سنندج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سنندج
سنه
Sanandaj Wikipedia.jpg
کشور  ایران
استان کردستان
شهرستان سنندج
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی سینه دژ، سنه‌دژ، سینه،
سینه دژ[۱]
سال شهرشدن دوره صفوی[۲] (۱۳۰۷ خ)[۳]
مردم
جمعیت ۸۶۵٫۷۶۷ نفر(۱۳۹۵)
تراکم جمعیت تراکم خالص شهر سنندج در حال حاضر[چه زمانی؟] ۸۷//۳۲۱ نفر در هکتار می‌باشد.[۴] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳٬۰۳۳ [۷]
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۴۵۰ تا ۱٬۵۳۸ متر[۸]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۲ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ۵۰۰ میلی‌متر
اطلاعات شهری
شهردار حشمت‌الله صیدی
ره‌آورد قالی، گلیم،
کلاش، منبت کاری،
نازک‌کاری چوب،[۱۰]
پیش‌شماره تلفنی

۰۸۷۳۳

۰۸۷[۹]
وبگاه شهرداری سنندج
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ۵۱
تابلوی خوش‌آمد به شهر


سَنَندَج دربارهٔ این پرونده تلفظ (به کردی: سِنَه، کورسان[۱۱])، دومین شهر بزرگ کردنشین ایران پس از کرمانشاه و بیست و سومین شهر بزرگ ایران، مرکز استان کردستان در غرب ایران است شهر سنندج در سال ١٠٤٦ه .ق در زمان حکومت سلسله ی صفویه و در دوران شاه صفی توسط سلیمان خان اردلان بنا شده و معرب آن سنه دژ است که هم اکنون نیز مردم مناطق کرد نشین، سنندج را سنه می نامند. سنه در فرهنگ لغات اوستایی به معنای شاهین و عقاب است هر چند که در این مواردبرای  واژه سنه تعریف های دیگری نیز وجود دارد.[۱۲] از جمله می توان گفت نام سنندج دگرگون شدهٔ سنه‌دژ است و سنه دژ نیز دگرگون شده نام سینه دژ است و به این علت این نام را انتخاب کردند زیرا در مرکز(کوه) آبیدر و رشته کوه زاگرس است. منطقه اردلان (سنندج) در استان کردستان از خاستگاه‌های اولیه قوم پارس و ماد بوده‌است و حتی لهجه اردلانی نزدیکی زیادی با پارسی هخامنشی دارد. از هزاره اول قبل از میلاد مسیح این منطقه با نام پارسوا و پارسوماش در سال نامه‌های آشوری در شرق سرزمین ماد ثبت شده‌است. تا به امروز بحث‌های زیادی درخصوص مکان‌یابی نام جای‌های پَرسواَ، پَرسواَش، پَرسَمش و پرسومَش در منابع آشوری، اورارتویی و بابلی انجام شده‌است. پژوهشگران، نواحی مختلفی ازجمله جنوب دریاچهٔ ارومیه، زاگرس مرکزی در منطقه اردلان سنندج را پیشنهاد کرده‌اند. اغلب این‌گونه تصور می‌شود که این اسامی از قرن ۹ پ. م تا دورهٔ سارگن دوم را می‌توان در زاگرس مرکزی در منطقه اردلان مکان‌یابی نمود؛ حتی با روی کار آمدن سنخریب تغییری در مکان‌یابی این نامجای‌ها رخ نمی‌دهد و بررسی منابع نشان می‌دهد که این نامجای‌ها همچنان اشاره به زاگرس مرکزی داشته‌است مکان‌یابی پَرسواَ و پَرسواَش و پرسوماش در زاگرس مرکزی در محدوده منطقه اردلان منطقی می‌نماید، به نظر می‌رسد که بررسی منابع آشوری به ویژه دورهٔ سارگن دوم و آشوربانی‌پال و مقایسهٔ آن‌ها با سایر منابع تاریخی به زاگرس مرکزی اشاره دارد همچنین به پَرسواَ در کتیبه‌های مربوط به لشکرکشی‌ها اشاره شده‌است. سارگُن مدعی است که شهرهای بیت- کیلَمْ زَخ (Kilamzaḫ- Bī)لَمَ، گَنونْگوختو(Ganunguḫtu)همگی به تعداد شش شهر از سرزمین نیکْسَمَ (Niksama)را فتح )۹۳–۹۲(«نموده و» شیپی- شَری (šarri-Šēpī)حاکم شهر شورْگَدییَ (Šurgadia)را اسیر کرده و آن شهرها را به استان پَرسواَش ملحق نموده‌است. 317: 1994, Fuchs346 .(فوکس)435. Ibid)گَنونْگوختو را در مسیر نیکْسَمَ مکانیابی نموده، اما مکان دقیقتری برای آن پیشنهاد نکرده‌است. هرتسفلد)۱۷۵: ۱۹۶۸)شورْگَدییَ را در زاگرس مرکزی و حوالی اردلان سنندج و در مجاورت استان آشوری پرسواَش مکان‌یابی کرده‌است.[۱۳]

تعیین مکان دقیق سایر شهرهای مزبور وبه طور خلاصه بررسی منابع دورهٔ سارگن نشان می‌دهد که به پَرسواَ / پَرسواَش و پَرسومَش/ پَرسَمش به ترتیب در زاگرس مرکزی پَرسواَ، پَرسواَش، پَرسومَش، پَرسَمش (در منطقه اردلان) اشاره شده‌است. در این زمان تغییری در اسامی پَرسواَ رخ داده‌است. در سالنامهٔ سارگن دوم که به صورت پَرسواَ آمده، درحالیکه در یک کتیبهٔ دیگر و در اشاره به همان منطقهٔ جغرافیایی از صورت نوشتاری پَرسواَش استفاده شده‌است. در چندین متن پیشگویی از دورهٔ سارگن یا اِسَرحَدون به پَرسومَش در کنار بیت- خمبن اشاره شده‌است. در 40-39, 37 IV SAA پادشاه آشوری از شَمَشْ می پُرسد که آیا سکاها و کیمریها به بیت- خمبن و پَرسومَش حمله خواهند نمود؟ و آیا به منطقهٔ شَمَش- نَصیر حمله خواهند نمود؟ ۴۰–۳۹، اشاره پادشاه آشوری به،تئوشپا (Teušpâ) نخستین پیشوای کیمری است که نامش در الواح آشوری ذکر شده و برخی از محققان به ویژه لمان هائوپت و پراشک عقیده دارند که این اسطورهٔ باستانی همان چیش‌پیش نیای کوروش بزرگ است. [۱۴]بدین سبب فرض بر این شده که اسلاف پارسیان از تبار کیمریان است،در رویدادنامه نبونیئد همزمان از کورُش دوم (کورش کبیر) به عنوان پادشاه پَرسوا و انشان یاد شده‌است)50: I/2007, Kuhrt .)آشوربانیپال در یکی از سالنامه‌هایش ادعا کرده که» کورَش پادشاه پَرسومَش (کورش اول) فرزندِ ارشدش اَروکّو)(Arukku)را همراه با خراج به نینوا فرستاد. «) ,54-53: I/2007,Kuhrt همچنین در یک گروه از نامه نگاریها چندین بار به پَرسومَش و مردمان ساکن پارسواش در زاگرس مرکزی در منطقه اردلان (سنندج) در استان کردستان اشاره شده‌است.[۱۵][۱۶]

. دیاکونف در اثر خود به‌نام تاریخ ماد می‌نویسد: بخش علیای رود دیاله و شاخه‌ها و شعب آن در مثلث شهرهای کنونی سلیمانیه، سر پل ذهاب و سنندج از اواسط قرن نهم پیش از میلاد پارسوا نامیده می‌شده‌است.[۱۷][۱۸]

در شهر سنندج به شهر هزارتپه معروف است و همچنین به سنندج شهر مساجد نیز می‌گویند. زبان مردم، کردی اردلانی یا لهجه اردلانی است که پس از گذشت زمان تغییراتی در سخن گفتن و لهجه ساکنان آن منطقه ایجاد شده‌است البته لهجه اردلانی برخلاف لهجه سورانی بیشتر از نظر زبان شناختی به پهلوی ساسانی نزدیک است در حالی که لهجه سورانی به پهلوی اشکانی نزدیک است. سنندج در ارتفاع ۱٬۴۵۰ تا ۱٬۵۳۸ متری از سطح دریا و در منطقهٔ کوهستانی زاگرس واقع شده و آب و هوای سرد و نیمه‌خشک دارد. این شهر از سمت غرب به کوه آبیدر، از سمت شمال به کوه شیخ معروف، از سمت جنوب به کوه سراج الدین، محدود شده‌است و در منطقه‌ای به وسعت ۶/۳۶۸۸ هکتار گسترده شده‌است.[۱۹] جمعیت این شهر بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال۱۳۹۵، برابر با ۸۶۵٫۷۶۷ نفر است.

سنندج به لحاظ موقعیت جغرافیایی و فعالیت‌های شهرسازی عصر صفوی و قاجار، از بافت شهری سنتی با ارزشی برخوردار است که بناهای مسکونی و عام‌المنفعه متعددی مانند حمام، مساجد و بازار در آن باقی مانده‌است؛ و دارای محدودهٔ بافت تاریخی فرهنگی با وسعتی معادل ۱۱۲ هکتار است.[۲۰] این شهر یکی از قطب‌های گردشگری سالم در ایران شناخته می‌شود.[۲۱]

محتویات

نام[ویرایش]

شهر سنندج را به علت واقع شدن در دامنهٔ کوه، در قدیم سنه می‌خواندند و چون قلعه آن از لحاظ نظامی اهمیت زیادی داشته، آن را سنه‌دژ (قلعه‌ای در پای کوه) می‌نامیدند که کم‌کم به سنندج بدل شد. ژاک دمورگان که در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه به ایران آمده، همه جا از این شهر با نام سنه یاد کرده‌است[۲۲]

سنندج (سنه یا سنه‌دژ) که از شهرهای کهن و مقدس است به آیین مهر و زردشت در این بخش ایران بازمی‌گردد. ارتباط این شهر و نواحی مجاور آن با اساطیر پهلوانی آریایی از اهمیت و قدمت این شهر حکایت می‌کند. شهر جدید سنندج در دوره صفوی و در روزگار شاه‌صفی در سال ۱۰۴۶ هجری قمری توسط سلیمان‌خان اردلان پایه‌گذاری شد. نام سنه به احتمال زیاد از ریشه اوستایی گرفته شده‌است. تا قبل از دوره قاجار از این شهر به عنوان سنه یاد می‌شده‌است اما بعد از این دوره به سنندج تغییر نام پیدا کرد.[۲۱]

پیشینه تاریخی[ویرایش]

در گذشته به جای شهر سنندج فعلی شهری به نام سیر وجود داشت که این کلمه در فارسی به معنای سی‌سر است. مجاور سی‌سر، محلی بود به نام صدخانیه (صدخانه) که احتمالاً به مرور زمان این نام به سنه تغییر یافته است. سنندج مدت چهار قرن تحت حکومت حکام موروثی خاندان اردلان بود که نسبت خود را به ساسانیان می‌رسانیدند.[۲۳] از پیدایش و بنای شهر سنندج زمان باتوجه آثار بدست آمده در تپه زاگرس سنندج و گورستان‌های دگایران سنندج از۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح سابقه شهرنشینی داشته‌است در سال ۱۰۴۶هجری قمری سلیمان خان اردلان به انگیزه نظامی و ایجاد مرکزیت سیاسی برای حکومت، هسته اولیه سنندج را بر روی تپه‌ای در کنار روستای «سینه» بنا نهاد. این شهر تا سال ۱۳۴۰ دارای حالتی از شهرنشینی ایستا و طبیعی بوده‌است؛ ولی از این دوره به بعد شهر از حالت ایستایی شهرنشینی خارج شده و وارد مرحله شهرنشینی سریع می‌شود.[۲۴][۲۵]

قدمت شهر سنندج به هزاره چهارم پیش از میلاد (دوره مس و سنگ میانی) برمی گردد. بررسی های باستان شناسی انجام شده در دو تپه واقع در ضلع شرقی شهر سنندج و در جوار رودخانه گریاشان، در اراضی شهرک دگایران که با مساحتی بیش از دو هکتار به همدیگر متصل هستند نشان دهنده قدمت شش هزار ساله شهر سنندج (دوره مس و سنگ میانی) است و با توجه به پراکندگی سطحی داده های فرهنگی (سفال) و بررسی آثار بدست آمده در این مکان این آثار مربوط به دوران کالکولتیک میانی (مس و سنگ میانی) مربوط می شود که شاخصی از دوره دالما - عبید بوده و سفال ها دارای نقوش هندسی هستند.با توجه به استقرار این منطقه در حاشیه شرقی شهر سنندج که اکنون بافتی از شهر محسوب می شود می توان به پیشینه این شهر در ادوار گذشته دست یافت. در ضلع شرقی این تپه آثار سطحی از دوره اشکانی و اسلامی نیز به دست آمده است که با ساخت و سازهای صورت گرفته در این قسمت، بخش زیادی از محوطه مربوط به این دوران از بین رفته است[۲۶]

آنچه درباره سنندج محرز است این است که از سال 1046 هـ ق یعنی در دوره صفوی و در زمان شاه صفی سلیمان خان اردلان مرکز حکومت را از قلعه‌های حسن‌آباد و پالنگان در جنوب سنندج به شهر سنه منتقل نمود. و تا قبل از آن سنندج به صورت دهکده‌ای کوچک به حیات خود ادامه می‌داد.[۲۷]

احتمالاً شهر کهن «سنه» در اثر زلزله و یا هجوم مغول ویران شده بود زیرا تپه باستانی توس‌نوذر در کنار رودخانه قشلاق و قلعه حسن‌آباد و سایر شواهد مانند قبرهایی با قدمت بیش از هزار سال که در سنندج پیدا شده است گواهی بر قدمت شهر دارد.[۲۸]

سلیمان خان اردلان پس از انتقال مرکز حکومت به سنندج، قلعه حکومتی را با استحکام تمام دربالای تپه‌ای بنا نهاد و عمارات و حمام و مسجد و بازار را در خارج و اطراف قلعه ساخت گفتنی است سنندج به لحاظ موقعیت جغرافیائی و فعالیت‌های شهرسازی عصر صفوی و قاجار، از بافت شهری سنتی باارزشی برخوردار است که بناهای مسکونی و عام‌المنفعه متعددی مانند حمام، مساجد، بازار و تکیه در آن باقی‌مانده است [۲۹]به‌طوری‌که از این دوره تا سال ۱۳۵۷، رشد کالبدی شهر معادل دوره ۳۵۰ ساله تاریخ شهر بوده و جمعیت آن نیز دو برابر گردیده‌است. از سال ۱۳۴۵ به بعد بیش از ۸۰۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی روستاهای حاجی‌آباد، عباس‌آباد، شریف‌آباد، کمیز، فرجه، کانی کوزله، قرادیان، چهارباغ، قطارچیان و دگایران به محدوده شهری ملحق شده‌اند، ضمن آنکه اراضی کشاورزی روستاهای گریزه، نایسر، دوشان، حسن‌آباد، خانقاه و قشلاق هم مورد هجوم واقع شده یا تغییر کاربری داده شده‌اند.[۲۴]

شهر سنندج در زمان قاجار و نمایی از آبیدر.

با شکل‌گیری محله‌های اصلی، به تدریج مهاجران روستایی و قشرها کم درآمد شهر، که از وابستگان بلافصل فئودال‌ها بوده‌اند، در خارج از محدوده محله‌های مرکزی مستقر شده‌اند و سکونت‌گاه‌های پیرامونی شهر سنندج را به وجود که هم‌اکنون جزئی از بافت قدیم شهر محسوب می‌شوند، محله‌های «جور آباد بالا و پایین» هم‌سو با چنین روندی شکل گرفته‌اند.[۲۴]

به دنبال اجرای اصلاحات ارضی در سال‌های آغازین دهه ۴۰، ساختار اجتماعی اقتصادی شهر سنندج همانند بسیاری از شهرهای دیگر ایران دستخوش تغییرات جدی می‌شود. در واقع نضج اولیه اسکان غیررسمی شهر سنندج در سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ تشکیل می‌یابد و در اواخر این دوره به وضوح و روشنی در ساختار کالبدی شهر نمایان می‌شود. بیشترین مهاجرت به سمت شهر در فاصله سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ اتفاق می‌افتد که اوج بحران‌های سیاسی اجتماعی به ویژه در کردستان است.[۲۴]

بنابراین، رویدادهای سیاسی اجتماعی به مثابه عاملی در جهت تسریع روند مهاجرتی عمل می‌کند که بر نظام اقتصادی اجتماعی جدیدی که از دهه ۴۰ به بعد شکل گرفته بود، مبتنی‌است. جمعیت سنندج در این دوره به بیش از دو برابر می‌رسد. حجم بسیار زیادی از این جمعیت در سکونت‌گاه‌های خودرو همچون «عباس‌آباد» در امتداد محور شمالی شهر و «تقتقان» در امتداد محور شرقی استقرار می‌یابند.[۲۴]

اطلاعات موجود نشانگر آن است که محله‌های عباس‌آباد و کانی کوزله که مهم‌ترین سکونت‌گاه‌های نابسامان در شرق سنندج برشمرده می‌شوند قبل از سال ۱۳۵۵ وجود نداشته‌اند. در شمال شهر نیز محله‌های «تقتقان»، «اسلام‌آباد»، و «گردی گرول» به‌طور عمده پس از این سال شکل گرفته‌است. با شکل‌گیری و گسترش محله‌های غیررسمی در فاصله سال‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ فاصله برخی از روستاهای اطراف شهر به وسیلهٔ سکونتگاه‌های نابسامان و محله‌های حاشیه‌ای شرقی و غربی، پر شد. از این نمونه می‌توان به روستای «حاجی‌آباد» در شرق و «فرجه» در غرب سنندج اشاره کرد.[۲۴]

با آمدن مهاجران جدید، نسل‌های گذشته آنان به تدریج به سمت مرکز شهر و بافت قدیم حرکت کردند و عملاً بخش‌هایی از بافت قدیم شهر که به مناطق حاشیه‌ای می‌پیوستند، به محل استقرار نسل‌های قدیمی و مهاجران بدل شدند. در این خصوص می‌توان به محله‌های «شمال شهدا»، «پیرمحمد و بهارمست»، «گلشن»، و «چم حاجی نسه» اشاره کرد که غالب آن‌ها جزو بافت قدیم شهر بوده‌اند و بخش‌هایی از آنکه به محله‌های حاشیه‌ای شمالی و شرقی پیوسته‌اند و به صورت سکونتگاه‌هایی با شرایط و امکانات نسبتاً بهتر برای نسل اول مهاجران درآمده‌اند.[۲۴]

تاریخچه‌ای از منطقه سنندج[ویرایش]

منطقه سنندج مدت چهار قرن تحت حکومت حکام موروثی خاندان اردلان بود که نسبت خود را به ساسانیان می‌رسانیدند. لهجه کردی سنندجی و کردی کرمانشاهی نزدیک‌ترین لهجه‌های کردی به زبان پارسیگ ساسانی است خانواده اردلان، به جز یک وقفه کوتاه، در سراسر دوره صفوی قدرت را در دست داشتند. در دوره زندیان سنندج نیز به تسخیر حکومت زندیه درآمد.

پس از یک دوره هرج و مرج و جنگ که به تخریب سنندج انجامید، «خسروخان اردلان» (مقلب به کبیر) در سال‌های ۱۱۶۸ تا ۱۲۱۴ هجری قمری در سنندج مستقر شد. آقا محمد خان قاجار، به پاداش، حکومت سنقر (کلیایی) را به او داد. از سال ۱۲۱۴ تا ۱۲۴۰ هجری قمری «امان‌الله خان اردلان» (کبیر) پسر «خسروخان» در سنندج حکومت کرد که در این مدت اصلاحات زیادی برای آبادانی و عمران شهر سنندج به عمل آمد. امان‌الله خان کبیر، پسری به نام «خسروخان ناکام» (ناکام، چون جوان مرگ شد. تولد ۱۲۰۵، وفات ۱۲۴۰) داشت. او به خاطر توانایی اش در سواد و ادبیات، مشهور و زبانزد بود. پس از او در زمان پسرش «رضا قلی»، جنگ و منازعات میان خانواده اردلان گسترش پیدا کرد. برادر او «امان‌الله» (معروف به غلام‌شاه خان) در سال ۱۲۶۵ تا ۱۲۸۴ حکومت کرد که آخرین وارث حکومت اردلان‌ها در کردستان بود.

شهر سنندج تقریباً در نیمهٔ اول قرن یازدهم بنا شده‌است و به همین دلیل، جغرافی‌نویسان بعد از اسلام از این شهر ذکری نکرده‌اند گرچه این شهر نوبنیاد است، اما چند گور بیش از نهصد ساله در قبرستان شیخان و وجود مدفن امامزاده پیرمحمد، و مدفن هاجره خاتون، در این شهر، همگی دلیل بر قدمت تاریخی آن است.

شهر سنندج مقر طوایفی از کردهای اردلان، وزیری، صادق وزیری، وکیل، تیمون، زند ،لله خانی، (قطبیمردوخی، میربابان، بابان، سروش، گله داری (گله خانیطلائی، بوده‌است.[۱] (محمد مردوخ کردستانی، تاریخ مردوخ، چاپخانه ارتش ۱۳۵۴، ج ۱، ص ۷۶–۱۱۶).

در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ شهر سنندج اهمیت خود را در مقام حاکم نشین منطقه از دست می‌داد. با روی کار آمدن رضاشاه، حکومت مرکزی توانست تا اندازه‌ای امنیت را در سر تا سر ایران تأمین نماید. در این زمان سنندج بخشی از استان پنجم (استان کرمانشاهان بود). در سال ۱۳۳۷ استان پنجم تقسیم شد به استان کردستان و استان کرمانشاهان و سنندج به عنوان مرکز سیاسی و اداری استان کردستان، مهم‌ترین و بزرگترین شهر استان جدید التأسیس کردستان بود.

سنه‌دژ[ویرایش]

دژ سنندج در زمان قدیم

پس از انهدام قلعه حسن‌آباد، در سال ۱۰۴۶ هجری قمری در زمان حکومت شاه صفی، سلیمان‌خان اردلان پسر تیمورخان اردلان از بستگان مورد اعتماد شاه صفی به کردستان آمد، مرکز ایالت کردستان را از حسن‌آباد به سنندج انتقال داد و شهر سنندج را در محل روستای سینه پی نهاد و دژ حکومتی را بر بالای تپه‌ای به بلندای ۲۰ متر در کنار روستای سینه (که امروزه به باشگاه افسران معروف است) را ساخت و در بیرون و پیرامون دژ؛ خانه، گرمابه و بازار و مسجدی ساخت و یک رشته کاریز نیز در دشت «سرنوی» پی نهاد و آب آن را به شهر و میان قلعه آورد. دژی را که «سلیمان خان» بنا نهاد «سنه دژ» نامید که بر اثر گذشت زمان و تلفظ‌های گوناگون به «سنه دج» و سپس «سنندج» دگرگون شد. بنای اصلی آن از زمان خسروخان اول تا امان‌الله خان اول طول کشید. حسنعلی خان اردلان، والی سنندج در سال ۱۱۱۶ هجری قمری درمیان قلعهٔ حکومتی چند تالار و عمارت بنیان می‌کند و سپس مسجد و مدرسه‌ای بزرگ در شهر سنندج بر پا می‌کند که دو منار بلند داشته‌است. این دو منار یک صد سال پا بر جا بود که در زمان «امان‌الله خان اردلان» والی کردستان که مردی سخت مذهبی و تندرو بود از جای درآمد و به جای آن مسجد و دو منار و باغی به نام فردوس ساخت.

«امان‌الله خان» قلعهٔ حکومتی را گسترش می‌دهد و تالاری بزرگ در آن می‌سازد و کف آن را به گونهٔ ای نیمه شفاف مفروش می‌کند. سپس تالار دیگری می‌سازد و تصویر پادشاهان بزرگ جهان همچون ناپلئون، امپراتور فرانسه و الکساندر تزار روسیه و چند تصویر از جنگ‌های بزرگ و نامدار را بر دیوار نقاشی می‌کند. در دورهٔ رضاخان یادمان‌های با ارزش دژ به دست «علی محمد بنی آدمی» ملقب به شریف الدوله از بین رفت. حوض مرمرینی که از سنگ یشم در دورهٔ «امان‌الله خان اردلان» ساخته شده و در دژ به کار رفته بود به تهران فرستاده شد و در کاخهای رضا خان به کار رفت. این دژ از نوع دژهای کاخ‌های حکومتی بود همچنین به دلیل اینکه در کوهستان ساخته شده بود به دژهای کوهستانی شبیه بود. این بنا که به دورهٔ صفوی بازمی‌گردد دارای ویژگی‌های شیوهٔ اصفهانی می‌باشد. برای حفاظت از قلعهٔ حکومتی و منازل خوانین و حکام، دیواری بر گرد قلعه کشیده شد و ۴ دروازه به نام‌های قلعه چوارلان (رو به غرب)، سرتپوله (رو به شمال)، عبدالعظیم (رو به قبله) آقا رحیم (رو به شرق) ساخته‌شد. این دیوار به همراه ۴ دروازه محلهٔ میان‌قلعه را تشکیل می‌داد.

وضعیت طبیعی[ویرایش]

جغرافیا[ویرایش]

باغ امانیه از بالای آبیدرشهر

سنندج، مرکز استان کردستان با مساحت ۶/۳۶۸۸ هکتار در غرب ایران و در بخش جنوبی استان کردستان قرار دارد.

شهر سنندج از نظر طبیعی محصور بین تپه‌هایی در یک جام فضائی قرار گرفته‌است به‌طوری‌که کوه‌ها و تپه‌های (آبیدر، کوچکه رش و توس نوذر (توس نوذر یک تپه کوچک در حاشیه شهر است)) که ادامه سلسله جبال زاگرس هستند در اطراف این شهر کشیده شده‌اند؛ و در پاره‌ای از نقاط از جمله جنوب غربی و شمال شرقی رشد و گسترش شهر را محدود کرده‌اند. بخش‌های زیادی از شهر سنندج بر روی تپه‌هایی واقع شده. وضعیت توپوگرافی شهر و کوه‌های اطراف آن باعث گردیده‌است که شهر به صورت طبیعی در یک دره نسبتاً مسطح محصور گردد و قطعاً شکل‌گیری در جهات دیگری گسترش پیدا کرده‌است و همچنین شکل‌گیری شبکه معابر و خیابان‌های اصلی و فرعی، کوچه‌ها و محلات بر حسب شیب زمین بوده و حتی بیشتر قسمت‌های شهر، ساختمان‌ها به صورت پله بندی و تراس بندی استقرار یافته و غیر از محلات نو ساز (چون اکثر شهرک‌های تازه ساخت اطراف شهر) اغلب کوچه‌ها باریک و پر پیچ و خم و پله‌ای می‌باشند. رود قشلاق به طول ۹۵ کیلومتر از سه کیلومتری مشرق سنندج عبور می‌کند. امروزه حجم آب دهی رود قشلاق به دلیل گسترش و توسعه فیزیکی شهر و کمبود بارش به شدت پایین آمده‌است. رود همیشگی قشلاق از کوه‌های شمال خاوری سنندج سرچشمه گرفته و از سه کیلومتری خاور سنندج می‌گذرد و به گاو رود می پیوند. از کوه‌های سنندج می‌توان به کوه آبیدر، کوچسار، شیخ معروف، مسجد میرزا، ملاکاوو، چرخ لان و سراج الدین اشاره کرد. فاصله شهر سنندج تا تهران ۵۱۲ کیلومتر می‌باشد همچنین از طریق مریوان ۱۴۰ کیلومتر با خط مرزی نیز فاصله دارد.

بلوار پاسداران سنندج

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

مختصات جغرافیایی سنندج در موقعیت ۱۴ درجه و ۳۵ دقیقه عرض شمالی و ۴۶ درجه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا بین ۱۴۵۰ تا ۱۵۳۸ متر در نقاط مختلف شهر متغیر است.

آب و هوا[ویرایش]

پارک ملت سنندج در زمستان

آب و هوای شهر سنندج سرد و نیمه خشک و متمایل به مرطوب است. در فصل بهار و تابستان هوای معتدل دارد. متوسط دمای سنندج در بهار ۱۵٬۲۰، در تابستان ۲۵٬۲۰، در پاییز ۱۰٫۴۰ و در زمستان ۱٫۶۰- درجهٔ سانتی‌گراد است. حداکثر دما در تیر حدود °۴۴ و حداقل آن در بهمن، °۱۳٫۵- درجهٔ سانتی‌گراد است. بارندگی سالانه به‌طور متوسط ۵۰۰ میلی‌متر بوده و حداکثر روزانه، ۶۱ میلی‌متر است.

مردم[ویرایش]

سراسر نمای سنندج از آبیدر

شهر سنندج مقر طوایفی از اردلان، مردوخی‌ها، صادق وزیری، ناهید، کامکارها، کمانگرها، نقشبندی، شیخ الاسلامی، اردلان، وزیری، صادق وزیری، وکیل، تیمون، لله خانی، (قطبی)، مردوخی، میربابان، بابان، سروش، گله داری (گله خانی)، طلائی، بوده‌است.[۳۰] ساکنان سنندج، کرد زبان به لهجه اردلانی صحبت می کنند واقلیتی گوران زبان ( هورامی) نیز در شهر ساکن هستند ولهجه هورامی چه از نظر دستوری و لغوی با لهجه اردلانی متفاوت است و هر دو لهجه تاثیراتی برهم داشته اند و مردم سنندج به لهجه اردلانی از گویش کردی با ته لهجه سنندجی تکلم می کنند. لهجه رایج در استان کردستان لهجه اردلانی نام دارد که در سنندج و شهرهای اطراف رایج است و ارگاتیو است و به پهلوی ساسانی نزدیک است اما مکریانی لهجه‌ای کردی نزدیک به پهلوی اشکانی است که در شهرستان‌های پیرانشهر، مهاباد، بوکان، بانه وسردشت (مکریان) رایج است و ارگاتیو نیست. دین مردم سنندج اسلام و اکثریت آن‌ها پیرو مذهب تسنن از شاخه شافعی می‌باشند، درصدی از اردلان‌ها نیز پیرو مذهب تشیع هستند. اقلیت‌های مسیحی (کاتولیک) و کلیمی نیز وجود دارند که طی چند سال گذشته از کشور مهاجرت کرده‌اند. مدارس آلیانس در سال ۱۳۱۶ هجری قمری در سنندج مانند شهرهای همدان، اصفهان، شیراز و کرمانشاه که بیشترین تعداد یهودیان را داشتند، تأسیس شدند.[۳۱] یک محله کامل برای یهودیان وجود داشته و قسمت اعظم تجارت منطقه را در دست داشتند. در زمان‌های قدیم، ۳ یا ۴ کنیسه وجود داشت ولی هم‌اکنون دو کنیسه فعال است. یک کنیسه قدیمی هم در سنندج وجود دارد که در حدود ۱۵۰ سال قدمت دارد. در کنیسه سنندج، می‌توان قدیمی‌ترین نُسَخِ سفر تورات را یافت، که ناب‌ترین پوست آهو را دارا است و جوهر آن از جوهر چینی است. شغل یهودیان قدیمی در سنندج، پارچه‌فروشی و خرازی بوده‌است. همچنین، بعضی از بناهای قدیمی سنندج، کار یهودیان قدیمی سنندج است.

میدان آزادی سنندج

[۳۲]

زبان[ویرایش]

زبان مردم سنندج کُردی لهجه‌ی اردلانی می‌باشد. [۳۳] در گذشته ارمنی‌ها و آشوری‌ها نیز در این شهر زندگی می‌کردند اما با گذشت زمان از سنندج مهاجرت کردند.

گویش اردلانی:

در گویش کلهری در ابتدای بیشتر افعال حرفی وجود ندارد و افعال بدون پیشوند هستنداما در ابتدای فعل‌ها در گویش اردلانی «ئه» و در گویش کرمانجی و سورانی و مکریانی «د» در ابتدای فعل وجود دارد مثال:کرمانشاهی:چم (می‌روم) اردلانی: ئه‌چم (می‌روم)، و سورانی و کرمانجی: ده‌چم (می‌روم)) که اگر این موضوع را از لحاظ زبان شناسی بررسی کنیم لهجه اردلانی خیلی به پارسی باستان نزدیک تر است.

مثال های از فعل مضارع در پارسی هخامنشی و لهجه اردلانی

ā-jamiyā ( جا ماندن، نیامد)

ašiyava ( اچی) می رود

adā( ادا ) آفرینش، ، می دهد

agạrbiya (اگری )می گیرد

اشاره مستقيمي به چگونگي ساخت مضارع می توان کرد. فقط به صورت تلويحي ميتوان برداشت كرد كه از تك واژ مضارع ساز /da /در گويش كرمانجي (شمالي) و در لهجه سوراني و مکریانی به علاوه ريشه ميتوان مضارع را ساخت در حالی که در لهجه اردلانی از تک واژ / a/ استفاده مي شوند. که فعل مضارع اردلانی همانند پارسی باستان (هخامنشی) است

در کلهری لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی وجود دارد که تفاوت در آنها تنها بر سر طرز تلفظ واژگانی است؛ که همین مورد هم اختلاف بر سر دسته بندی گویش و لهجه را به وجود می آورد.برای مثال؛ در منطقه‌ی کلیایی و گروس بیجار نیز مانند لهجه اردلانی سنندج به اول افعال اَ “ئه‌” اضافه می‌شود مانند “خوه‌م xwem” = “ئه‌‌خوه‌م exwem” و به همین ترتیب؛ در لهجه‌ی فیلی یا ایلامی از گویش کلهری، “د” به اول افعال اضافه می‌شود مانند: “بوو bû“= “دوو dû”

مهمترین ویژگی لهجه اردلانی استفاده از پسوند(گ)است که مخصوص ته لهجه سنندجی می باشد و قدمت این لهجه را می رساند که به زبان پهلوی ساسانی و حتی پارسی باستان می رسد که البته در مناطق غیر از شهر سنندج ودر روستاها و شهرستان های تابعه (g)به ( i ) تبدیل میشود که در این لهجه کرمانجی نیز به شکل است.[۳۴]

مثال: (زنده) زندگ پهلوی ساسانی// در لهجه سورانی ( زندو )zindu،//لهجه کرمانجی(زندی) zindi ،//لهجه اردلانی زندیگ( زنیگ) zindeg

تشنگ( تشنه) در پهلوی ساسانی لهجه اردلانیting تینگ،،لهجه سورانی tinuتینو،،لهجه کرمانجی تشتی Tîştî

خواردگ( خوردن) در پهلوی ساسانی،،لهجه اردلانی خواردگه xwardigaدر لهجه سورانی خواردوه xwarduaدر لهجه کرمانجی Xwariye

با بررسی دستوری زبان شناسی پهلوی ساسانی و اشکانی انچه می توان دید این است که لهجه اردلانی در دسته پهلوی ساسانی قرار می گیرد در حالی که لهجه مکریانی و سورانی در دسته پهلوی اشکانی قرار می گیرد (دستور زبان پهلوی اشکانی حسن رضایی‌باغ‌بیدی )[۳۵]

طریقه جمع عدد با اسم در لهجه مکریانی به پهلوی اشکانی بر میگردد چون با آمدن عدد در جمله اسم هم جمع میشود

من ۲ عدد لباس خریدم لهجه مکریانی: من دو کراسان ی کریم

Men du kerasan i kerim

لهجه اردلانی: من دو کراسم سند

Men du kerasem sand

از جمله مواردی که لهجه اردلانی رابا سورانی و مکریانی در یک گروه قرارنخواهد داد و باید با تردید به آن نگاه کرد ارگاتیو بودن لهجه اردلانی سنندج و غیر ارگاتیو بودن لهجه مکریانی در محور مهاباد تا اربیل است

مثال من نان خوردم/// لهجه مکریانی: من نانی خواردم men nani xwardm/

لهجه اردلانی: من نانم خواردmen nanm xward

در این زمینه هم لهجه اردلانی و کرمانجی مانند پهلوی ساسانی ارگاتیو می باشد.

نشانه جمع در لهجه اردلانی «کان»مي باشد كه به كلمه هاي مفرد اضافه ميشود اما در لهجه سورانی و مکریانی مانند زبان فارسی از 《 ان》استفاده می کنند در پهلوی ساسانی از نشانه (گان ) و در پهلوی اشکانی از نشانه (ان )برای جمع استفاده می شد[۳۶]

مثال در اردلانی منداله کان( بچه ها) در سورانی مندالان

برخی ویژگی های  گویش اردلانی سنندجی

همگرایی دو مولفه زبانی ایلات و عشایر کرد و گویش مردم اورامی ساکن در شهر  و همچنین زبان ادبی و شعری گورانی معمول در بین فرهیختگان زمان و ادبیات  مکتوب عامه   مانند شاهنامه های کردی ، خورشید و خاور ،اسکندر نامه و ... که همگی به   گورانی سروده شده بودند. در شکل گیری شیوه مکالمه  سنندجی تاثیر گذار بوده اند.  اما همچنانکه گفته شد در محدوده جغرافیایی نفوذ گویش عمومی سنندجی و فرایند‌های واجی لهجۀ اردلانی در چارچوب نظریۀ بهینگی تفاوت هایی در لحن بیان کلمات و واژه ها دیده می شود.بطور مثال در بسیاری از روستاهای سنندج "د"و "گ" دارای تلفظ خاصی است و   تا بحال هم نشانه ای الفبایی برای  بیان اینگونه تلفظ  د و گ ایجاد نشده است.مولوی شاعر که خود از طایفه جاف بوده است این ویزگی ادای د و گ را در اشعارش لحاظ نموده است و لذا در تلفظ صحیح اشعار مولوی باید به این نکته توجه داشت.قرابت جغرافیایی سنندج با گویشوران جنوبی کردی کلهری و لکی سبب تاثیر این دو لهجه نیز  بویژه در نواحی مجاور خود بوده است و آن بیشتر در اضافه شدن  کسره  "ی" در تلفظ برخی لغات و کلمات است مانند   دویر بجای دور، لویل بجای لول، قویل بجای قول(عمیق)   یا "یل" علامت جمع بجای" گل "  مانند "کوره یل " بجای "کورگه ل" .بنابراین ریشه شیوه فعلی  سنندجی را باید در همگرایی کلامی اقوام و طایفه هایی با اصالت اورامی ،ژاورودی ،جافی و سایر ایلات موسوم به کرد  و  نیز کلهری و لکی جستجو نمود. و حتی ردپایی از اثر لهجه شمالی بادینانی  نیز   وجود دارد . که البته این فقط یک نظر شهودی است و این ارتباط ممکن است ریشه در ساختارهای قدیمی تر خود زبان داشته باشد. در این لهجه لغات و کلمات متعددی وجود دارد که در سایر لهجه های  خوشه میانی مصطلح نیست.مانند تاسه  ( تامه زرو ،،یاد کسی یا چیزی )، مامر(مریشک - مرغ) ، هه نگور(تری – انگور) ،هاله(غوره)،کتک(گربه-پشیله) ،کیف(کوه-کیو)، که نیشک(دختر- کچ) ، گه ره ک بوون( ویستن- خواستن)،چه په ل (کثیف-پیس)،  له ته ک  ( له گه ل – با )،رمیان –روخیان(روخان- خراب شدن) ، کوچک (سنگ – به رد)  و ...همچنین افعال در شیوه سنندجی به  گه  ختم می شوند مانند کردگه بجای کردوه ، چوگه بجای چووه رژیاگه بجای رژاوه و ... همچنین حرف د  در  وسط کلمه درگفتار این منطقه میل به خذف شدن دارد.مانند دیه  بجای  دیده ،  گِا  با تاکید بر مصوت آخر  بجای گدا ،  ئه سکه نه ر  بجای اسکندر  همچنین در این لحن تمایلی وجود دارد که گ بین کلمه محو تلفظ شود مانند گ در هه نگوین که به تلفظ هه نوین نزدیکتر است. یا در  ره نگین  که به ره نین نزدیکتر است. تلفظ د در قه د که نزدیک به قه در سنندج و در اطراف سنندج قه(د) تلفظ د داخل پرانتز خاص  حوزه زبانی سنندج است .  مانند  اصطلاح    " قه د قه د دائه رزیام ." برای بیان خجالت کشیدن و پشیمانی از کاری ناپسند.[۳۷]

همچنین در لحن سنندجی تمایلی به خذف د در اخر اسماء وجود دارد. مانند  یه ز (یز) بجای  یه زد (یزد) در مثل   " یه ز دوره گه ز نزیک  "    همچنین تبدیل ب به و بسیار وجود دارد. مانند " ئه یان بات"  که به  " ئه یان وات"   تبدیل شده است. همچنین استفاده از گل در جمع بستن اسماء که البته گل مخصوص جمع بستن در سنندج کامل تلفظ می گردد اما در اغلب روستاها  گ آن به روش معمول منطقه و گنگ  تلفظ می گردد در لهجه کرمانشاهی شامل کلهری و لکی و لری بختیاری این گل بصورت یل تلفظ می گردد. این از مشابهت های بارز لحن سنندجی و کرمانشاهی  است .در لهجه کرمانشاهی از نشانه گان ودر اردلانی از نشانه کان برای جمع استفاده می شود که در لهجه گورانی نیز وجود دارد. و مربوط به زبان پارسیگ ساسانی می باشد.اما در سایر گویش های خوشه میانی( سورانی و مکریانی) ادات جمع  ان که مربوط به پهلوی اشکانی است  و  بطور کلی بیشتر اسامی و کلمات مصطلحی که  در لهجه اردلانی سنندجی وجود دارند اما  در سایر گویش های متعلق به خوشه میانی وجود ندارد دارای ریشه گورانی اعم از اورامی و گورانی ادبی یا خوشه لهجه کردی کرمانشاهی (کلهری ، لکی ،فیلی) است. تفاوت آشکاری نیز بین گویش اردلانی سنندج و روستاهای اطراف سنندج  قدیم ودر واقع اطراف قلعه حسن آباد  (حسن آباد ،کانیمشکان ،دروه نه  ،مربزان  ... ) با سایر مناطق  شهرستان سنندج وجود دارد  .  این تفاوت  در گفتار را  قبلا به شوخی تفاوت بین  شەكەرە سنه یی   و  زڕەسنه یی  میگفتند . در گویش سنندجی و  چند روستای ذکر شده اطراف آن لهجه ای حاکم است که توان نوشتاری آن بیشتر  یا اصطلاحا لفظ قلم است  و نوعی تشخص شهری در آن دیده میشود  . این شیوه محاوره در سنندجی امروز بدلیل تاثیر مهاجرت ها کم رنگتر شده است. تفاوت آشکار آن در تلفظ گ آخر افعال است. که در کردی معیار  وه  است مانند خواردگه بجای خواردوه  ، رژیاگه بجای رژاوه.  همچنین تفاوت های اشکار دیگر آن در تلفظ نکردن گ در گل مخصوص جمع اسماء است.همچنین در  روستاهای سنندج بجای ب در بسیار موارد و تلفظ می شود مانند    ئه م به ر    که    ئه م وه ر تلفظ می گردد. در روستاهای سنندج گ آخر افعال کامل تلفظ نشده و تلفظ آن به وه نزدیک می گردد مانند رژیا"گ"ه که گ تلفظی بین د  و  گ دارد.اخیرا در ضبط ضرب المثل ها و اصطلاحات  گویش سنندجی اشتباهاتی مشاهده می شود   . مثلا لغت   ناگیرگی غلط بوده و در سنندج ناگیریی تلفظ می گردد . یا مثلا گاوه سن  ( گاوآهن) در سنندج هم هیچوقت گاوه سنگ تلفظ نمی گردد.مثلا   ضبط مثل "به ده سی دو هه نی هه ل ناگیرگی" غلط است و ناگیریی درست است یا در جای دیگری نوشته اند "درگای شار ئه وسگی ..." که  ئا وسیی درست است و ئه وه سگی مجعول است.تفاوت های دیگری نیز وجود دارد در شهر سنندج  مثلا بجای   ئیره (اینجا)  ئه گره  گفته میشد که امروزه کمتر شنیده میشود. بنابراین گفته شد که لحن ایلات و عشایر موسوم به کرد و بویژه جاف ها بالهجه سنندجی علیرغم سنخیت ساختاری دارای تفاوت هایی است . این  تفاوت ها در تلفظ گ و د  در وسط کلمات و گ  در اخر افعال است که در لحن غیر شهری بصورت صدایی گنگ بر امده از کام است .

بنظر میرسد که شیوه گفتاری گورانی در دورانی طولانی دارای معیاری نوشتاری بوده  که   در حد فاصل لهجه های کلهری،  لکی،اورامی و جافی قرار داشته  است.و مردم موسوم به گوران با آن لهجه معیار صحبت نمی کرده اند بلکه همانند امروز دارای  گویش های متعدد بوده اند. اما گورانی معیار زبان نیایش ،شعر و آواز گروههای وسیعی از مردم غرب ایران  شامل کردها و لرها  بوده و مسلما با پهلوی زمان ساسانی دارای پیوند  بوده است .  در استان کرمانشاه امروزه به اشتباه گوران و آیین اهل حق یا یارسان مترادف گرفته میشود که این صحیح نیست.و بروز یارسان  بسیار جدیدتر از گوران است.  بطور خلاصه  خوشه متنوع لهجه میانی کردی  که سنندجی   شعبه ای از آنست  از حدود چهارصد سال قبل و در داخل امارت محلی اردلان و پس از  ایجاد رونق اقتصادی و امنیت نسبی در حوزه فعلی گویشوران این لهجه به مرور  لهجه های شمالی و جنوبی کردی را پس رانده و بعنوان لهجه ای معیار و با نام سربرآورده است.

لطافت و نرمی لهجه اردلانی

نمونه هائی از اصطلاحات و امثال و حکم خاص منطقه سنندج  را ارائه می نمایم که در عین سادگی بسیار زیبا ، گویا ، و از نظر فرم زبانی نیز اصیل  و سالم می باشند .

به‌رم که‌نه‌و پشتم که‌نه‌ڵان  - بوێ ئه‌چه‌لێ - پرسیان له‌ قنڵاشک مه‌نزڵت کوێنه‌س وتی با ئه‌زانێ  -- پڕکێشی ناکات  -  پێشه‌ی پرتووکیاگه‌  -   په‌رمیاگم پیا   -  په‌شوکیاگه‌ - تا ئه‌یژێ هاڵه‌ هه‌نگوور پێ ئه‌گه‌ێ  -  تروشکه‌ له‌ خوه‌ی دوو شکه‌  -  ته‌ک ئاو گه‌نیاگه‌ هه‌ڵ ئه‌کات  - تا ڕیوی قه‌واڵه‌ی خوه‌ی خوه‌ند که‌وڵیان کرد  - ته‌ڕه‌ هه‌سه‌ هه‌ر ئه‌مه‌سه‌  -   ته‌ڵ کریاگه‌  -  به‌ که‌ر ناوێرێ به‌ کوپان شێره‌  - چما ئه‌یژی عیسا گرتیه‌و مووسا خانییه‌ -  چه‌ هه‌ڕگێ بنیشم  - ‌‌‌حاشا له‌و قه‌وره‌ مڕومشتی تیا نیه--‌ خاسی که‌ و بیه‌ ده‌م ئاوه‌و – خاڵو زیااخان  زیایه‌ی خوه‌ت بو خوه‌ت سه‌ر وه‌ سه‌ر ده‌ربێ – چێو هه‌ڵگره‌ سه‌گ دز دیاره‌ - چاوه‌ چاو ئه‌کات – چنگه‌ کڕێ ئه‌کات – به‌ دوسم دوسم کای کرده‌ پوسم – به‌ دوعای کتک باران ناوارێ – به‌ کشێ هات و به‌ فشێ چوو – ترسیاگ لێ  ‌ڕه‌سیاگ – تا خان بڕازێ له‌شکه‌ر ئه‌ترازێ  -- و خوشبختانه چندین هزار از این ساختارهای سالم زبانی را میتوان ارائه کرد.[۳۸]

.

جمعیت[ویرایش]

جمعیت شهر سنندج در سال ۱۳۳۵ برابر با ۴۰٬۶۴۱ نفر با ۷٬۹۰۰ خانوار بوده‌است.[۳۹] در سال ۱۳۴۵ جمعیت شهر به ۵۴٬۵۷۸ نفر و ۱۵٬۱۰۶ خانوار رسیده‌است. نرخ رشد جمعیت در این دوره ۲٫۹۹ درصد بوده‌است که در مقایسه با نرخ رشد سایر مراکز استان‌ها در کشور نرخ رشد بالایی می‌باشد. بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعیت شهر سنندج در این سال بالغ بر ۵۳۱٬۴۴۶ نفر بوده که از این تعداد ۲۷۱٬۷۲۳ نفر مرد و ۲۶۰٬۷۲۳ نفر زن بوده‌اند. همچنین تعداد خانوارهای ساکن این شهر، ۸۱٬۳۸۰ خانوار بوده‌است.[۴۰]

مذهب[ویرایش]

دین مردم شهرستان سنندج اسلام با مذهب سنّی (شافعی) است.[۴۱] همچنین در سنندج هنوز تعداد اندکی از یهودیان به جا مانده‌اند. همچنین تعدادی از اردلان‌های اهل تشیع در این شهر زندگی می‌کنند و تعدادی مهاجر که اکثر آن‌ها از شهرهای قروه و بیجار و کرمانشاهان به این شهر آمده‌اند.

هرم جمعیتی سنندج در سال ۱۳۸۵[۴۲]
مردانسنزنان
۸٬۳۴۹ ۶۵+ ۷٬۴۲۳
۳٬۰۷۷ ۶۰–۶۴ ۳٬۱۲۱
۴٬۳۷۵ ۵۵–۵۹ ۴٬۳۴۴
۷٬۳۸۵ ۵۰–۵۴ ۶٬۳۳۹
۸٬۵۸۳ ۴۵–۴۹ ۸٬۱۳۷
۱۰٬۱۲۹ ۴۰–۴۴ ۹٬۷۲۹
۱۲٬۳۲۸ ۳۵–۳۹ ۱۱٬۶۰۶
۱۳٬۲۸۱ ۳۰–۳۴ ۱۲٬۷۵۱
۱۶٬۸۴۹ ۲۵–۲۹ ۱۶٬۰۳۴
۲۱٬۶۰۷ ۲۰–۲۴ ۲۲٬۴۷۱
۲۰٬۷۲۰ ۱۵–۱۹ ۱۹٬۹۰۸
۱۴٬۴۵۶ ۱۰–۱۴ ۱۳٬۷۴۸
۱۰٬۵۲۴ ۵–۹ ۱۰٬۰۶۶
۱۰٬۶۹۰ ۰–۴ ۱۰٬۰۶۱

لباس[ویرایش]

لباس کردی دارای تنوع خاص در مناطق مختلف است.

لباس مردها شامل نیم‌تنه‌ای به نام چوخه که از جنس پشم یا کتان است و شلواری گشاد به‌نام رانک که مچ‌پای آن تنگ است که در روستاهها استفاده می‌گردد. این لباس که نوعی آستین شل و دراز است که دارای شکل مثلثی بوده و بر روی مچ و دست‌بسته می‌شود. شال که به آن «پشت ون» و «پشت ینه» نیز گفته می‌شود، ۳ تا ۱۰ متر طول دارد که در ناحیه کمر بر روی لباس‌ها بسته می‌شود. دستار یا «کلاقاه» نیز به به عنوان کلاه بر سر مردان کاربرد دارد. لباس دیگری نیز به‌نام مَلَکی دارند که شامل نیم‌تنه‌ای بدون یقه‌است و از پایین تا بالا با دکمه بسته می‌شود.

لباس زنان شامل پیراهن بلند (بدون پولک یا با پولک)، جافی، شلواری است همانند شلوار مردان که توسط زنان کرد مخصوصاً در روستاها در هنگام کار پوشیده می‌شود، در مراسم عروسی زنان شلوارهای گشادی می‌پوشند که از ابریشم ساخته شده و براق است. قبای بلندی که بر روی لباس‌های بلند پوشیده می‌شود که به آن «کولنجه» می‌گویند که ساخته شده از مخمل یا ابریشم ضخیم است و روسری که دارای رشته‌های بلند سیاه و سفید ابریشمی‌است و روی آن را زر دوزی می‌کنند و کلاو فیس که با سکه و زیورآلات مزین گردیده‌است، لباس زن‌های سنندجی بر خلاف لباس سایر مناطق کردستان، فاقد شال است و به روی لباس سخمه می‌پوشند.

فرهنگ و هنر[ویرایش]

جشن‌ها[ویرایش]

مردم سنندج نیز مانند دیگر مردمان کُرد جشن‌های چهارشنبه سوری و نوروز را به نام یک جشن ملی و باستانی جشن می‌گیرند.[۴۳]

سینماها[ویرایش]

نمایش فیلم در سنندج پیش از افتتاح رسمی نخستین سالن، از سال ۱۳۲۰ در مکان «باغ ملی» (سه راه طالقانی کنونی) با دستگاه آپارات سیار بر روی زمین و بدون صندلی در کنار حوض باغ ملی آغاز شد. نخستین سینمای رسمی سنندج، «سینما فردوسی» بود که در زمین باشگاه قدیم ارتش (بان باشگاه) با آپارات زغالی، در سالنی با ظرفیت ۲۰۰ نفر، به نمایش فیلم‌های هندی و مصری به صورت صامت می‌پرداخت. قیمت بلیط این سینما تنها یک ریال بود.[۴۴]

سینماهای فعال[ویرایش]

هم‌اکنون پردیس سینمایی بهمن سنندج وابسته به حوزه هنری با سه سالن نمایش به ترتیب دارای ۵۶۹، ۱۳۰ و ۶۰ صندلی در تاریخ ۱۰ مهر ماه ۹۱ به عنوان بزرگترین پردیس سینمایی غرب کشور و یکی از مجهزترین سینماهای کشور و همین‌طور سینما شیدا سنندج با یک سالن نمایش در حال کار بو که متأسفانه به دلیل مشکلات مالی پاییز ۹۷ تعطیل شد.[۴۵]

جشنواره دف، نوای رحمت[ویرایش]

یک جشنواره سالانه موسیقایی و اختصاصی برای ساز کوبه‌ای دف است که دبیرخانه دائمی آن در شهر سنندج قرار دارد.[۴۶]این جشنواره از سال ۸۴ به صورت استانی کار خود را شروع کرد، در سال ۸۶ به صورت سراسری ادامه یافت اما در نیمه دولت اول محموداحمدی نژاد تا پایان دولت دوم وی حمایت از جشنواره قطع شد که این خود باعث توقف جشنواره شد، در سال ۱۳۹۳ جشنواره احیا شد و توانست به کار خود ادامه دهد.[۴۷] هفتمین دوره جشنواره در سال ۱۳۹۶ به یک جشنواره بین‌المللی تغییر یافت.[۴۸][۴۹]

کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

شهید برهان عالی[ویرایش]

کتابخانه عمومی شهید برهان عالی سنندج

کتابخانه شهید برهان عالی سنندج در زمینی به مساحت ۵۰۰۰ متر مربع و زیر بنای ۱۲۰۰ متر مربع در سال ۱۳۸۵ با نظارت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کردستان در دو طبقه تأسیس گردید. این کتابخانه دارای بخش‌های جداگانه از جمله مخزن اصلی کتاب، بخش مرجع، بخش دفاع مقدس، بخش کتب نفیس، بخش کودک، بخش نشریات ادواری و بخش امانت می‌باشد.[۵۰]

فردوسی[ویرایش]

هه ژار[ویرایش]

امام رضا[ویرایش]

خاتم‌الانبیاء[ویرایش]

مستوره اردلان[ویرایش]

جاذبه‌های تاریخی و مذهبی[ویرایش]

دولت صفوی توجه خاصی به شهر سنندج به عنوان مرکز ایالت اردلان داشت همین مسئله موجب شد که زمینه حضور هنرمندان و معمارانی از اصفهان به این شهر فراهم گردد و در نتیجهٔ معماری سبک اصفهانی که با اقلیم سنندج هم همخوانی و انطباق داشت در این شهر گسترش یافت و عماراتی از جمله کهن دژ و ساختمان‌های داخل آن و بازار سنندج با پلانی مستطیل شکل که کاملاً تحت تأثیر معماری بازار پیرامون میدان نقش جهان اصفهان بود ساخته شد، یکی از چهار باغ‌هایی که در ایران پس از چهار باغ اصفهان ساخته شد، چهار باغ سنندج در شمال بازار بود، این چهار باغ در دوره قاجار به محله مسکونی چهار باغ تبدیل شد البته تأثیر سبک معماری اصفهان در دوره زندیه و قاجاریه هم تداوم یافت و چهار باغ و عمارت خسروآباد در جنوب غرب سنندج ساخته شد که اکنون عمارت خسروآباد و بخشی از چهار باغ آن باقی مانده‌است.

عمارت و خانه‌های تاریخی[ویرایش]

از عمارت و خانه‌های تاریخی شهر سنندج می‌توان به عمارت خسروآباد، موزه سنندج، عمارت مشیر دیوان، عمارت امجدالاشراف، عمارت وکیل الملک، عمارت احمدزاده، عمارت سرهنگ آزموده اردلان، عمارت ملا لطف‌الله شیخ‌الاسلام، عمارت ملک التجار، مجموعه عمارت شیخ محمد باقر غیاثی، عمارت سالار سعید (موزه سنندج)، عمارت آصف وزیری (خانه کرد)، خانه پیر مرادی، خانه معمار باشی، خانه آیت‌الله شیخ محمد مردوخ کردستانی، خانه گله داری و خانه مجتهدی اشاره کرد.

بازارها[ویرایش]

مشهورترین و تاریخی‌ترین بازارهای سنندج عبارت اند از بازارتاریخی سنندج و بازار سرتپوله. بازار سنندج در دو طرف خیابان انقلاب قرار گرفته و در سال ۱۰۴۶ ه‍.ق هم‌زمان با مرکزیت شهر سنندج به عنوان مرکز حکومت اردلان‌ها ساخته شده‌است. پلان این بازار به صورت مستطیل بزرگی است که در اثر خیابان کشی دوران حکومت پهلوی به دو بخش تقسیم شده و بخش شمالی آن بازار سنندجی است و بخش جنوبی آن بازار آصف نام گرفته‌است.[۵۱]

حمام‌ها[ویرایش]

از حمام‌های تاریخی سنندج می‌توان به حمام شیشه، حمام خان، حمام صلاحی، حمام عبدالخالق، حمام عمارت آصف، حمام عمارت ملالطف الله شیخ الاسلام، حمام وکیل الملک، اشاره کرد.[۵۲]

دیگر آثار تاریخی[ویرایش]

پل تاریخی قشلاق واقع در شرق سنندج، بر روی رودخانه قشلاق ساخته شده که از آثار دوره صفویه و زندیه است.

جاذبه‌های مذهبی[ویرایش]

شهر مساجد[ویرایش]

وجود مسجدهای متعدد و فراوان، سنندج را به شهر مساجد تبدیل کرده‌است چرا که در هر کوچه و معبر این شهر مسجدی برپا شده تا اهالی محل به راحتی بتوانند طاعت و عبادت خود را در آن انجام دهند. این شهر دارای بیشترین مساجد ایران است.خطای یادکرد: برچسب <ref> غیرمجاز؛ نام‌های غیرمجاز یا بیش از اندازه (). شهر سنندج با تعداد ۱۴۱مسجد بیشترین تعداد مسجد را نسبت به جمعیت در میان کشورهای اسلامی دارا است.[۵۳]

دارالقران بین‌المللی سنندج[ویرایش]

هم‌اکنون در حال ساخت است که به گفته سید محمد حسینی شاهرودی نماینده ولی فقیه در استان کردستان هدف آن را ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعه فرهنگ قرآنی بیان کرده‌است.[۵۴]

امامزاده‌ها[ویرایش]

از دیگر مکان‌های مذهبی اسلامی می‌توان به، امامزاده پیرعمر سنندج، امامزاده پیرمحمد، مقبره شرف الملک اردلان، مقبره شیخ محمد باقر غیاثی و مقبره هاجر خاتون خواهر علی بن موسی الرضا اشاره کرد.[۲۱]

مکان‌های مذهبی دیگر ادیان[ویرایش]

از مکان‌های مذهبی دیگر ادیان که در حال حاضر پابرجا مانده‌است می‌توان به کلیسای سنندج و کنیسه یهودیان سنندج اشاره کرد.[۲۱]

جشن‌های مذهبی[ویرایش]

از دیگر جاذبه‌های شهر سنندج مراسم عرفانی دراویش می‌باشد که به صورت هفتگی در برخی تکایای آن اجرا می‌گردد و گردشگرانی از این مراسم دیدن می‌نمایند. در استان کردستان دو فرقه عمده تصوف وجود دارد:

طریقه قادریه: پیروان این طریقه مریدان شیخ عبدالقادر گیلانی هستند که درک حقیقت و وصول به حق را در قیل و قال می‌دانند و در حالت سماع دف زنان اصطلاحاً «به عالم جذبه می‌روند». طریقه نقشبندی: مؤسس این طریقت خواجه بزرگ مولانا بهاءالدین محمد نقشبند بخارایی است و پیروان او وصول به حق را در تفکر و سکوت می‌دانند.[۵۵]

اماکن تفریحی[ویرایش]

پارک‌ها[ویرایش]

سنندج یکی از سرسبزترین شهرهای ایران و همچنین شمالغرب ایران می‌باشد. از پارک‌های مشهور شهر سنندج می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.

هتل‌ها[ویرایش]

فهرست هتل‌های سنندج[ویرایش]

ردیف نام درجه آدرس
۱ هتل بین‌المللی لاله (در حال ساخت) ۵ ستاره تکیه و چمن
۲ هتل شادی ۴ ستاره بلوار پاسداران
۳ هتل شاهو (در دست ساخت) ۴ ستاره بلوار پاسداران
۴ هتل جهانگردی ۳ ستاره سه راه شالمان
۵ هتل فرهنگیان ۲ ستاره سه راه شالمان
۶ هتل آبیدر ۱ ستاره خ فردوسی
۷ هتل جبار ۱ ستاره میدان انقلاب
۸ هتل هدایت ۱ ستاره خ فردوسی
۹ هتل کاج ۱ ستاره خ فردوسی

شهر سنندج دارای ۹ هتل می‌باشد که یک هتل در حال ساخت ۵ ستاره به نام هتل بین‌المللی لاله دارد؛ که در بام سنندج و در آبیدر و رو به شهر در حال ساخت است. همچنین سنندج دارای یک هتل چهار ستاره به نام هتل شادی است که با تمامی امکانات رفاهی و گردشگری آماده پذیرایی و استقبال از گردشگران داخلی و خارجی خواهد بود.

سینما[ویرایش]

سینماهای فعال[ویرایش]

هم‌اکنون پردیس سینمایی بهمن سنندج وابسته به حوزه هنری با سه سالن نمایش به ترتیب دارای ۵۶۹، ۱۳۰ و ۶۰ صندلی در تاریخ ۱۰ مهر ماه ۹۱ به عنوان بزرگترین پردیس سینمایی غرب کشور و یکی از مجهزترین سینماهای کشور و همین‌طور سینما شیدا سنندج با یک سالن نمایش در حال کار می‌باشند.[۴۵]

موزه‌ها[ویرایش]

موزه سنندج (عمارت سالار سعید)، خیابان امام خمینی. معماری و ساخت این ساختمان موزه خود نشان از معماری عصر قاجاریه دارد. زیر زمین موزه به شکل حوض خانه ساخته شده و دارای سقف گنبدی شکل با تزیینات و آئینه کاری است و در همین قسمت شاه نشین و حوض سنگی به شکل شش ضلعی ساخته شده‌است. جالب‌ترین قسمت موزه ارسی بزرگ تالار است که ۴سال صرف ساختن آن شده‌است. موزه سنندج بخش باستان‌شناسی و مردم‌شناسی است که در بخش باستان‌شناسی آن اشیای دوره‌های مختلف از ماقبل تاریخ تا دوره قاجار نگهداری می‌شود. در میان اشیای پیش از تاریخ، بخش پیه‌سوزهای مکشوفه از بانه بسیار قابل توجه هستند. موزه تاریخ طبیعی، خیابان فلسطین. این موزه وابسته به آموزش و پرورش استان کردستان می‌باشد. موزه در برگیرنده پیکره جانوران گوناگون منطقه کردستان است که به صورت علمی تاکسیدرمی (خشک) شده و در ویترین‌های مخصوص به نمایش درآمده‌اند.[۵۶][۵۷]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

استان کردستان از طبیعتی زیبا برخوردار است و جنگل بخشی از زیبایی‌های استان را شکل بخشیده‌است. جنگل‌های استان در اطراف شهرهای بانه و مریوان واقع شده و بعد از جنگل‌های شمال کشور در درجهٔ دوم اهمیت قرار دارد. معروف‌ترین درختان جنگلی این جنگل‌ها بلوط، گلابی، زبان گنجشک (ون)، گردو، سیب وحشی، پسته وحشی، زالزالک، آلبالو جنگلی، بادام تلخ، افرا و درخت‌هایی مانند گز و بید وحشی در کنار رودخانه‌است. از جاذبه‌های طبیعی می‌توان جنگل‌های اطراف سنندج که مساحت آن حدود ۷۸٬۰۰۰ هکتار است و در جنوب سنندج واقع شده‌اند، پارک جنگلی آبیدر، پارک ملت نام برد.

مناظر اطراف جاده سنندج، کامیاران.

باغ‌سازی نزد ایرانیان سابقه دیرینه‌ای دارد. در این میان چهار باغ به خاطر چهار عنصر مقدس و گردونه زندگی، از اهمیت خاصی برخوردار بود. باغ‌سازی در کردستان به دلیل علاقه‌مندی والیان کردستان به سبک معماری ایرانی و باغ‌سازی ایرانی، رونق و گسترش یافت. از چندین چهار باغ، اکنون فقط نام برخی از آن‌ها در کردستان باقی مانده‌است برخی از .. باغ‌های این شهر.. عبارت است ازباغ امیریه، باغ امانیه و چهارباغ خسروآباد که یکی از زیباترین چهار باغ‌هایی که در ایران پس از چهار باغ اصفهان ساخته شد بود. این باغ که دقیقاً به وسیلهٔ چهار خیابان به چهار قسمت تقسیم شده بود، تا حدود سال ۱۳۴۵ نیز موجود بود، اما شهرسازی جدید موجب شد تا به جای آن خانه‌هایی که اکنون پیرامون این عمارت وجود دارند، احداث شوند. جز درختان پیرامون عمارت و جوی آب مرکزی، دیگر عناصر چهار باغ از بین رفته و بسیاری از درختان و حوضچه‌ها نابود شده‌اند.

قلل مرتفع[ویرایش]

به علت کوهستانی بودن منطقه هر ساله تعداد بسیاری از کوهنوردان به قلل مشهور و مرتفع سنندج صعود می‌نمایند. مهم‌ترین قلل این شهرستان عبارتند از: آبیدر، سلطان سراج الدین، آوالان در جنوب سنندج، شاه نشین در ژاوه رود، کوه کوچک در جنوب غربی و کوه چرخ لان در جنوب غربی سنندج.[۵۵]

مجموعه پارک تفریحی آبیدر[ویرایش]

پارک امیریه در دامنهٔ کوه آبیدر سنندج.

این مجموعه در غرب سنندج و در انتهای خیابان ابیدر بر دامنه کوه آبیدر قرار گرفته‌است. شهر سنندج از فراز این پارک چشم‌انداز بسیار زیبائی دارد. چندین باغ و چشمه طبیعی در این پارک وجود دارد. یکی از بزرگ‌ترین باغ‌های این مجموعه باغ امیریه می‌باشد که دارای سینما نیز می‌باشد. این مجموعه از قدیم‌الایام تفریحگاه مردم سنندج بوده و کوه آبیدر دارای محبوبیت خاصی میان مردم است.[۵۸] از دیگر جاذبه‌های سنندج می‌توان به*سد وحدت و موزه تاریخ طبیعی سنندج اشاره کرد.[۵۹]

بزرگترین سینمای روباز جهان[ویرایش]

سینمای پارک امیریه دامنه کوه آبیدر با پرده‌ای در ابعاد ۱۲×۲۵ متر، بزرگترین سینمای روباز جهان محسوب می‌شودو درفصل تابستان به ویژه، هزاران نفر از مردمانی که برای گردش به دامنه کوه آبیدر می‌روند می‌توانند بیننده فیلم‌های سینمایی و سایر برنامه‌ها در این سینما باشند.[۶۰]

سینمای روباز آبیدر

فهرست هتل‌های سنندج[ویرایش]

ردیف نام درجه آدرس
۱ هتل بین‌المللی لاله (در دست ساخت) ۵ ستاره تکیه و چمن
۲ هتل شادی ۴ ستاره بلوار پاسداران
۳ هتل شاهو (در دست ساخت) ۴ ستاره بلوار پاسداران
۴ هتل جهانگردی ۳ ستاره سه راه شالمان
۵ هتل فرهنگیان ۲ ستاره سه راه شالمان
۶ هتل آبیدر ۱ ستاره خ فردوسی
۷ هتل جبار ۱ ستاره میدان انقلاب
۸ هتل هدایت ۱ ستاره خ فردوسی
۹ هتل کاج ۱ ستاره خ فردوسی

محله‌ها[ویرایش]

از محلات رسمی شهری سنندج می‌توان به پل بند (نظام‌آباد)، چهارباغ، تازآباد، سرتپوله، آغه‌زمان (آقازمان)، قطارچیان، قلعه چهارلان، میدان اقبال، پادگان، اکباتان، عباس‌آباد، مردوخ، شالمان، تختی، بهاران، پاسداران (۶ بهمن)، کلکه جار، جار نصرالله‌خان، مبارک‌آباد، جورآباد بالا و پایین تقتان شریف‌آباد بردشت، گریاشان، گلشن، پیرمحمد و بهارمست، اشاره کرد.[۶۱]

شهر سنندج از بالا

از سایر محلات شهر که بعدها و با گسترش شهر به سنندج پیوستند می‌توان به فرجه، حاجی‌آباد، چم حاجی نسه، تپه شیخ محمد باقر، گردی گرول، غفور (زورآباد پیشین)، تقتقان، کانی کوزله، کمربندی، شهدا (فرح) و عباس‌آباد اشاره کرد.[۲۴] از شهرک‌های جدید این شهر:شهرک ۵آذر. شهرک معلم. شهرک مولوی می‌توان نام برد.

سیاست[ویرایش]

استانداری[ویرایش]

دفتر نمایندگی وزارت امورخارجه[ویرایش]

در تاریخ ۰۲–۰۷–۱۳۹۲ دفتر نمایندگی وزارت امور خارجه در سنندج به افتتاح رسید.[۶۲] این دفتر در ساختمان استانداری کردستان واقع در خیابان امام خمینی واقع شده‌است.[۶۲]

شهرداری[ویرایش]

لوگوی شهرداری سنندج

شهرداری سنندج، مؤسسه عمومی غیردولتی است که در ۱۳۰۰ خورشیدی با نام بلدیه ایالت کردستان، تأسیس شد و اداره شهر سنندج را به عهده دارد. مسئولیت اداره این سازمان با شهردار سنندج است که پیش از این با حکم وزیر کشور ایران منصوب می‌گردید اما اکنون از طریق آرای شورای شهر سنندج انتخاب می‌شود. ساختمان شهرداری سنندج اولین ساختمان شهرداری سنندج به شیوه مدرن است که در زمان مصدق ساخته شده‌است. شهردار حشمت اله صیدی است.[۵۷]

مراکز آموزش عالی و دانشگاه‌ها[ویرایش]

* مؤسسه غیرانتفاعی توسعه دانش

  • پارک علم و فناوری به ریاست دکتر خالد سعیدی.
  • مرکز فناوری کسب وکار سنندج با مدیریت مهندس جمال ساعد.

مراکز درمانی[ویرایش]

  • بیمارستان بعثت
  • بیمارستان توحید
  • بیمارستان قدس
  • بیمارستان تأمین اجتماعی
  • بیمارستان کوثر
  • بیمارستان شهید قاضی
  • بیمارستان دکتر سیدالشهدایی (خصوصی)
  • بیمارستان آریا (خصوصی)
  • بیمارستان آرا (خصوصی)

صنعت[ویرایش]

شهر سنندج دارای نیروگاه سیکل ترکیبی[۶۳] و کارخانه‌های متعدد است.

شرکت تراکتورسازی کردستان نیز که در سنندج مستقر است در تاریخ ۱۵/۴/۸۴ به ثبت رسیده‌است و در حال حاضر تراکتورهای موردنیاز استان‌های غرب ایران را تأمین می‌کند.[۶۴]

صنایع کارخانه‌ای نساجی، کفاشی، چرم‌سازی، تولید شیر پاستوریزه، کاغذسازی، تولیدات شیمیایی، تولیدات برق و الکترونیک و فلزی، تولیدات کانی غیر فلزی، فراورده‌های غذایی و داروسازی از جمله صنایع شهرستان سنندج هستند. بسیاری این کارخانه‌ها به دلایل مختلف ورشکست و تعطیل شده‌اند و کارکنان آن‌ها نیز از کار بیکار شده‌اند. در این شهرستان معادن زیادی نیز وجود دارد که به علت مرغوبیت جنبه صادرات دارند.[۶۵]

شهر سنندج دارای فرودگاهی به نام فرودگاه سنندج است. واحد سوختگیری این فرودگاه در زمینی به مساحت هفت هزار متر مربع احداث شده که دارای پنج مخزن و دو واحد ذخیره‌سازی‌است و (در سال ۱۳۸۸ خورشیدی) در طول روز سوخت شش فروند هواپیما را تأمین می‌کند.[۶۶]

شهر سنندج یکی از مراکز مهم قالی‌بافی ایران است که قالی‌های آن به صورت بسیار ظریف و تک‌پود با گره متقارن بافته می‌شود.[۶۷]

سد مخزنی وحدت (قشلاق)، که در ده کیلومتری شمال شهر بر رودخانه قشلاق احداث شده و دریاچه وحدت را به وجود آورده‌است، آب آشامیدنی اهالی سنندج را تأمین می‌کند.[۶۸]

مجتمع پتروشیمی کردستان در جاده سنندج- کرمانشاه و در فاصله ۶ کیلومتری سنندج و در مجاورت روستای «سرنجیانه» سنندج واقع است و بزرگ‌ترین واحد صنعتی این شهر به‌شمار می‌رود. این مجتمع در اسفند ۹۵ به بهره‌برداری رسید. مجتمع پتروشیمی کردستان، یکی از ۸ مجتمع پتروشیمی‌است که در مسیر خط لوله اتیلن غرب، در استان‌های غربی ایران ساخته می‌شود.[۶۹]

نیروگاه سیکل ترکیبی سنندج شامل چهار واحد گازی و دو واحد بخار با ظرفیت نامی ۹۵۶ مگاوات در هفت کیلومتری این شهر قرارداد.

فرودگاه[ویرایش]

✈️فرودگاه سنندج✈️
یاتا: SDGایکائو: OICS
خلاصه
مکان سنندج، ایران
ارتفاع ۴۵۲۲ پا / ۱۳۷۸ متر
مختصات ۳۵°۱۴′۴۵٫۰۸″ شمالی ۰۴۷°۰۰′۳۳٫۲۹″ شرقی / ۳۵٫۲۴۵۸۵۵۶°شمالی ۴۷٫۰۰۹۲۴۷۲°شرقی / 35.2458556; 47.0092472
باند
باند طول سطح
پا متر
۰۱/۱۹ ۸۶۶۰ ۲۶۴۰ آسفالت
Source: World Aero Data [۲]

فرودگاه بین‌المللی سنندج در شهر سنندج در استان کردستان واقع شده‌است.

پرواز داخلی[ویرایش]

در حال حاضر در نوبت صبح روزانه یک پرواز از سنندج به تهران و بلعکس توسط شرکت آسمان و در نوبت بعد از ظهر نیز یک پرواز توسط هواپیمایی قشم از سنندج به تهران و بالعکس انجام می‌شود.[۷۰]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «نام‌های قدیمی سنندج». فرمانداری سنندج. بازبینی‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۰۹. 
  2. «سال شهر شدن سنندج». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه هنری استان کردستان. 
  3. http://portal2.moi.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=8f931308-c67e-4cf4-a5e7-3c1bbb1a6f32
  4. http://www.sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=132
  5. «زبان کردی». وبگاه چهل چشمه. 
  6. «مذهب کردها». وبگاه کردستان توریسم. 
  7. http://sanandaj.gov.ir/Default.aspx?TabID=2
  8. http://www.cityofsanandaj.ir/FA/SanadajView/SanandajView.aspx
  9. «پیش‌شماره کد تلفن شهر و شهرستان‌های استان کردستان». 
  10. «معرفی کردستان». وبگاه رسمی استانداری کردستان. 
  11. هژار. هه‌نبانه بورینه. تهران: سروش، ۱۳۸۹. ۶۳۰. شابک ‎۹۶۴۹۶۴-۳۷۶-۳۴۱-۲. 
  12. «https://tamin.ir/news/31451.html سنندج». 
  13. «https://books.google.com/books?id=BBbyr932QdYC&pg=PA61&dq=Parsua#v=onepage&q=Parsua&f=false». 
  14. «https://fa.m.wikipedia.org/wiki/تئوشپا». 
  15. «https://books.google.com/books?id=BBbyr932QdYC&pg=PA61&dq=Parsua#v=onepage&q=Parsua&f=false». 
  16. «http://heritageinstitute.com/zoroastrianism/zagros/index.htm». 
  17. «http://www.iranicaonline.org/articles/diakonoff-igor-mikhailovich-1914-1999-russian-orientalist-of-international-standing». 
  18. «https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn%3AANd9GcSW7NWVy9VQAfLwIhzUgWkwPaTq1lUm9Z2COsdcnSrdDcfRR8iw». 
  19. «مساحت محدوده شهر سنندج». وبگاه رسمی شهرداری سنندج. 
  20. «محدودهٔ بافت تاریخی فرهنگی سنندج ابلاغ شد». 
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ ۲۱٫۳ http://kurdistan.ichto.ir?
  22. حدیدی، عبدالعلی. «سنندج». در دانشنامه جهان اسلام. 21/10/1387. بازبینی‌شده در 2012-07-20. 
  23. «https://www.mizanonline.com/fa/news/401120/معرفی-شهر-زیبای-سنندج-». 
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ ۲۴٫۳ ۲۴٫۴ ۲۴٫۵ ۲۴٫۶ ۲۴٫۷ قرخلو، مهدی - عبدی ینگی‌کند، ناصح - زنگنه شهرکی، سعید: تحلیل سطح پایداری شهری در سکونتگاه‌های غیررسمی (مورد: شهر سنندج). در نشریه: «پژوهش‌های جغرافیای انسانی»، تهران: پاییز ۱۳۸۸ - شماره ۶۹ (علمی-پژوهشی). (از صفحه ۱ تا ۱۶).
  25. «https://www.ilna.ir/بخش-اخبار-101/18708-قدمت-شهر-سنندج-به». 
  26. «https://www.ilna.ir/بخش-اخبار-101/18708-قدمت-شهر-سنندج-به». 
  27. «https://www.ilna.ir/بخش-اخبار-101/18708-قدمت-شهر-سنندج-به». 
  28. «https://www.ilna.ir/بخش-اخبار-101/18708-قدمت-شهر-سنندج-به». 
  29. «https://www.ilna.ir/قدمت شهر سنندج». 
  30. [تاریخ مردوخ، مردوخ، ج ۱، ص ۷۶ـ۱۱۶]
  31. وبگاه انجمن کلیمیان
  32. یا روز قتل در سنندج عاشورا یا روز قتل در سنندج[پیوند مرده]
  33. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521720/Sanandaj
  34. «https://www.britannica.com/topic/Kurd». 
  35. «http://parsianjoman.org/?p=5393». 
  36. «http://parsianjoman.org/?p=5393». 
  37. «https://www.britannica.com/topic/Kurd». 
  38. «https://thekurdishproject.org/». 
  39. «ارزیابی اجمالی ظرفیتهای تراکمی شهر». وبگاه فرمانداری سنندج. 
  40. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». وبگاه مرکز آمار ایران. 
  41. http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=5475
  42. «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. بازبینی‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۱۰. 
  43. http://www.hamshahrionline.ir/details/205794
  44. آیینه سنندج ۰, ۱۳۷۱–۰۸–۰۱
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ http://ekran.sourehcinema.com/Cinema.aspx?CinemaId=151010
  46. https://www.mehrnews.com/news/4011796/فراخوان-نخستین-دوره-بین-المللی-جشنواره-دف-نوای-رحمت-اعلام-شد
  47. https://www.mehrnews.com/news/4011796/فراخوان-نخستین-دوره-بین-المللی-جشنواره-دف-نوای-رحمت-اعلام-شد
  48. https://www.mehrnews.com/news/4075635/لوح-ثبت-ملی-ساختن-ونواختن-دف-به-نام-کردستان-رونمایی-شد
  49. «هفتمین دوره جشنواره «دف نوای رحمت» در سنندج». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، ۳ فروردین ۱۳۹۷. بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۸. </
  50. http://www.kordestanpl.ir
  51. «توانمندی‌های استان کردستان در زمینه‌های میراث فرهنگی و گردشگری». وب سایت استانداری کردستان. 
  52. http://kurdistan.ichto.ir/Default.aspx?tabid=2147
  53. «https://www.ilna.ir/بخش-اخبار-101/18708-قدمت-شهر-سنندج-به». 
  54. «ساخت دارالقرآن بین‌المللی سنندج از محل اعتبارات سفر رهبری». خبرگزاری فارس، ۳ فروردین ۱۳۹۷. بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۸. </
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ http://www.ostan-kd.ir/Default.aspx?TabId=93#p3-17
  56. http://kurdistan.ichto.ir/
  57. ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ http://www.e-sanandaj.ir/HomePage.aspx?TabID=4623&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR
  58. http://www.ostan-kd.ir/Default.aspx?TabId=93#p3-2
  59. http://kurdistan.ichto.ir/Default.aspx?tabid=2172
  60. http://www.yjc.ir/fa/news/5052282/بزرگترین-سینمای-روباز-جهان-در-آبیدرسنندج
  61. پورتال شهرداری سنندج، بازدید: ژوئیه ۲۰۱۲.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ http://www.ilna.ir/news/news.cfm?id=107183
  63. شانا، بازدید «مارس ۲۰۰۹.
  64. پی‌تی‌اس، بازدید: مارس ۲۰۰۹.
  65. روزنامهٔ آفرینش، تاریخ خبر ۱۳۸۶/۰۹/۲۰، بازدید: مارس ۲۰۰۹.
  66. ایرنا، کد خبر: ۴۷۲۰۶۰، ۱۳۸۸/۲/۱۸
  67. ماهنامه خبری سازمان صنایع دستی ایران، شمارهٔ ۱۴، ص ۲۴
  68. فرهنگ جغرافیائی آبادی‌های کشور، ج ۳۵، ص ۱۹۵.
  69. ایران پترونت، بازدید: مارس ۲۰۰۹.
  70. http://snjairport.ir/FlightSchedule.aspx

ویکی انگلیسی

سنندج دارالایاله کردستان ایران- تألیف محمد کامبیز قصری انتشارات دانشگاه کردستان ۱۳۸۱

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

سایت رسمی دکتر سید مهدی فرشادان نماینده سنندج و دیواندره و کامیاران در مجلس شورای اسلامی

در دانشنامه‌های دیگر