاه خبرنگاران جوان، ۱۶ فروردین ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  144. «نصب تابلوی سر در آرامگاه سرداران مکری از طرف مؤسسه فرهنگی ادب». کُردپرس، ۹ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  145. «مقبره بزرگان آذربایجان غربی». تیبان، ۱۷ اسفند ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲. 
  146. «آرامگاه سرداران موکری». راهنمایی ایرانگردی، ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  147. شورش خالدی، نقشهٔ مصور گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، مجتمع فرهنگی و گردشگری حسن زیرک.
  148. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب فرهنگ مکریان، ۲۹.
  149. شورش خالدی، گردشگری بوکان، جدول٢چپ.
  150. «مسجد حمامیان». سایت جامع گردشگری ایران، ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  151. «مسجدحمامیان». پرتال ایران ۹۹. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  152. «بدنه مسجد جامع بوکان مرمت شد». میراث آریا، ۱۸ مهر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  153. «مسجدجامع بوکان». پرتال بزرگ گردشگری ایران و جهان، ۲۴ اردبیهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  154. یوسف حسن‌زاده، یادگارهای تاریخی ایزیرتو، ۱۰.
  155. اسماعیل سرخ. «سرنوشت قلا سردار و نگاه‌های نگران به آن». زریان، ۲۰ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  156. «ساختمان جدید دانشگاه علمی و کاربردی بوکان به بهره‌برداری رسید». هفته نامه سفید، ۲۲ اردبیهشت ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  157. «کمبود هیئت علمی ادامه کار دانشکده پرستاری بوکان را تهدید می‌کند». تسنیم، ۱۸ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  158. «دانشگاه پیام نور بوکان رتبه دوم قبولی در مقطع کارشناسی را دارد». کردپریس، ۲۷ اردبیهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  159. «افتتاح ساختمان اتاق اصناف و ساختمان اداری آموزشی دانشگاه علمی- کاربردی بوکان». خبرگزاری مهر، ۱۸ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۲. 
  160. «چگونه دانشگاه آزاد بوکان شگفتی ساز شد؟». پایگاه خبری زریان، ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۹۴. 
  161. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۶.
  162. ابراهیم افخمی، تاریخ و ادب مکریان، ۲۵.
  163. «اطلاعات مدارس در سال تحصیلی». مدیریت آموزش و پرورش شهرستان بوکان، ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  164. «مدارس و دبیرستانهای بوکان». فرمانداری بوکان. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  165. «٧٠٠ میلیون ریال کتاب از سوی بنیاد علوی به دانش آموزان بوکان اهدا شد». ۲۶ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  166. «آمار باسوادی شهروندان بوکان به ۹۳ درصد رسید». خبرگزاری تسنیم، ۱ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۴. 
  167. افخمی ابراهیم، تاریخ و فرهنگ مکریان، زندگی نامه سردار بوکان.
  168. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۹.
  169. «نگاهی به زندگی و تلاش‌های دینی و اصلاحی عالم فرزانه ملاعبدالله هادی افخم‌زاده». اصلاح، ۲۹ شهریور ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  170. افخمی، فرهنگ و ادب مکریان، ۲۴۴.
  171. «تخصیص ۱۰۰ میلیون ریال اعتبار به کتابخانه‌های بوکان». فارس، ۱۱ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣. 
  172. «شهرداری بوکان بدهی خود را به کتابخانه‌های عمومی پرداخت کرد». زریان، ۲۳ فروردین ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۴. 
  173. «وجود ۳۰ هزار نسخه کتاب در کتابخانه مرکزی بوکان». فارس، ۱۲ اسفند ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣. 
  174. «عضویت ۳ هزار و ۷۰۰ نفر در کتابخانه‌های عمومی بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳. 
  175. «تعداد اعضای کتابخانه‌های بوکان نسبت به جمعیت پایین است». فارس، ۳ تیر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣. 
  176. «وجود ۶۵٬۰۰۰ جلد کتاب در کتابخانه‌های بوکان». خبرگزاری فارس، ۸ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ آبان ١٣٩٣. 
  177. «تأکید بر راهکارهای اجتماعی و فرهنگی در جهت توسعه شهرستان بوکان». تاقه دار، ۲۹ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. 
  178. رحمان زیبا پرچم. «بررسی مشکلات اشتغال و کار آفرین در بوکان». پیام بهاران، ۱۱ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۰ آبان ۱۳۹۴. 
  179. «هوای بوکان بعد از ۲ روز وقفه دوباره غبارآلود شد». کُردپرس، ۵ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  180. «آلودگی هوا در بوکان به هفت برابر حد مجاز». پرتال تخصصی بهداشت و ایمنی، ۲۵ اردبیهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  181. «ریزگردها، هوای بوکان را ناسالم کردند». خبرگزاری ایرنا، ۶ تیر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  182. «تجهیز ایستگاه سنجش هوای بوکان». سایت خبری تحلیلی شمال، ۲۷ آذر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  183. «فرماندار از عدم حضور پلیس راهور در برخی نقاط شهری بوکان انتقاد کرد». خبرگزاری ایرنا، ۶ اردبیهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  184. «پنجاه وسومین جلسه شورای ترافیک شهرستان در فرمانداری بوکان». روابط عمومی فرمانداری بوکان، ۱۲ آبان ماه ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  185. کاوه ضیافتی. «راهکارهای کاهش ترافیک در شهر بوکان». زریان، ۹ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  186. «بحرانی به نام ترافیک در خیابان‌های بوکان». دوهفته‌نامهٔ پیام بهاران، ۹ تیر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  187. «سرانه زباله هر شهروند در بوکان یک کیلوگرم در روز است». کردپرس، ۱۰ آذر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ آذر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۵ آذر ۱۳۹۴. 
  188. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامدشهری با تأکید بر بازیافت زباله مطالعهٔ موردی؛ شهر بوکان، ۹۶.
  189. اصغرضرابی، تحلیل مدیریت مواد زائد جامد شهری با تأکید بر بازیافت زباله مطالعهٔ موردی؛ شهر بوکان، ۹۸.
  190. «بوکان علی‌رغم پرآب بودن، دچار مشکل تأمین آب است». ایسنا، چهارشنبه۱۱ مرداد ١٣٩١. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  191. «وعده‌های آبکی، مانع از رسیدن آب به خانه‌های بوکانی‌ها». زریان، ۷ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  192. «انتقاد نماینده بوکان از وضعیت آب آشامیدنی و راه‌های این منطقه». ایسنا، ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  193. «سد شهید کاظمی بوکان سرریز شد». خبرگزاری فارس، ۳۰ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  194. «بحران کم‌آبی بوکان جدی است». کردپرس، ۸ آبان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  195. «آبرسانی به بوکان زیر سایه کمبود اعتبارات/وعده احداث خط انتقال جدید آب». خبرگزاری مهر، ۱۷ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  196. ۱۹۶٫۰ ۱۹۶٫۱ ۱۹۶٫۲ ۱۹۶٫۳ محمدرحیم رهنما، محمد اجراشکوهی، ایوب معروفی. «برنامه‌ریزی سناریو بهبود بخش مرکزی شهر بوکان». برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، ۴ اردبیهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۹ بهمن ۱۳۹۳. 
  197. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۵.
  198. اصغر ضرابی، جمال محمدی و شورش آهنگری. «تحلیل مدیریت مواد زائد جامد شهری، با تأکید بر بازیافت زباله (مطالعهٔ موردی؛ شهر بوکان)». مجلهٔ جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی/شماره ۴۸، زمستان ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۳. 
  199. «موقعیت جغرافیایی و تاریخی شهرستان بوکان». شهرداری بوکان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۷ آبان ۱۳۹۳. 
  200. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۱ ژانویه ۲۰۱۳. 
  201. افخمی، تاریخ و فرهنگ ادب مکریان، ۸۰–۸۱.
  202. «درجه شهرداری‌های کشور». دانشنامه رشد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۳ خرداد ۱۳۹۴. 
  203. «درجه شهرداری بوکان از ۸ به ۹ ارتقاء یافت.». شهرداری بوکان، ۴ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۴ خرداد ۱۳۹۳. 
  204. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۳۳.
  205. «آبیاری ۹۰ درصد فضای سبز بوکان به وسیله آب خام». خبرگزاری فارس، ۲۰ مرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۳. 
  206. «بوکان به رتبه ۳ صنعت آذربایجان غربی ارتقاء پیدا کرد». تسنیم، ۳۰ آذر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  207. «بوکان رتبه سوم صنعت آذربایجان غربی را به خود اختصاص داده‌است». خبرگزاری ایرنا، ۱۰ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. 
  208. «شرکت ماشین سازی بوکان». بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  209. «به منظور حل مشکلات صاحبان صنایع در بوکان جلسه‌ای با حضور مسئولان استانی تشکیل گردید». فرمانداری بوکان، ۳۰ آذر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  210. «یک کارگاه صنعتی در بوکان به بهره‌برداری رسید». ایرنا، ۲۴ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۹۲. 
  211. «بوکان». اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان غربی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۸ اردبیهشت ۱۳۹۳. 
  212. «فاز دوم کارخانه سیمان بوکان افتتاح شد». ایسنا، ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  213. «گام‌های بلند آذربایجان غربی در تولید و صادرات سیمان». سیمان ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  214. «کارخانه بزرگ سیمان کاوان بوکان افتتاح شد». خبرگزاری برنا، ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  215. «افتتاح کارخانه سیمان سردار بوکان». پایگاه اطلاع‌رسانی صنایع سیمان ایران، ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  216. «واحد تولیدی پلی اتیلن بوکان به‌عنوان واحد نمونه کشوری در سال ۱۳۹۳ انتخاب شد». فرمانداری بوکان، ۱۹ مهر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۳۰ آبان ۱۳۹۳. 
  217. «کارخانهٔ قند بوکان هنوز کلنگ‌زنی نشده‌است». عرش نیوز، ۲ مهر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  218. «نخستین واحد تولیدکننده کارتن آکاردئونی کشور در بوکان». خبرگزاری ایرنا، ۲ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ شهریور ۱۳۹۴. 
  219. «بازدید معاون وزیر کشور و رئیس پلیس جمهوری نخجوان از یک شرکت تولیدی در بوکان». خبرگزاری ایرنا، ۲۶ مهر ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۷ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۴. 
  220. حسن عبدی. «شناسایی اولویت‌های اقتصادی بوکان». آژانس خبری زریان، ۱۱ مرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۲. 
  221. «استخراج سنگ‌های معدنی از ۱۹ معدن در بوکان». فارس، ۱۱ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  222. «نساجی خاتم‌الانبیا بوکان به دلیل قطع آب، برق و تلفن تعطیل شد». شبکه اینترنتی آفتاب، ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  223. «مسافت مسیر جاده‌ای بوکان به ارومیه و فاصله و مسیر جاده بوکان به مراکز استان‌ها». بهراه، ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۹ آبان ۱۳۹۳. 
  224. «فاصله بوکان تا تهران». تیشینه، ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  225. «فاصله بوکان تا تبریز». تیشینه، ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳۰ شهریور ۱۳۹۴. 
  226. «جلسه شورای ترافیک بوکان». خبرگزاری مهر، دوشنبه پنجم آبان ١٣٩٣. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۳ مرداد ۱۳۹۴. 
  227. شهرداری بوکان، کاروان عمران و توسعه، ٩.
  228. «بهره‌برداری ترمینال مسافربری بوکان». معاونت عمرانی استانداری آذربایجان غربی. بازبینی‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۲. 
  229. «پایانه بین شهری بوکان افتتاح شد». کُردپرس، ۳۱ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۳. 
  230. «ساخت جایگاه C.N.G در محوطه ترمینال شهر بوکان». زریان، ۳۱ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۲. 
  231. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱.
  232. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۳.
  233. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۲.
  234. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۹.
  235. عملکردشهردای بوکان، کاروان عمران و توسعه، ۹۷-بند۱۰.
  236. «ماجرای خرابی تاکسی‌های نو در بوکان چیست». بوکان نیوز، ۳۱ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲ شهریور ۱۳۹۴. 
  237. «مطالعه و اجرای خط راه‌آهن از مراغه به غرب کشور از طریق بوکان». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. بازبینی‌شده در ۱۵ آبان ۱۳۹۳. 
  238. «وزارت راه مکلف به تسریع در تکمیل راه آهن ارومیه-مراغه شد». پایگاه‌اطلاع‌رسانی دولت، ۳۱ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۱ بهمن ۱۳۹۲. 
  239. شهرداری بوکان، عمراًن وتوسعه شهری، ۱۰.
  240. غفورشیخی، جامعه ورزشی بوکان، شماره ۹۸، ۳.
  241. «پیشرفت ۹۸ درصدی ورزشگاه ۵ هزار نفری بوکان». خبرگزاری فارس، ۱۷ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۳. 
  242. «مسابقات دوچرخه سواری کوهستان در بوکان برگزار شد». خبرگزاری ایرنا، ۲۴ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۵ مرداد ۱۳۹۴. 
  243. «وضعیت مالی تیم سردار بوکان نامعلوم است». کانی پرس، ۵ شهریور ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  244. شورش خالدی، گردشگری و فرهنگی شهر بوکان، ١ کوه‌نوردی.
  245. «پایان سومین دوره جام چی چست». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۱۴ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  246. «آغاز نخستین دوره جام بوکان». سایت تخصصی شطرنج ایران، ۳۰ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۹ بهمن ۱۳۹۲. 
  247. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٢.
  248. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨٣.
  249. افخمی، فرهنگ ادب مکریان، ٨١.
  250. «تحول در بیمارستان بوکان». شبکه بهداشت و درمان بوکان، ۱۴ بهمن ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۸ بهمن ۱۳۹۴. 
  251. «بررسی نقش بیمارستان شهید قلی پور بوکان در رفع نیازهای منطقه». مگ ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱٧ بهمن ۱۳۹۲. 
  252. «نخستین روزنامه کردی ۱۱۷ ساله شد». ایرنا، ۵ اردبیهشت ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ اردبیهشت ۱۳۹۴. 
  253. «حسن قزلجی، خانواده قزلجی، نشریات کردی». راه‌توده. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴ (کردی). بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  254. «خبرنگار ایرنا در بوکان، خبرنگار برتر حوزه سلامت معرفی شد». ایرنا، ۱۶ اردبیهشت ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۹ اردبیشهت ۱۳۹۴. 
  255. «مجوز سه نشریه جدید در بوکان صادر شد». کردپرس، ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۴ خرداد ۱۳۹۴. 
  256. «جشنواره آشپزی در بوکان با ترویج غذاهای ایرانی و محلی». روابط عمومی فرمانداری بوکان، ۲ خرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۴. 
  257. «سوغات بوکان». اطلاع‌رسانی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجان غربی، ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۲ دی ۱۳۹۲. 
  258. «صنایع دستی بوکان». فرمانداری بوکان، معرفی شهرستان، صنایع دستی. بازبینی‌شده در ۱۶ دی ۱۳۹۲. 
  259. ایرنا. «سالانه ۵۲ هزار مترمربع فرش و تابلو فرش در بوکان تولید می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ۲۷ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  260. «فرش دست‌بافت ۱۲۰ متری سفارشی کشور عمان، در بوکان برش زده شد». خبرگزاری موج، ۱۱ بهمن ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  261. «تالار مجلس فرانسه با فرش هنرمندان بوکانی تزیین می‌شود». میراث آریا، ۱۴ اردبیهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۲. 
  262. «۴۲ هزار متر مربع فرش سالانه در بوکان تولید می‌شود». ایرنا، ۱۷ آبان ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ شهریور ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۸ آبان ۱۳۹۳. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد بوکان اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikibooks در میان کتاب‌ها از ویکی‌کتاب
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Wikisource در میان متون از ویکی‌نبشته
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر


خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «یادداشت «» وجود دارد، اما برچسب <references group="یادداشت «"/> متناظر پیدا نشد.