پرش به محتوا

غزه (شهر)

مختصات: ۳۱°۳۱′ شمالی ۳۴°۲۷′ شرقی / ۳۱٫۵۱۷°شمالی ۳۴٫۴۵۰°شرقی / 31.517; 34.450
مقاله حفاظت‌شده
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

با نوار غزه یا استان غزه اشتباه نشود.
غزه
غَزَّة
شهر
کلیسای سنت پورفیریوس
خیابان عمر مختار
قلعه ناپلئون
مسجد سید هاشم
ریمال قبل از اکتبر ۲۰۲۳[الف]
ریمال در اکتبر ۲۰۲۳
نشان شهر غزه
نشان شهر غزه
غزه در نوار غزه واقع شده
غزه
غزه
غزه در فلسطین واقع شده
غزه
غزه
مختصات: ۳۱°۳۱′ شمالی ۳۴°۲۷′ شرقی / ۳۱٫۵۱۷°شمالی ۳۴٫۴۵۰°شرقی / 31.517; 34.450
کشور فلسطین
استانغزه
پیدایش
تاریخ شهر شدن		قرن پانزدهم پیش از میلاد
سال ۱۹۹۴ میلادی
حکومت
 • نوعشهر
 • تحت کنترلمورد مناقشه:
 اسرائیل
 حماس
 • شهرداریحیی سراج (منصوب شده توسط حماس)
مساحت
 • کل۴۵۰۰۰ دونوم (۴۵ کیلومتر مربع یا ۱۷ مایل مربع)
ارتفاع
۱۵ متر (۴۹ فوت)
جمعیت
 (سرشماری در ۲۰۱۷)[۳]
 • کل۵۹۰۴۸۱
 • برآورد 
(۲۰۲۵)
۱٬۰۰۰٬۰۰۰[۲]
 • تراکم۱۳۰۰۰/کیلومتر مربع (۳۴۰۰۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانییوتی‌سی ۲+
 • تابستانی (DST)یوتی‌سی ۳+
کد منطقه۰۲ (+۹۷۰)
وبگاهmogaza.org

غزه شهری در نوار غزه، فلسطین و مرکز استان غزه است. این شهر که در ساحل مدیترانه، ۷۶٫۶ کیلومتری جنوب غربی اورشلیم واقع شده است، تنها بندر فلسطین را در خود جای داده است. با جمعیتی بالغ بر ۵۹۰٬۴۸۱ نفر تا سال ۲۰۱۷،[۳] شهر غزه پرجمعیت‌ترین شهر فلسطین بود تا اینکه جنگ غزه باعث آوارگی بیشتر جمعیت آن شد.

غزه از دست‌کم سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد مسکونی بوده است،[۴] و در طول تاریخ خود زیر فرمان مردمان و امپراتوری‌های گوناگون بوده است. فلیسطی‌ها پس از آنکه مصریان باستان نزدیک به ۳۵۰ سال بر آن فرمان رانده بودند، غزه را بخشی از پنج‌شهر خود کردند. در زمان امپراتوری روم، غزه آرامشی نسبی را تجربه کرد و بندر مدیترانه‌ای آن رونق گرفت. در سال ۶۳۵ میلادی، نخستین شهر در سرزمین فلسطین بود که به دست سپاه خلافت راشدین فتح شد و به‌سرعت به مرکز فقه اسلامی تبدیل گردید. با این حال، تا هنگام برپایی دولت‌های صلیبی در ۱۰۹۹، غزه به ویرانه‌ای بدل شده بود. در سده‌های بعد، غزه با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو شد—از یورش‌های مغول تا سیلاب‌های سنگین و هجوم دسته‌های ملخ—و تا سدهٔ شانزدهم که در امپراتوری عثمانی ادغام شد، به روستایی فروکاسته بود. در نیمهٔ نخست فرمانروایی عثمانیان، دودمان رضوان بر غزه حکم می‌راند و شهر روزگاری از بازرگانی پررونق و آرامش را پشت سر گذاشت. شهرداری غزه در سال ۱۸۹۳ تأسیس شد.

شهر غزه در جریان جنگ جهانی اول به دست نیروهای بریتانیایی افتاد و به بخشی از فلسطین تحت قیمومت بریتانیا تبدیل شد. در پی جنگ اعراب و اسرائیل در ۱۹۴۸، مصر ادارهٔ سرزمین تازه‌تشکیل نوار غزه را بر عهده گرفت و بهبودهای متعددی در شهر انجام شد. جمعیت آن پس از ورود آوارگان فلسطینی رانده‌شده بر اثر جنگ و نکبت پسین، به‌تندی افزایش یافت. غزه در جنگ شش‌روزهٔ ۱۹۶۷ به اشغال اسرائیل درآمد و در ۱۹۹۳ به تشکیلات خودگردان فلسطین واگذار شد. در ماه‌های پس از انتخابات ۲۰۰۶، درگیری مسلحانه‌ای میان جناح‌های سیاسی فلسطینی فتح و حماس درگرفت که منجر به قدرت گرفتن حماس در غزه شد. پس از آن، نوار غزه در معرض محاصره‌ای به رهبری اسرائیل و با پشتیبانی مصر قرار گرفت‏.[۵] اسرائیل در ژوئن ۲۰۱۰ با اجازهٔ ورود کالاهای مصرفی از سخت‌گیری محاصره کاست و مصر در ۲۰۱۱ گذرگاه رفح را برای عبور عابران پیاده گشود‏.[۵][۶] از زمان آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، شهر تا حد زیادی بر اثر حملات هوایی اسرائیل ویران شده است و بخش بزرگی از میراث فرهنگی مهم بافت کهن غزه نیز آسیب دیده یا نابود شده است.

فعالیت‌های اقتصادی اصلی شهر غزه صنایع کوچک و کشاورزی است. با این حال، محاصره و درگیری‌های مکرر اقتصاد را زیر فشار شدید گذاشته است.[۷] اکثریت ساکنان فلسطینی غزه مسلمان‌اند، هرچند اقلیتی مسیحی نیز وجود دارد. ساختار جمعیتی شهر بسیار جوان است و حدود ۷۵٪ جمعیت زیر ۲۵ سال دارند. تا سپتامبر ۲۰۲۵، بسیاری از ساکنان یا گریخته یا به جنوب نوار غزه تخلیه شده‌اند، یا در نتیجهٔ اقدامات اسرائیل در شمال کشته شده‌اند. از این‌رو، آمارها یا برآوردهای جمعیت قبلی منسوخ شده‌اند.[۸]

تاریخ

مقالهٔ اصلی: تاریخ غزه

تاریخ سکونت در غزه به ۵۰۰۰ سال پیش برمی‌گردد و آن را به یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان تبدیل می‌کند.[۹] این شهر که در مسیر ساحلی مدیترانه بین شمال آفریقا و شام واقع شده است، در بیشتر تاریخ خود به عنوان یک مرکز اصلی تجارت در جنوب فلسطین و یک توقفگاه مهم در مسیر تجارت ادویه که از دریای سرخ عبور می‌کند، عمل می‌کرد.[۱۰][۱۱]

اوایل عصر برنز

سکونت در منطقه غزه به قلعهٔ باستانی مصر که در قلمرو کنعانی‌ها در تل السکان، در جنوب غزه امروزی ساخته شده بود، برمی‌گردد. این مکان تا حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مسکونی بود. در حدود ۲۶۰۰ سال قبل از میلاد، این سکونتگاه دوباره ساخته شد و این بار کنعانی‌ها در آن ساکن شدند. تل السکان حدود ۲۳۰۰ سال قبل از میلاد دوباره متروکه شد.[۱۲]

میانهٔ عصر برنز

مرکز شهری دیگری به نام تل العجول در امتداد بستر رودخانه وادی غزّه شروع به رشد کرد.[۱۳]

اواخر عصر برنز

در زمان سلطنت توتمس سوم (۱۴۷۹–۱۴۲۵ پیش از میلاد)، این شهر به توقفگاهی در بزرگراه پادشاه، یک مسیر تجاری حیاتی شام، تبدیل شد و در نامه‌های قرن چهاردهمی آمارنا به عنوان آزاتو ذکر شده است.[۱۴] غزه بعدها به عنوان پایتخت اداری مصر در کنعان عمل کرد.[۱۵] غزه به مدت ۳۵۰ سال تحت کنترل مصر باقی ماند تا اینکه در قرن دوازدهم پیش از میلاد توسط فلیسطی‌ها فتح شد.[۱۴]

عصر آهن

غزه یکی از شهرهای تاریخی فلیسطیه بود؛ فلیسطیه منطقه‌ای در جنوب‌غربی شام به‌شمار می‌رفت که شهرهایی چون اشکلون، اشدود، غزه، جت و عقرون در آن قرار داشتند و ساکنان آن را فلیسطی‌ها تشکیل می‌دادند. سنت «پنتاپولیس» (اتحادیهٔ پنج‌شهری) و استقرار فلیسطی‌ها در کرانهٔ جنوبی شام از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد گزارش شده است.[۱۴][۱۶]

دورهٔ هلنیستی

در زمان هخامنشیان سردار ایرانی باتیس فرماندار غزه بود. غزه تحت امپراتوری ایران به استقلال و رفاه نسبی دست یافت. اسکندر مقدونی، غزه را که آخرین شهری که در مسیر فتح مصر در برابر او مقاومت کرد، را به مدت پنج ماه محاصره کرد و سپس در سال ۳۳۲ پیش از میلاد آن را تصرف کرد؛[۱۴] ساکنان آن یا کشته شدند یا به اسارت درآمدند. اسکندر بادیه‌نشینان محلی را برای اسکان در غزه آورد و شهر را به صورت یک پولیس (یا «دولت-شهر») سازماندهی کرد.

نبرد غزه در سال ۳۱۲ پیش از میلاد

در دوران امپراتوری سلوکی، سلوکوس اول نیکاتور یا یکی از جانشینان او، غزه را به سلوکیه تغییر نام داد تا مناطق اطراف آن را در برابر بطالسه کنترل کند.[نیازمند منبع] در نتیجه، فرهنگ یونانی ریشه دواند و غزه به عنوان مرکز شکوفایی دانش و فلسفه هلنیستی شهرت یافت.[۱۷] در طول جنگ سوم دیادوخی، بطلمیوس اول سوتر، دمتریوس اول پلیورستس را در نبرد غزه در سال ۳۱۲ پیش از میلاد شکست داد. در سال ۲۷۷ پیش از میلاد، پس از لشکرکشی موفقیت‌آمیز بطلمیوس دوم علیه نبطی‌ها، قلعه بطلمیوسی غزه کنترل تجارت ادویه با جرها و عربستان جنوبی را به دست گرفت.

غزه در سال ۹۶ پیش از میلاد، محاصره دیگری را توسط پادشاه حشمونایی، الکساندر یانائوس، تجربه کرد. او شهر را «کاملاً سرنگون» کرد و ۵۰۰ سناتور را که به معبد آپولو فرار کرده بودند، کشت؛[۱۸] متون باستانی گزارش می‌کنند که او حومهٔ شهر را به آتش کشید و سپس با اهلِ غزه صلح کرد و گروگان‌هایی به اورشلیم فرستاد.[۱۹][۲۰]

دوره رومی

مجسمه زئوس که در قرن بیستم در غزه کشف شد

یوسیفوس خاطرنشان می‌کند که غزه تحت حکومت آنتیپاتر اسکان داده شد، که پس از انتصاب به عنوان فرماندار ادومیه توسط یانائوس، روابط دوستانه‌ای با غزه‌ای‌ها، آسکالونی‌ها و شهرهای همسایه برقرار کرد.[۲۱]

در سدهٔ نخست پیش از میلاد، غزه پس از ورود پومپه به شام (۶۳ پ. م) و اصلاحات آئولوس گابینیوس در سال ۶۱ پ.م. به‌عنوان «شهر آزاد» سازمان‌دهی شد و آغازگاه گاه‌شماری محلی غزه از همین تاریخ شمرده می‌شود.[۲۲]

غزه که پس از الحاق به امپراتوری روم در سال ۶۳ پیش از میلاد به فرماندهی پومپه بازسازی شد، سپس بخشی از استان رومی یهودیه شد.[۱۴] این شهر در جریان شورش نیروهای یهودی علیه حکومت روم در سال ۶۶ میلادی هدف قرار گرفت و تا حدی ویران شد.[۲۳] با این وجود، این شهر حتی پس از ویرانی اورشلیم در طول اولین جنگ یهودی-رومی همچنان شهری مهم باقی ماند.[۲۴] پس از این، و دوباره در پایان شورش بارکوخبا (۱۳۲–۱۳۶ میلادی)، اسیران به بردگی در غزه فروخته شدند.[۲۵]

در طول دوره روم، غزه شهری مرفه بود و از چندین امپراتور کمک‌های مالی و توجه دریافت می‌کرد.[۲۶] یک مجلس سنای ۵۰۰ نفره بر غزه حکومت می‌کرد و طیف متنوعی از یونانیان، رومی‌ها، فنیقی‌ها، یهودیان، مصری‌ها، ایرانیان و بادیه‌نشینان در این شهر ساکن بودند. ضرابخانه غزه سکه‌هایی مزین به مجسمه‌های خدایان و امپراتوران ضرب می‌کرد.[۲۷] در طول بازدید خود در سال ۱۳۰ میلادی،[۲۸] امپراتور هادریان شخصاً مسابقات کشتی، بوکس و سخنرانی را در تماشاخانهٔ جدید غزه افتتاح کرد.[مشکوک] این شهر با معابد بت‌پرستی بسیاری مزین شده بود؛ فرقه اصلی، فرقه مارناس بود. معابد دیگر به زئوس، هلیوس، آفرودیته، آپولون، آتنا و توخه محلی اختصاص داده شده بودند.[۲۹] مسیحیت در سال ۲۵۰ میلادی در سراسر غزه، از جمله در بندر مایوماس، گسترش یافت.[۳۰][۳۱][۳۲][۳۳] اولین شواهد از اسقف غزه به اوایل قرن چهارم برمی‌گردد، زمانی که سنت سیلوان در آن سمت خدمت می‌کرد.[۳۴]

دورهٔ بیزانس

پس از تقسیم امپراتوری روم در قرن سوم، غزه تحت کنترل امپراتوری روم شرقی باقی ماند که خود به امپراتوری بیزانس تبدیل شد. این شهر رونق گرفت و مرکز مهمی برای جنوب فلسطین بود.[۳۵] یک اسقف‌نشین مسیحی در غزه تأسیس شد. گرویدن به مسیحیت در غزه در زمان سنت پورفیریوس بین سال‌های ۳۹۶ تا ۴۲۰ تسریع شد. در سال ۴۰۲، تئودئوس دوم دستور تخریب هر هشت معبد بت‌پرستان شهر را داد،[۳۶] و چهار سال بعد، ملکه آئلیا اودوسیا دستور ساخت کلیسایی بر فراز ویرانه‌های معبد مارناس را صادر کرد.[۳۷] در همین دوران بود که فیلسوف مسیحی انیاس، غزه، زادگاه خود را «آتن آسیا» نامید.[۳۸] طبق کاوش‌های انجام شده، کنیسه بزرگ غزه در قرن ششم وجود داشته است.[۳۹]

دوره اولیه اسلامی

تصویر یک ساختمان غزه در موزاییک‌های ام‌الرصاص بیزانسی، قرن هشتم، در دوران خلافت عباسیان

در ح. 638 غزه توسط نیروهای مسلمان عرب به فرماندهی عمرو عاص، در سال‌های پس از نبرد اجنادین بین امپراتوری بیزانس و خلافت راشدین در فلسطین مرکزی، تصرف شد.[۴۰] غزه ویران نشد و ساکنان آن علیرغم مقاومت سرسختانه و طولانی شهر، مورد حمله ارتش عمرو عاص قرار نگرفتند، اگرچه پادگان بیزانسی آن قتل‌عام شد.[۴۱]

ورود اعراب مسلمان تغییرات قابل توجهی را در غزه به همراه داشت؛ در ابتدا، برخی از کلیساهای آن به مساجد تبدیل شدند، از جمله مسجد جامع فعلی غزه (قدیمی‌ترین مسجد شهر). این مسجد بعدها توسط سلطان بیبرس بازسازی شد که در قرن سیزدهم یک کتابخانه عظیم خطی حاوی بیش از ۲۰۰۰۰ نسخه خطی به آن اهدا کرد.[۴۲] بخش بزرگی از جمعیت به سرعت اسلام را پذیرفتند،[۴۳][۴۴] و زبان عربی به زبان رسمی تبدیل شد.[۴۵] در سال ۷۶۷، محمد بن ادریس شافعی در غزه متولد شد و دوران کودکی خود را در آنجا گذراند. او مکتب شافعی، یکی از چهار مکتب اصلی فقه (قانون) در اسلام سنی، را تأسیس کرد.[۴۶]

امنیت، که در دوران اولیه حکومت مسلمانان به خوبی حفظ شده بود، عامل کلیدی در رفاه غزه بود. اگرچه الکل در اسلام ممنوع بود، اما جوامع یهودی و مسیحی اجازه داشتند تاکستان‌داری را ادامه دهند و انگور، که محصول اصلی نقدی شهر بود، عمدتاً به مصر صادر می‌شد.[۴۷]

از آنجا که غزه با صحرای نگب هم‌مرز بود، در برابر گروه‌های عشایری جنگجو آسیب‌پذیر بود.[۴۸] این شهر در پایان جنگ قیس-یمن (۷۹۳–۷۹۶) بین دو قبیله قدرتمند عربستان ویران شد.[۴۹] با این حال، تا قرن دهم، این شهر توسط خلافت عباسی بازسازی شد؛ در دوران حکومت عباسیان، مقدسی جغرافی‌دان، غزه را به عنوان «شهری بزرگ در جاده اصلی به مصر در مرز بیابان» توصیف کرد.[۵۰] در سال ۹۷۸، خلافت فاطمیان با الفتکین، حاکم ترک دمشق، توافقی منعقد کرد که به موجب آن فاطمیان غزه و سرزمین‌های جنوب آن، از جمله مصر را کنترل می‌کردند، در حالی که الفتکین منطقه شمال شهر را کنترل می‌کرد.[۵۱]

دوره‌های صلیبی و ایوبی

صلیبیون در سال ۱۱۰۰ غزه را فتح کردند و شاه بالدوین سوم در سال ۱۱۴۹ قلعه‌ای در این شهر برای شوالیه‌های معبد ساخت.[۵۲] او همچنین مسجد جامع را دوباره به کلیسا، کلیسای جامع سنت جان، تبدیل کرد.[۲۸] در سال ۱۱۵۴، جهانگرد عرب، الادریسی، نوشت که غزه «امروزه بسیار پرجمعیت و در دست صلیبیون است.»[۵۳] در سال ۱۱۸۷، ایوبیان به رهبری سلطان صلاح‌الدین ایوبی غزه را تصرف کردند و در سال ۱۱۹۱ استحکامات شهر را ویران کردند. ظاهراً ریچارد شیردل در سال ۱۱۹۲ شهر را بازسازی کرد، اما دیوارها در نتیجه معاهدهٔ یافا در سال ۱۱۹۳ دوباره برچیده شدند.[۵۴] حکومت ایوبیان در سال ۱۲۶۰ پس از آنکه مغولان به رهبری هولاکو خان غزه را به‌طور کامل ویران کردند، پایان یافت. غزه جنوبی‌ترین فتح هولاکو خان بود.

دوره مملوک

پس از ویرانی غزه توسط مغول‌ها، سربازان برده مسلمان مستقر در مصر که به عنوان مملوک‌ها شناخته می‌شدند، شروع به اداره این منطقه کردند. در سال ۱۲۷۷، مملوک‌ها غزه را به عنوان پایتخت استانی به نام «مملکة غزة» (فرمانداری غزه) برگزیدند. این منطقه در امتداد دشت ساحلی فلسطین از رفح در جنوب تا شمال قیصریه و از شرق تا ارتفاعات سامریه و تپه‌های هبرون امتداد داشت. دیگر شهرهای بزرگ این استان شامل قاقون، لود و رمله بودند.[۵۵] [نیازمند منبع کامل] غزه که در دوران مملوک‌ها وارد دوره‌ای از آرامش شده بود، توسط آنها به عنوان پایگاهی در حملاتشان علیه صلیبیون که در سال ۱۲۹۰ پایان یافت، مورد استفاده قرار گرفت[۵۶] در سال ۱۲۹۴ زلزله‌ای غزه را ویران کرد و پنج سال بعد مغول‌ها دوباره تمام آنچه را که توسط مملوک‌ها بازسازی شده بود، نابود کردند.[۴۵] جغرافی‌دان سوری، الدمشقی، غزه را در سال ۱۳۰۰ به عنوان «شهری چنان پردرخت که مانند پارچه‌ای زربفت پهن شده بر روی زمین به نظر می‌رسد» توصیف کرد.[۵۷] در زمان حکومت امیر سنجر الجولی، غزه به شهری شکوفا تبدیل شد و بسیاری از معماری دوران مملوک‌ها به دوران سلطنت او بین سال‌های ۱۳۱۱ تا ۱۳۲۰ و دوباره در سال ۱۳۴۲ بازمی‌گردد.[۵۸][۵۹] در سال ۱۳۴۸ طاعون خیارکی به شهر سرایت کرد و اکثر ساکنان آن را کشت و در سال ۱۳۵۲، غزه دچار سیل ویرانگری شد که در آن بخش خشک فلسطین نادر بود.[۶۰] با این حال، هنگامی که ابن بطوطه، نویسنده عرب در سال ۱۳۵۵ از این شهر بازدید کرد، خاطرنشان کرد که «بزرگ و پرجمعیت است و مساجد زیادی دارد.»[۶۱] مملوک‌ها با ساخت مساجد، مدارس اسلامی، بیمارستان‌ها، کاروانسراها و حمام‌های عمومی به معماری غزه کمک کردند.[۱۳]

مملوک‌ها پس از اخراج یهودیان توسط صلیبیون، به آنها اجازه بازگشت به شهر را دادند و جامعه یهودی در طول حکومت ممالیک رونق گرفت. در اواخر دوره ممالیک، جامعه یهودی در غزه پس از جوامع صفد و اورشلیم، سومین جامعه بزرگ در فلسطین بود.[نیازمند منبع] در سال ۱۴۸۱، یک مسافر یهودی ایتالیایی، مشولام اهل ولترا، دربارهٔ غزه نوشت:

این مکان زیبا و مشهور است و میوه‌های آن بسیار معروف و مرغوب هستند. نان و شراب خوب در آنجا یافت می‌شود، اما فقط یهودیان شراب درست می‌کنند. غزه محیطی چهار مایلی دارد و دیواری ندارد. حدود شش مایل از دریا فاصله دارد و در دره‌ای و تپه‌ای واقع شده است. جمعیتی به اندازه شن‌های دریا دارد و حدود پنجاه (شصت) خانه‌دار و صنعتگر یهودی در آن زندگی می‌کنند. آنها یک کنیسه کوچک اما زیبا، تاکستان‌ها، مزارع و خانه‌ها دارند.[۶۲]

دورهٔ عثمانی

غزه در سال ۱۸۴۱؛ نقشه‌برداری‌شده به‌دست مهندسان سلطنتی بریتانیا پس از بحران شرقی ۱۸۴۰
نقاشیِ غزه اثر دیوید رابرتس، ۱۸۳۹، از مجموعهٔ «سرزمین مقدس، سوریه، ادومیه، عربستان، مصر و نوبه»

در سال ۱۵۱۶، غزه که در آن زمان شهری کوچک با بندری غیرفعال، بناهای ویران و دادوستدی کاهش‌یافته بود، در امپراتوری عثمانی ادغام شد.[۶۳] ارتش عثمانی یک خیزشِ کوچک را به‌سرعت و کارآمدی سرکوب کرد،[۶۴] و جمعیت بومی عموماً آنان را به‌عنوانِ هم‌کیشان سنی خود پذیرا شدند.[۶۳] سپس شهر به پایتخت سنجق غزه بدل شد که بخشی از ایالت دمشق به‌شمار می‌آمد.[۶۳] خاندانِ رضوان (برگرفته از نام حاکم «رضوان پاشا») نخستین دودمانی بود که بر غزه حکومت کرد و بیش از یک سده ادارهٔ شهر را در دست داشت.[۶۵] در روزگار احمد بن رضوان، همکاری میانِ حاکم و فقیه نامدار اسلامی خیرالدین رملی که در شهر نزدیک رمله مستقر بود، غزه را به کانونی فرهنگی و دینی بدل کرد.[۶۶]

بر پایهٔ نوشتهٔ تئودور ادوارد داولینگ در ۱۹۱۳، در سال ۱۵۸۴ در غزه جامعه‌ای از سامریان وجود داشت. آنان یک کنیسهٔ بزرگ و دو گرمابه داشتند. «یکی از آن‌ها هنوز نام حمام سامریان را بر خود دارد.» گمان می‌رود سامریان پیش از آغاز سدهٔ هفدهم از شهر رانده شده باشند.[۶۷]

مسلمانانی در حال مطالعهٔ قرآن با نمای غزه در پس‌زمینه؛ نقاشی از هری فن، حدود ۱۸۸۴

در دورانِ حکومتِ حسین پاشا، کشاکش میان جمعیت یکجانشین و قبایل بدوی پیرامون به‌طور چشمگیری کاهش یافت و غزه توانست در آرامش رونق بگیرد. دورهٔ رضوان به‌عنوان «دوران طلایی» غزه وصف شده است؛ زمانی که شهر عملاً «پایتخت فلسطین» بود.[۶۸][۶۹] مسجد اعظم مرمت شد و شش مسجد دیگر ساخته شد، و در همین حال حمام‌های ترکی و دکه‌های بازار افزایش یافت.[۶۳] پس از مرگ موسی پاشا بن حسن رضوان (جانشین حسین) مقام‌داران عثمانی به جای خاندان رضوان منصوب شدند. دورهٔ رضوان آخرین عصر طلایی غزه در تحت حکومت عثمانی بود و پس از برکناری این خاندان، شهر به‌تدریج رو به افول گذاشت.[۷۰]

از اوایل سدهٔ نوزدهم، غزه از نظر فرهنگی زیر نفوذ مصر همسایه قرار گرفت؛ محمدعلی پاشا در ۱۸۳۲ غزه را فتح کرد.[۷۱] دانشمند آمریکایی ادوارد رابینسون در ۱۸۳۸ از شهر دیدار کرد و آن را شهری «پر جمعیت» و بزرگ‌تر از اورشلیم توصیف نمود که بافت کهن آن بر فراز تپه‌ای و حومه‌هایش در دشت مجاور قرار داشت.[۷۲] شهر به‌سبب جایگاه راهبردی‌اش بر سر راه کاروانی میانِ مصر و شمالِ سوریه و نیز تولید صابون و پنبه برای دادوستد با دولت، قبایل عرب محلی و بدویان وادی عربه و معان از تجارت بهره‌مند بود.[۷۳] بازارهای غزه به‌خوبی تأمین می‌شد و رابینسون آن‌ها را «بسیار بهتر» از بازارهای اورشلیم دانست.[۷۴] او همچنین یاد کرد که تقریباً همهٔ یادگارهای تاریخ باستان غزه بر اثر درگیری‌ها و اشغال‌های پیاپی از بین رفته است.[۷۵] تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم، بندر غزه زیر سایهٔ بندرها یافا و حیفا قرار گرفت، هرچند ناوگان ماهی‌گیری خود را حفظ کرد.[۷۶]

طاعون خیارکی در ۱۸۳۹ بار دیگر غزه را فردا گرفت و شهر، که از ثبات سیاسی و اقتصادی بی‌بهره بود، به رکود فرورفت. در ۱۸۴۰ نیروهای مصری و عثمانی در بیرون غزه نبرد کردند. عثمانی‌ها بر قلمرو دست یافتند و عملاً به حکومت مصر بر فلسطین پایان دادند؛ با این‌همه، این نبردها مرگ و ویرانی بیش‌تری برای غزه در پی داشت.[۶۳]

در اواخرِ دورهٔ عثمانی، کشتی‌های بریتانیایی که در غزه پهلو می‌گرفتند با جو بارگیری می‌شدند که عمدتاً برای بازار اسکاتلند و تولید ویسکیِ اسکاچ در نظر گرفته می‌شد. به‌سبب نبود نمایندهٔ کنسولی بریتانیا، داده‌های دقیقی دربارهٔ ارزش مالی و مقادیر این کالاها در دست نیست.[۷۷]

جنگ جهانی اول

به دلیل موقعیت فلسطین در جنگ جهانی اول امپراتوری‌های بریتانیا و عثمانی برای کنترل فلسطین بسیار سخت جنگیدند و بریتانیا بعد از جنگ فلسطین و عراق را فتح کرد.[۷۸]

بعد از جنگ جهانی اول

غزه پس از تسلیم شدن به نیروهای بریتانیایی، ۱۹۱۸

در پی جنگ جهانی اول، غزه به بخشی از قیمومیت بریتانیا بر فلسطین تبدیل شد. پس از شروع جنگ اول اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸، مصر کنترل غزه را به دست گرفت و نواحی اطراف آن را تسخیر نمود. مصری‌ها هرگز ساکنان آن را به عنوان شهروندان مصری نپذیرفتند و و خروج آن‌ها را از نوار غزه ممنوع کردند.

در آغاز قیام فلسطینی در سال ۱۹۸۷، که تحت عنوان انتفاضه اول شناخته می‌شود، غزه مرکز ناآرامی سیاسی و رویارویی بین اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها شد و اوضاع اقتصادی در این شهر رو به وخامت گذاشت.

درگیری و اشغال

بریتانیا که در طول جنگ جهانی اول، نیروهای متفقین را رهبری می‌کرد و در طول نبرد سوم غزه در سال ۱۹۱۷، کنترل شهر را به دست گرفت.[۷۹] پس از جنگ، غزه در فلسطین تحت قیمومیت قرار گرفت.[۸۰] در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، غزه دستخوش گسترش عمده‌ای شد. محله‌های جدیدی در امتداد ساحل و دشت‌های جنوبی و شرقی ساخته شدند. سازمان‌های بین‌المللی و گروه‌های مبلغ مذهبی، بیشتر این ساخت و سازها را تأمین مالی کردند.[۸۱]

در طرح تقسیم سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۷، غزه به عنوان بخشی از یک کشور عربی در فلسطین تعیین شد، اما پس از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ توسط مصر اشغال شد. جمعیت رو به رشد غزه با هجوم پناهندگان از شهرها، شهرستان‌ها و روستاهای اطراف که توسط اسرائیل تصرف شده بودند، افزایش یافت. در سال ۱۹۵۷، جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، اصلاحاتی را در غزه انجام داد که شامل گسترش فرصت‌های آموزشی و خدمات شهری، تأمین مسکن و ایجاد نیروهای امنیتی محلی بود.[۸۲]

اشغالگری و استعمار اسرائیل

در جنگ شش‌روزه اسرائیل بلندی‌های جولان، نوار غزه و کرانه باختری را فتح کرد و غزه تا ۳۸ سال بعد از جنگ تحت کنترل اسرائیل بود. غزه در طول جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ پس از شکست ارتش مصر توسط اسرائیل اشغال شد. از دهه ۱۹۷۰ درگیری‌های مکرری بین فلسطینی‌ها و مقامات اسرائیلی در این شهر رخ داده است. این تنش‌ها منجر به انتفاضه اول در سال ۱۹۸۷ شد. غزه در طول این قیام مرکز رویارویی بود،[۷۹] و شرایط اقتصادی در این شهر بدتر شد.[۸۳]

  • ساخت و ساز شهرک اسرائیلی نتزاریم، در جنوب شهر غزه، توسط نهال،[ب] نوامبر ۱۹۷۲.
    ساخت و ساز شهرک اسرائیلی نتزاریم، در جنوب شهر غزه، توسط نهال،[ب] نوامبر ۱۹۷۲.
  • دختران دانش‌آموز فلسطینی در حال بازگشت به خانه، با سربازان اسرائیلی که در حال تفتیش بدنی گروهی از مردان فلسطینی بودند، نوامبر ۱۹۸۶ مواجه شدند.
    دختران دانش‌آموز فلسطینی در حال بازگشت به خانه، با سربازان اسرائیلی که در حال تفتیش بدنی گروهی از مردان فلسطینی بودند، نوامبر ۱۹۸۶ مواجه شدند.
  • تظاهرات فلسطینی‌ها در جریان انتفاضه اول در نوار غزه، ۲۱ دسامبر ۱۹۸۷
    تظاهرات فلسطینی‌ها در جریان انتفاضه اول در نوار غزه، ۲۱ دسامبر ۱۹۸۷
  • بولدوزر مسلح اسرائیلی در حال تخریب خانه‌ای فلسطینی در غزه در جریان انتفاضه دوم، ۲۰۰۱
    بولدوزر مسلح اسرائیلی در حال تخریب خانه‌ای فلسطینی در غزه در جریان انتفاضه دوم، ۲۰۰۱

تحت کنترل فلسطین

همچنین ببینید: بحران انسانی غزه (۲۰۲۳–اکنون) و تخلیه شمال غزه

در سپتامبر ۱۹۹۳، رهبران اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین توافق‌نامه اسلو را امضا کردند که خواستار اداره فلسطینی نوار غزه، و شهر اریحا در کرانه غربی می‌شد که در می ۱۹۹۴ به مرحله اجرا درآمد. بیشتر اسرائیلی‌ها در حالی غزه را ترک کردند که اداره آن را به حکومت خودگردان فلسطین برای اداره و کنترل شهر در کنار باقی نوار غزه واگذار کردند.

دولت فلسطینی به رهبری یاسر عرفات، غزه را به عنوان اولین مقر ایالتی خود برگزید. در سپتامبر ۱۹۹۵، اسرائیل و ساف یک توافق‌نامه صلح ثانویه امضا کردند که حکومت فلسطینی را تا برخی شهرهای کرانه غربی گسترش می‌داد. این موافقت نامه نیز یک مجمع فلسطینی با ۸۸ عضو تأسیس کرد که جلسه افتتاحی خود را در مارس ۱۹۹۶ در غزه برگزار کرد.

شهر غزه در ۲۰۰۷

در سال ۲۰۰۵، اسرائیل نیروهای خود را از نوار غزه خارج کرد و هزاران اسرائیلی را که در این منطقه ساکن شده بودند، از آنجا بیرون راند.[۸۵] (طرح خروج یکجانبه اسرائیل در سال ۲۰۰۴ را ببینید) از زمان خروج اسرائیل، حماس درگیر یک مبارزه قدرت گاه خشونت‌آمیز با سازمان فلسطینی رقیب خود، فتح، بوده است. در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۶، حماس در انتخابات مجلس قانون‌گذاری فلسطین، که قوهٔ مقننه تشکیلات خودگردان فلسطین است، به پیروزی غافلگیرکننده‌ای دست یافت. در سال ۲۰۰۷، حماس نیروهای فتح را در نوار غزه سرنگون کرد و در پاسخ، اعضای حماس از دولت تشکیلات خودگردان فلسطین در کرانه باختری اخراج شدند. حماس، که توسط اکثر کشورهای غربی به عنوان یک سازمان تروریستی شناخته می‌شود، عملاً کنترل شهر و نوار غزه را در دست دارد.[۸۶]

در مارس ۲۰۰۸، ائتلافی از گروه‌های حقوق بشر ادعا کردند که محاصره شهر غزه توسط اسرائیل باعث شده است که وضعیت انسانی در غزه به بدترین نقطه خود از زمان اشغال این سرزمین توسط اسرائیل در جنگ شش‌روزه رسیده باشد،[۸۷] و حملات هوایی اسرائیل که شبه‌نظامیان را در مناطق پرجمعیت هدف قرار می‌دهد، اغلب باعث کشته شدن رهگذران نیز شده است.[۸۵] در سال ۲۰۰۸، اسرائیل حمله‌ای را علیه غزه آغاز کرد.[۸۸] اسرائیل اظهار داشت که این حملات در پاسخ به حملات مکرر موشکی و خمپاره‌ای از نوار غزه به اسرائیل از سال ۲۰۰۵، بوده است، در حالی که فلسطینی‌ها اظهار داشتند که در آن حملات موشکی و خمپاره‌ای در پاسخ به تهاجمات نظامی و محاصره نوار غزه توسط اسرائیل بوده است. در ژانویه ۲۰۰۹، حداقل ۱۳۰۰ فلسطینی در این درگیری کشته شدند.[۸۹][۹۰]

ویرانی‌های شهر غزه پس از بمباران اسرائیل، ۲۲ نوامبر ۲۰۱۲

در نوامبر ۲۰۱۲، پس از یک هفته درگیری بین اسرائیل و گروه‌های شبه‌نظامی فلسطینی، آتش‌بس با میانجیگری مصر در ۲۱ نوامبر اعلام شد.[۹۱]

     نوار غزه تحت کنترل فلسطینی‌ها      مناطق تخلیه‌شده داخل اسرائیل      مناطقی در نوار غزه که تحت کنترل ارتش اسرائیل است
  حداکثر گستره تهاجم حماس
  مناطقی در نوار غزه که اسرائیل دستور تخلیه آن را داد

طبق گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) در درگیری اسرائیل و غزه در سال ۲۰۱۴، ۲۲۰۵ فلسطینی (از جمله حداقل ۱۴۸۳ غیرنظامی) و ۷۱ اسرائیلی (از جمله ۶۶ سرباز) و یک تبعه خارجی در اسرائیل کشته شدند.[۹۲]در طول بحران اسرائیل و فلسطین در سال ۲۰۲۱، برج ۱۳ طبقه هنادی که دفتر سیاسی حماس در آن قرار داشت، توسط یک حمله هوایی اسرائیل ویران شد.[۹۳]

جنگ غزه

مقالهٔ اصلی: جنگ غزه
ریمال در شهر غزه، ۹ اکتبر ۲۰۲۳

در سال ۲۰۲۳، این شهر دوباره در طول جنگ غزه هدف قرار گرفت. در ۲ نوامبر، محاصره شهر غزه آغاز شد.[۹۴] از ژانویه ۲۰۲۴، حمله اسرائیل ۷۰ تا ۸۰ درصد از کل ساختمان‌های شمال غزه را یا آسیب زده یا تخریب کرده است.[۹۵][۹۶] غزه تا حد زیادی خالی از سکنه شد و حدود ۳۰۰۰۰۰ نفر در شهر اقامت داشتند.[۹۷] جمعیت باقی مانده در معرض بحران انسانی و قحطی ناشی از جنگ قرار گرفتند.[۹۸]

هفتاد درصد از شهر در اثر حملات هوایی ویران شد،[۹۹] و بیش از ۳۹۰۰۰ نفر در نوار غزه کشته شدند.[۱۰۰] اسرائیل به ارتکاب نسل‌کشی فلسطینیان در غزه در طول جنگ متهم شده است. آفریقای جنوبی در دیوان بین‌المللی دادگستری، علیه اسرائیل اقامه دعوی کرده است.[۱۰۱] در ۱۰ اوت ۲۰۲۵، پنج روزنامه‌نگار از جمله خدمه شبکهٔ الجزیره در شهر غزه در نتیجه حمله هوایی اسرائیل کشته شدند.[۱۰۲]

برج مسکونی در غزه که در صبح ۸ اکتبر ۲۰۲۳ توسط بمباران اسرائیل ویران شد.

مردم

مقالهٔ اصلی: مردم فلسطینی

جمعیت

سال جمعیت
۱۵۹۶ [۱۰۳]۶۰۰۰
۱۸۳۸ [۱۰۴]۱۵۰۰۰–۱۶۰۰۰
۱۸۸۲ [۱۰۵]۱۶۰۰۰
۱۸۹۷ [۱۰۵]۳۶۰۰۰
۱۹۰۶ [۱۰۵]۴۰۰۰۰
۱۹۱۴ [۱۰۶]۴۲۰۰۰
۱۹۲۲ [۱۰۷]۱۷٬۴۸۰
۱۹۳۱ [۱۰۸]۱۷۰۴۶
۱۹۴۵ [۱۰۹][۱۱۰]۳۴۲۵۰
۱۹۸۲ [۱۱۱][۱۱۲]۱۰۰٬۲۷۲
۱۹۹۷ [۱۱۳][۱۱۴]۳۰۶٬۱۱۳
۲۰۰۷ [۳]۴۴۹٬۲۲۱
۲۰۱۲ [۳]۵۹۰٬۴۸۱

طبق سوابق مالیاتی عثمانی در سال ۱۵۵۷، غزه ۲۴۷۷ مالیات‌دهندهٔ مرد داشت.[۱۱۵] آمار سال ۱۵۹۶ نشان می‌دهد که جمعیت مسلمانان غزه شامل ۴۵۶ خانوار، ۱۱۵ مجرد، ۵۹ فرد مذهبی و ۱۹ فرد معلول بود. علاوه بر این رقم مسلمان، ۱۴۱ جندیان یا «سرباز» در ارتش عثمانی وجود داشت. از مسیحیان، ۲۹۴ خانوار و هفت مجرد، در حالی که ۷۳ خانوار یهودی و هشت خانوار سامری وجود داشت. در مجموع، تخمین زده می‌شود که ۶۰۰۰ نفر در غزه زندگی می‌کردند و این شهر را پس از اورشلیم و صفد، به سومین شهر بزرگ فلسطین عثمانی تبدیل می‌کرد.[۱۱۶]

در سال ۱۸۳۸، تقریباً ۴۰۰۰ مسلمان و ۱۰۰ مسیحی مالیات‌دهنده وجود داشت که حاکی از جمعیتی حدود ۱۵۰۰۰ یا ۱۶۰۰۰ نفر است، که آن را بزرگتر از اورشلیم در آن زمان می‌کرد. تعداد کل خانواده‌های مسیحی ۵۷ نفر بود.[۱۱۷] قبل از شروع جنگ جهانی اول، جمعیت غزه به ۴۲۰۰۰ نفر رسیده بود؛ با این حال، نبردهای شدید بین نیروهای متفقین و عثمانی‌ها و متحدان آلمانی آنها در سال ۱۹۱۷ در غزه منجر به کاهش شدید جمعیت شد.[۱۱۸] سرشماری زیر که در سال ۱۹۲۲ توسط مقامات قیمومیت بریتانیا انجام شد، کاهش شدید جمعیت را نشان می‌دهد که به ۱۷۴۸۰ نفر (۱۶۷۲۲ مسلمان، ۷۰۱ مسیحی، ۵۴ یهودی و سه متاویله) رسیده است.[۱۱۹] سرشماری سال ۱۹۳۱، جمعیت ۱۷۰۴۶ نفر (۱۶۳۵۶ مسلمان، ۶۸۹ مسیحی و یک یهودی) و ۴۵۹۷ نفر دیگر در حومهٔ شهر (۴۵۶۱ مسلمان و ۳۶ مسیحی) را فهرست کرده است.[۱۲۰]

آمار روستاهای سال ۱۹۳۸، جمعیت غزه را ۲۰۵۰۰ نفر و ۵۲۸۲ نفر را در حومه‌های اطراف آن فهرست می‌کند.[۱۲۱] آمار روستاهای سال ۱۹۴۵، جمعیت را ۳۴۲۵۰ نفر (۳۳۱۶۰ مسلمان، ۱۰۱۰ مسیحی و ۸۰ یهودی) فهرست می‌کند.[۱۲۲]

طبق سرشماری سال ۱۹۹۷ توسط اداره مرکزی آمار فلسطین (PCBS)، غزه و اردوگاه مجاور آن، الشاطی، جمعیتی بالغ بر ۳۵۳٬۱۱۵ نفر داشتند که از این تعداد ۵۰٫۹٪ مرد و ۴۹٫۱٪ زن بودند. غزه جمعیتی عمدتاً جوان داشت که بیش از نیمی از آنها ۱۹ سال و کمتر (۶۰٫۸٪) سن داشتند. حدود ۲۸٫۸٪ بین ۲۰ تا ۴۴ سال، ۷٫۷٪ بین ۴۵ تا ۶۴ سال و ۳٫۹٪ بالای ۶۴ سال سن داشتند.[۱۲۳]

مردانی از غزه، قرن نوزدهم
مردم شهر غزه در سال ۱۹۵۶

هجوم گسترده پناهندگان فلسطینی پس از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸، جمعیت غزه را به شدت افزایش داد؛ جمعیت پایهٔ نوار غزه پیش از جنگ حدود ۸۰ هزار نفر بود و بیش از ۲۰۰ هزار آواره. تا سال ۱۹۶۷، جمعیت غزه حدود شش برابر اندازه آن در سال ۱۹۴۸ افزایش یافته بود و به حدود ۳۵۶ هزار نفر رسید و بخش مهمی از ساکنان آن را آوارگان که عمدتاً از مناطق یافا و بئرشبع، به این ناحیه پناه آوردند، تشکیل می‌دادند.[۱۲۴][۱۲۵][۱۲۶] در سال ۱۹۹۷، ۵۱٫۸٪ از ساکنان غزه پناهنده یا فرزندان آنها بودند.[۱۲۷] جمعیت این شهر از آن زمان تاکنون به افزایش خود ادامه داده و در سال ۲۰۱۷ به ۵۹۰۴۸۱ نفر رسیده است که آن را به بزرگ‌ترین شهر در سرزمین‌های فلسطینی تبدیل کرده است.[۱۲۸] شهر غزه یکی از بالاترین نرخ‌های رشد کلی در جهان را دارد. تراکم جمعیت آن ۹۹۸۲٫۶۹ نفر در کیلومتر مربع (۲۶۴۲۴٫۷۶ نفر در مایل مربع) است که با شهر نیویورک (۱۰۷۲۵٫۴ نفر در کیلومتر مربع - ۲۷۷۷۸٫۷ نفر مایل مربع) و نیمی از تراکم جمعیت پاریس (۲۱۰۰۰ نفر در کیلومتر مربع - ۵۵۰۰۰ نفر در مایل مربع) قابل مقایسه است.[۱۲۹][۱۳۰] در سال ۲۰۰۷ فقر، بیکاری و شرایط نامناسب زندگی گسترده بود و بسیاری از ساکنان کمک‌های غذایی سازمان ملل متحد را دریافت کردند.[۱۲۹][۱۳۱]

پرچم غیررسمی فلسطین که توسط مردم غزه در ازای قدردانی از حمایت مردم ترکیه از فلسطینیان طراحی شده است.

پیش از اکتبر ۲۰۲۳، حدود ۸۰٪ از ساکنان غزه به کمک‌های بین‌المللی وابسته بودند و فقر و بیکاری در سطح بالایی قرار داشت؛ در پی جنگ غزه، تقریباً همهٔ جمعیت در فقر کوتاه‌مدت قرار گرفتند و میانگین بیکاری در غزه تا اکتبر ۲۰۲۴ به حدود ۸۰٪ رسید.[۱۳۲][۱۳۳] برآوردهای رسمی مرکز آمار فلسطین نشان می‌دهد که جمعیت نوار غزه در آستانهٔ جنگ ۲۰۲۳ حدود ۲٫۲ میلیون نفر بود؛ اما تا میانهٔ ۲۰۲۵ با کاهش حدود ۱۰٪ به نزدیک ۲٫۱ میلیون نفر رسید.[۱۳۴]

مذهب

جمعیت غزه عمدتاً از مسلمانانی تشکیل شده است که عمدتاً پیرو اسلام سنی هستند. در دوره فاطمیان، اسلام شیعه در غزه غالب بود، اما پس از آنکه صلاح‌الدین در سال ۱۱۸۷ شهر را فتح کرد، سیاست مذهبی و آموزشی کاملاً سنی را ترویج داد که در آن زمان در اتحاد سربازان عرب و ترک او نقش مهمی داشت.[۱۳۵]

غزه محل زندگی یک اقلیت کوچک مسیحی فلسطینی با حدود ۳۵۰۰ نفر جمعیت است.[۱۳۶] اکثریت آنها در محله زیتون در شهر قدیمی زندگی می‌کنند و به فرقه‌های ارتدکس یونانی، کاتولیک رومی و باپتیست تعلق دارند.[۱۳۷] در سال ۱۹۰۶، حدود ۷۵۰ مسیحی در آنجا زندگی می‌کردند که ۷۰۰ نفر از آنها ارتدکس و ۵۰ نفر کاتولیک رومی بودند.[۱۳۸]

مجامع یهودی در غزه

در دورهٔ متأخر باستان، شواهدی از حضور سازمان‌یافتهٔ یهودیان در غزه به‌دست آمده است. بر یکی از ستون‌های مسجد بزرگ غزه کتیبه‌ای به زبان عبری و یونانی با نام «حننیا بن یعقوب» همراه با نقش منوره و شوفار ثبت شده بود که نشان‌دهندهٔ حضور و پیشینهٔ یهودیان در این مکان بود.[۱۳۹] در مایوماس، بندر کهن غزه (محلهٔ ریمال امروزی)، کف‌موزائیک‌های یک کنیسه با نگارهٔ داوود و کتیبه‌ای به تاریخ ۵۰۸ تا ۵۰۹ میلادی کشف شد. این موزائیک‌ها، که اکنون بخشی از مجموعهٔ موزه اسرائیل هستند، در پژوهش‌های دانشگاهی به‌عنوان بخشی از شبکهٔ کنیسه‌های ساحل جنوبی فلسطین بررسی شده‌اند.[۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳]

جامعه یهودی در غزه طی دوران جنگ‌های صلیبی از بین رفت، اما با برگشتن دولت مملوک‌ها به وضعیت عادی خود بازگشت و بازسازی شد. در فوریه ۱۷۹۹، زمانی که نیروهای فرانسوی به رهبری ناپلئون وارد این شهر شدند، این شهر دچار طاعون شدیدی شده‌بود که سبب شد تا یهودیان به نواحی دیگر در فلسطین کوچ کنند. تا سال ۱۸۸۶، سی خانواده یهودی به غزه برگشته بودند، اما آن‌ها طی جنگ جهانی اول توسط عثمانیان از این ناحیه رانده شدند. پس از پایان جنگ یهودیان به غزه بازگشتند اما یکبار دیگر پس از کشتار ۱۹۲۹ مجبور به ترک این منطقه شدند.

جامعه یهودیان غزه تقریباً ۳۰۰۰ سال قدمت داشت، و در سال ۱۴۸۱ شصت خانوار یهودی در آن زندگی می‌کردند.[۱۴۴] در زمان شورش‌های فلسطین در سال ۱۹۲۹، پنجاه خانواده در غزه زندگی می‌کردند که اکثر آنها پس از شورش‌ها فرار کردند.[۱۴۵] در بررسی زمین و جمعیت سامی هداوی، غزه ۳۴۲۵۰ نفر جمعیت داشت که شامل ۸۰ یهودی در سال ۱۹۴۵ می‌شد.[۱۴۶] اکثر آنها پس از جنگ ۱۹۴۸ به دلیل بی‌اعتمادی متقابل بین آنها و اکثریت عرب، شهر را ترک کردند.[۱۴۷] امروزه هیچ یهودی در غزه زندگی نمی‌کند.[۱۴۸]

اقتصاد

مقالهٔ اصلی: اقتصاد شهر غزه
شهر غزه در ۲۰۱۲
پارک غزه در ۲۰۱۲
یک تفرجگاه ساحلی در شهر غزه در سال ۲۰۱۰

محصولات عمدهٔ کشاورزی شامل توت‌فرنگی، مرکبات، خرما، زیتون، گل‌ها و انواع سبزیجات است. آلودگی و تقاضای بالای آب، ظرفیت تولیدی مزارع نوار غزه را کاهش داده است.[۷۶] صنایع کوچک غزه تولید پلاستیک، مصالح ساختمانی، منسوجات، مبلمان، سفال، کاشی، مسگری و فرش را دربر می‌گیرد. از زمان توافق اسلو، هزاران نفر در وزارتخانه‌ها و نهادهای امنیتی، آنروا و سازمان‌های بین‌المللی مشغول به کار شده‌اند.[۷۶] صنایع خرد نیز شامل منسوجات و فراوری مواد غذایی است. در بازارهای خیابانیِ غزه، کالاهای گوناگونی—از جمله فرش، سفال، مبلمانِ حصیری و پوشاکِ نخی—عرضه می‌شود. مرکز خرید مجلل «غزه مال» در ژوئیهٔ ۲۰۱۰ افتتاح شد.[۱۴۹][۱۵۰]

گزارشی که در ۲۰۰۸ از سوی گروه‌های حقوق‌بشری و توسعه منتشر شد، بیان داشت که غزه دچار الگوی بلندمدت رکود اقتصادی و شاخص‌های توسعه‌ای وخیم بوده و شدت این وضعیت با محاصره‌های اسرائیل و مصر به‌صورت تصاعدی افزایش یافته است.[۷] ااین گزارش به تعدادی از شاخص‌های اقتصادی برای روشن شدن این نکته اشاره کرد: در سال ۲۰۰۸، ۹۵ درصد از عملیات صنعتی غزه به دلیل کمبود نهاده‌های لازم برای تولید و مشکلات صادراتی به حالت تعلیق درآمد. در ۲۰۰۹، بیکاری در غزه نزدیک به ۴۰٪ بود. بخش خصوصی که ۵۳٪ از کل مشاغل غزه را ایجاد می‌کند، آسیب جدی دید و بسیاری از کسب‌وکارها ورشکست شدند. در ژوئن ۲۰۰۵، ۳٬۹۰۰ کارخانه در غزه ۳۵٬۰۰۰ نفر را به کار گرفته بودند؛ تا دسامبر ۲۰۰۷ تنها ۱٬۷۰۰ نفر همچنان شاغل بودند. صنعت ساخت‌وساز فلج شد و ده‌ها هزار کارگر بی‌کار ماندند. بخش کشاورزی نیز به‌شدت آسیب دید و نزدیک به ۴۰٬۰۰۰ کارگر وابسته به کشاورزی نقدی را تحت تأثیر قرار داد.[۷]

در دورهٔ محاصره، قیمت مواد غذایی در غزه افزایش یافت: آرد گندم ۳۴٪، برنج ۲۱٪ و شیرخشک نوزاد ۳۰٪ گران‌تر شد. در ۲۰۰۷، خانوارها به‌طورِ میانگین ۶۲٪ از درآمد خود را صرف خوراک می‌کردند؛ این سهم در ۲۰۰۴ برابر با ۳۷٪ بود. در کمتر از یک دهه، شمار خانواده‌های وابسته به کمک‌های غذایی «آنروا» ده برابر شد.[۷] در ۲۰۰۸، ۸۰٪ از جمعیت به کمک‌های بشردوستانه متکی بودند؛ این رقم در ۲۰۰۶، ۶۳٪ بود. بنا بر گزارشی از آکسفام در ۲۰۰۹، غزه با کمبود شدید مسکن، امکانات آموزشی، مراکز بهداشتی و زیرساخت‌ها روبه‌رو بود و شبکهٔ ناکافی فاضلاب به مشکلات بهداشتی و سلامت عمومی دامن می‌زد.[۷]

پس از کاهش قابل توجه سیاست محاصره و بستن گذرگاه‌ها در ۲۰۱۰، اقتصاد غزه از سطوح ضعیف دوران اوج محاصره بهبود قابل‌توجهی را آغاز کرد.[۱۵۱] اقتصاد غزه در ۱۱ ماه نخست همان سال ۸٪ رشد داشت.[۱۵۲] فعالیت اقتصادی تا حد زیادی توسط کمک‌های مالی خارجی پشتیبانی می‌شود.[۱۵۲] در غزه چند هتل وجود دارد؛ از جمله «فلسطین»، «گرند پالاس»، «آدم»، «الأمل»، «القدس»، «کلیف»، «الدیرة» و «مارنا هاوس». به‌جز هتل «فلسطین»، همگی در امتداد ساحل و در محلهٔ رمال قرار دارند. سازمان ملل نیز در همان خیابان باشگاه ساحلی دارد. غزه مقصد رایجی برای گردشگران نیست و بیشتر خارجیانی که در هتل‌ها می‌مانند، خبرنگاران، کارکنان امدادی و نیروهای سازمان ملل و صلیب سرخاند. از هتل‌های مجلل می‌توان به «القدس» و «الدیرة» اشاره کرد.[۱۵۳]

وجود ذخایر هیدروکربنی در پیرامون منطقه، به غزه این پتانسیل را می‌دهد که به یک مرکز پیشرویِ صنعتی بدل شود.[۱۵۴] بسیاری از میدان‌ها گاز و نفت منطقه در زیر غزه قرار دارند.[۱۵۴][۱۵۵] در ۱۹۹۹، ذخایر گاز طبیعی در آب‌های ساحلی این سرزمین کشف شد که به «غزه مارین» شناخته می‌شود.[۱۵۴] برآورد می‌شود که این میدان ۱ تریلیون فوت مکعب (۲۸ میلیارد مترمکعب) گاز طبیعی داشته باشد و بخشی از حوضهٔ شام (Levant Basin) باشد که خود ۱۲۲ تریلیون فوت مکعب (۳٫۵ تریلیون مترمکعب) گاز طبیعی را در بر می‌گیرد.[۱۵۴][۱۵۵] حوضهٔ شام در دریای مدیترانه (شامل سواحل اسرائیل، مصر، قبرس، لبنان، سوریه و فلسطین) به داشتن ۱٫۷ میلیارد بشکه (۲۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ مترمکعب) نفت برآورد شده است.[۱۵۴][۱۵۵] غزه تنها بخش ساحلی دولت فلسطین است.[۱۵۴] در سال ۲۰۰۰، مجوزهای اکتشاف از سوی دولت به گروه بی‌جی اعطا شد.[۱۵۴][۱۵۵] با این حال، پروژه در جریانِ خیزش‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ (که در طی آن زیرساخت‌های پشتیبانی، بندر و فرودگاه توسط اسرائیل نابود شد) متوقف گردید.[۱۵۴] در ۲۰۲۳، کار دوباره شتاب گرفت؛ تا اینکه در جنگ جاری متوقف شد.[۱۵۴][۱۵۵] تعداد زیادی از مزدم بر این باور بودند که ذخایر نفت و گاز غزه علت حملهٔ اسرائیل به این سرزمین است؛ حمله‌ای که گاهی به‌عنوان کارزاری بالقوه «نسل‌کشانه» توصیف می‌شود.[۱۵۴][۱۵۵]

جاذبه‌های گردشگری

مکان‌های مورد توجه برای ناظران این شهر عبارتند از مسجد جامع عمری، مسجد سید هاشم، مسجد ابن عثمان، مسجد ابن مروان، حرم شیخ ابوالعزم، حرم شیخ اجلین، تل منتار، قلعه ناپلئون (قلعه الرضوان) و کلیسای سنت پورفیروس.

ساحل غزه، دریای مدیترانه در ۲۰۰۶

مسجد جامع (مسجدالعمری)

مسجدالعمری با مناره‌های باشکوه خود در پایین شهر غزه واقع شده که معروف است این مسجد ناحیه اولیه معبد مارناس و سپس کلیسای ارتودوکس یونانی را اشغال کرده است. این مسجد همچنین در مکان کلیسای نرمن که توسط صلیبیون در قرن دوازهم میلادی ساخته شده بود، قرار گرفته است.

قلعه ناپلئون (قصرالباشا)

این قلعه نیز در پایین شهر غزه واقع شده و این بنای مستحکم سنگی آن به دوره مملوک بر می‌گردد. این مکان به عنوان قصر الباشا شناخته می‌شود زیرا ناپلئون چند شب را در این نقطه در مسیر حرکت خود به سوی شهر در سال ۱۷۹۹ سپری کرده است.

کلیسای سنت پورفیروس

این کلیسای قرن چهارم مکانی است که سنت پورفیروس درگذشت و در سال ۴۲۰ میلادی آن دفن شد. کلیسا در شهر قدیمی غزه واقع شده است و هنوز توسط جامعه ارتودوکس یونانی امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بازار طلا در غزه

مسجد السید هاشم

در بخش الدراج قرار گرفته، این مسجد یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین مساجد قدیمی در غزه می‌باشد. مزار هاشم بن عبدمناف، جد محمد که طی سفر تجاری خود در غزه درگذشته است تصور می‌شود در زیر گنبد این مسجد قرار داشته باشد.

حمل و نقل

شهر غزه در باقی نواحی نوار غزه در کنار فرودگاه بین‌المللی یاسر عرفات قرار دارد. آن در سال ۱۹۹۸ بازگشایی شد، اما فعلاً فاقد هرگونه عملیاتی است، باندها و تأسیسات پشتیبانی آن به‌طور گسترده‌ای طی انتفاضه دوم از سوی نیروهای نظامی اسرائیلی ویران شده است. در پی خروج اسرائیل از نوار غزه در پاییز ۲۰۰۵، بحث‌هایی میان طرف‌های فلسطینی و اسرائیلی بر سر بازگشایی آن صورت گرفت. تاکنون، مذاکره‌کنندگان اسرائیلی با اجازه بازگشایی آن موافقت نکرده‌اند.

گذرگاه رفح و گذرگاه اِرِز

شهرهای خواهرخوانده

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. ↑ در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۳، «وال‌استریت ژورنال» گزارش داد: «طبق تجزیه و تحلیل داده‌های ماهواره‌ای توسط متخصصان سنجش از دور در دانشگاه شهری نیویورک و دانشگاه ایالتی اورگن، تا ۸۰ درصد از ساختمان‌ها در شمال غزه، جایی که بمباران شدیدتر بوده است، آسیب دیده یا تخریب شده‌اند.»[۱]
  2. ↑ برنامه‌ای است که خدمت سربازی را با پروژه‌های عمدتاً رفاه اجتماعی و آموزش غیررسمی مانند فعالیت‌های جنبش جوانان و همچنین آموزش کارآفرینی در مناطق توسعه شهری ترکیب می‌کند. پیش از دهه ۱۹۹۰، این یک برنامه شبه‌نظامی نیروهای دفاعی اسرائیل بود که خدمت سربازی و ایجاد شهرک‌های کشاورزی، اغلب در مناطق پیرامونی، را با هم ترکیب می‌کرد.[۸۴]

منابع

  1. ↑ Malsin, Jared; Shah, Saeed. "The Ruined Landscape of Gaza After Nearly Three Months of Bombing". WSJ. Retrieved 31 January 2024.
  2. ↑ Fabian, Emanuel (25 May 2025). "IDF aims to capture 75% of Gaza Strip in 2 months in new offensive against Hamas". The Times of Israel. Retrieved 11 June 2025.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ "Main Indicators by Type of Locality - Population, Housing and Establishments Census 2017" (PDF). Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS). Archived from the original (PDF) on 2021-01-28. Retrieved 2021-01-19.
  4. ↑ "Gaza (Gaza Strip)". International Dictionary of Historic Places. Vol. 4. Fitzroy Dearborn Publishers. 1996. pp. 87–290.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ Gaza Benefiting From Israel Easing Economic Blockade
  6. ↑ Gaza Border Opening Brings Little Relief
  7. ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ "The Gaza Strip: A Humanitarian Implosion" (PDF). آکسفام. Archived from the original (PDF) on 2013-12-24. Retrieved 2009-01-19.
  8. ↑ "Gaza has become a moonscape in war. When the battles stop, many fear it will remain uninhabitable". AP. 23 November 2023. Retrieved 27 November 2023.
  9. ↑ Dumper et al. , 2007, p. 155.
  10. ↑ Dumper et al. , 2007, p. 155.
  11. ↑ Alan Johnston (2005-10-22). "Gaza's ancient history uncovered". BBC News. Retrieved 2009-02-16.
  12. ↑ de Miroschedji & Sadeq 2008
  13. ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Filfil, Rania; Louton, Barbara (September 2008). "The Other Face of Gaza: The Gaza Continuum". This Week in Palestine. Archived from the original on 2009-02-07. Retrieved 2009-01-30.
  14. ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ ۱۴٫۴ "Gaza – (Gaza, al -'Azzah)". Studium Biblicum Franciscanum – Jerusalem. 2000-12-19. Archived from the original on 2012-07-28. Retrieved 2009-02-16.
  15. ↑ Michael G. Hasel (1998) Domination and Resistance: Egyptian Military Activity in the Southern Levant, Ca.
  16. ↑ «Philistine people». Encyclopaedia Britannica. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  17. ↑ Ring and Salkin, 1994, p.287.
  18. ↑ Patai, 1999, p. 149.
  19. ↑ «1 Maccabees 11:60–62». USCCB Bible. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  20. ↑ «Josephus, Antiquities of the Jews Book 13». Attalus. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  21. ↑ Shatzman, 1991, p. 79.
  22. ↑ «Gaza in the Ancient World». EBSCO Research Starters. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  23. ↑ Patai, 1999, p. 142.
  24. ↑ Dowling, 1913, p. 33
  25. ↑ Harris, William V. (1980). "Towards a Study of the Roman Slave Trade". Memoirs of the American Academy in Rome. 36: 128. doi:10.2307/4238700. ISSN 0065-6801. JSTOR 4238700. Slaves were sold at Gaza after the fall of Jerusalem and at the end of the Jewish rebellion in 135, and it may perhaps have been an important slaving center even in ordinary times.
  26. ↑ "Gaza – (Gaza, al -'Azzah)". Studium Biblicum Franciscanum – Jerusalem. 2000-12-19. Archived from the original on 2012-07-28. Retrieved 2009-02-16.
  27. ↑ Doughty, Dick (November 2006). "Gaza: Contested Crossroads". This Week in Palestine. Archived from the original on 2011-09-07. Retrieved 2009-01-30.
  28. ↑ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ Remondino (June 5, 2007). "Gaza at the crossroads of civilisations" (PDF). Exhibition: Gaza at the crossroads of civilisations (27 April to 7 October 2007). Art and History Museum, Geneva, Switzerland. Retrieved 2008-01-23.
  29. ↑ "Gaza – (Gaza, al -'Azzah)". Studium Biblicum Franciscanum – Jerusalem. 2000-12-19. Archived from the original on 2012-07-28. Retrieved 2009-02-16.
  30. ↑ Jennifer Lee Hevelone-Harper (1997) Disciples of the Desert: Monks, Laity, and Spiritual Authority in Sixth-century Gaza (JHU Press) شابک ‎۰−۸۰۱۸−۸۱۱۰−۲ pp 11- 12
  31. ↑ Hagith Sivan (2008) Palestine in late antiquity Oxford University Press, شابک ‎۰−۱۹−۹۲۸۴۱۷−۲ p 337
  32. ↑ Andrea Sterk (2004) Renouncing the World Yet Leading the Church: The Monk-bishop in Late Antiquity Harvard University Press, شابک ‎۰−۶۷۴−۰۱۱۸۹−۹ p 207
  33. ↑ Gerald Butt (1995) Life at the crossroads: a history of Gaza Rimal Publications, شابک ‎۱−۹۰۰۲۶۹−۰۳−۱ p 70
  34. ↑ "Gaza" from the Catholic Encyclopedia
  35. ↑ Kaegi, W. Byzantium and the early Islamic conquests, p.  95
  36. ↑ "Gaza – (Gaza, al -'Azzah)". Studium Biblicum Franciscanum – Jerusalem. 2000-12-19. Archived from the original on 2012-07-28. Retrieved 2009-02-16.
  37. ↑ Pringle, 1993, p. 208
  38. ↑ J.S. Tunison: "Dramatic Traditions of the Dark Ages", Burt Franklin, New York, p.11
  39. ↑ "King David playing the lyre". Archived from the original on 2017-05-17. Retrieved 28 April 2017.
  40. ↑ Kennedy, 2007, p. 88.
  41. ↑ Filiu, 2014, pp. 18–19.
  42. ↑ Filiu, 2014, pp. 18–19.
  43. ↑ Filiu, 2014, pp. 23.
  44. ↑ Ring and Salkin, 1994, p. 289.
  45. ↑ ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ Ring and Salkin, 1994, p. 289.
  46. ↑ Gil, 1992, p.292.
  47. ↑ Šārôn, Moshe (1997). Handbook of Oriental Studies: Handbuch Der Orientalistik. The Near and Middle East. Corpus inscriptionum Arabicarum Palaestinae (CIAP). G (به انگلیسی). BRILL. pp. 17–18. ISBN 978-90-04-17085-8.
  48. ↑ Šārôn, Moshe (1997). Handbook of Oriental Studies: Handbuch Der Orientalistik. The Near and Middle East. Corpus inscriptionum Arabicarum Palaestinae (CIAP). G (به انگلیسی). BRILL. pp. 17–18. ISBN 978-90-04-17085-8.
  49. ↑ Dowling, 1913, p. 37
  50. ↑ al-Muqaddasi quoted in le Strange, 1890, p. 442
  51. ↑ Gil, 1992, p.349.
  52. ↑ Pringle, 1993, p. 208
  53. ↑ Yaqut al-Hamawi quoted in le Strange, 1890, p. 442
  54. ↑ Pringle, 1993, p. 208
  55. ↑ Sharon, 1997, pp.XII-XIII.
  56. ↑ Sharon, 2009, p. 26
  57. ↑ Doughty, Dick (November 2006). "Gaza: Contested Crossroads". This Week in Palestine. Archived from the original on 2011-09-07. Retrieved 2009-01-30.
  58. ↑ Sharon, 2009, p. 87
  59. ↑ Meyer, 1907, p. 83
  60. ↑ Ring and Salkin, 1994, p.290.
  61. ↑ Ibn Battuta quoted in le Strange, 1890, p. 442
  62. ↑ Elkan Nathan Adler (1987) [1930]. Jewish Travellers in the Middle Ages. Dover. pp. 180–181. ISBN 978-0-486-25397-8.
  63. ↑ ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ ۶۳٫۲ ۶۳٫۳ ۶۳٫۴ Ring and Salkin, 1994, p.290.
  64. ↑ Ze'evi, 1996, p.2.
  65. ↑ Ze'evi, 1996, p.40.
  66. ↑ Ze'evi, 1996, p.53.
  67. ↑ Dowling, 1913, pp.38-39.
  68. ↑ Dowling, 1913, pp. 70-71
  69. ↑ Meyer, 1907, p. 98
  70. ↑ Ze'evi, 1996, p.41.
  71. ↑ Remondino (June 5, 2007). "Gaza at the crossroads of civilisations" (PDF). Exhibition: Gaza at the crossroads of civilisations (27 April to 7 October 2007). Art and History Museum, Geneva, Switzerland. Retrieved 2008-01-23.
  72. ↑ Robinson, 1841, vol 2, pp. 374-375
  73. ↑ Robinson, 1841, vol 2, pp. 377–378
  74. ↑ Robinson, 1841, vol 2, p. 378
  75. ↑ Robinson, 1841, p.38.
  76. ↑ ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ۷۶٫۲ Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.
  77. ↑ Grossman, David (2004). Arab Demography and Early Jewish Settlement in Palestine: Distribution and Population Density during the Late Ottoman and Early Mandate Periods (به عبری). Jerusalem: The Hebrew University Magness Press, Jerusalem. p. 8. ISBN 978-965-493-184-7.
  78. ↑ admin (۲۰۱۴-۰۷-۳۱). «The First World War in Gaza and the Battle for Palestine | Hurst Publishers». HURST (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۰۸-۲۰.
  79. ↑ ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ Ring and Salkin, 1994, p.290.
  80. ↑ «Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict: A Primer-Page 3». merip.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  81. ↑ Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.
  82. ↑ Feldman, 2008, pp.8–9.
  83. ↑ admin (۲۰۰۶-۱۰-۰۴). «Sara Roy: The Gaza Economy - Palestine Chronicle» (به انگلیسی). Palestine Chronicle. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  84. ↑ "Israel – NAHAL Brigade". www.globalsecurity.org. Retrieved 2024-06-25.
  85. ↑ ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ «Profile: Gaza Strip» (به انگلیسی). ۲۰۰۹-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  86. ↑ «Abbas sacks Hamas-led government» (به انگلیسی). ۲۰۰۷-۰۶-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  87. ↑ "Human rights coalition: Gaza at worst since 1967 - CNN.com". edition.cnn.com (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-09.
  88. ↑ «Gaza conflict: Who is a civilian?» (به انگلیسی). ۲۰۰۹-۰۱-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  89. ↑ «Israel News: Updates on Israeli Politics, Security & Diplomacy | The Jerusalem Post». www.jpost.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  90. ↑ «Rockets threaten Gaza ceasefire» (به انگلیسی). ۲۰۰۹-۰۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  91. ↑ TODAY، Naser Najjar and Sarah Lynch, Special for USA. «Cease-fire brings hope to weary residents of Gaza». USA TODAY (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  92. ↑ «United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory». www.ochaopt.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  93. ↑ «Rockets target Tel Aviv after Gaza tower destroyed» (به انگلیسی). ۲۰۲۱-۰۵-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  94. ↑ "IDF chief: Israeli forces have Gaza city surrounded | The Jerusalem Post". The Jerusalem Post | JPost.com (به انگلیسی). 2023-11-02. Retrieved 2025-08-09.
  95. ↑ Chase, Will (2024-01-14). "100 days of war: Over 50% of Gaza buildings damaged or destroyed in Israel's bombardment". Axios (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-09.
  96. ↑ Bland، Archie (۲۰۲۴-۰۱-۰۸). «The numbers that reveal the extent of the destruction in Gaza» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  97. ↑ Diaz, Jaclyn (2023-11-04). "Many Gaza residents remain trapped in the north after short evacuation window" (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-09.
  98. ↑ Knutson, Jacob (2024-04-11). "U.S. aid official says famine has begun in northern Gaza". Axios (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-09.
  99. ↑ «Gaza Strip in maps: How 15 months of war have drastically changed life in the territory» (به انگلیسی). BBC News. ۲۰۱۲-۱۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  100. ↑ AJLabs. "Israel-Gaza war in maps and charts: Live tracker". Al Jazeera (به انگلیسی). Retrieved 2025-08-09.
  101. ↑ «What is South Africa's genocide case against Israel at the ICJ?» (به انگلیسی). ۲۰۲۴-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۸-۰۹.
  102. ↑ Tondo, Lorenzo (2025-08-11). "Global outrage mounts as funeral held for five journalists killed by Israel". The Guardian (به انگلیسی). ISSN 0261-3077. Retrieved 2025-08-11.
  103. ↑ Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.52.
  104. ↑ Robinson, 1841, vol 2, pp. 377–378
  105. ↑ ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ ۱۰۵٫۲ Robinson, 1841, vol 2, pp. 377–378
  106. ↑ Robinson, 1841, vol 2, pp. 377–378
  107. ↑ Barron, 1923, p. 6
  108. ↑ "Census of Palestine 1931. Population of villages, towns and administrative areas". 1931 Census of Palestine. British Mandate survey in 1931. Retrieved 2014-11-12.
  109. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics.
  110. ↑ Department of Statistics, 1945, p. 31[پیوند مرده]
  111. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics.
  112. ↑ Department of Statistics, 1945, p. 31[پیوند مرده]
  113. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics.
  114. ↑ Department of Statistics, 1945, p. 31[پیوند مرده]
  115. ↑ Cohen and Lewis, 1978.
  116. ↑ Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.52.
  117. ↑ Hütteroth and Abdulfattah, 1977, p.52.
  118. ↑ IIPA, 1966, p. 44.
  119. ↑ Barron, 1923, p. 6
  120. ↑ Mills, E. (1931). Census of Palestine 1931. Jerusalem: Greek Convent & Goldberg Presses. p. 3.
  121. ↑ Village Statistics (PDF). 1938. p. 63.
  122. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics.
  123. ↑ "Gaza Governorate: Palestinian Population by Locality, Subspace and Age Groups in Years". Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS). 1997. Archived from the original on 2012-01-30. Retrieved 2009-01-19.
  124. ↑ «Palestinian Refugees in the Gaza Strip, 1948–1967». Institute for Palestine Studies (PalQuest). دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  125. ↑ «1967 Census: Gaza Strip population (Table J)» (PDF). Levy Economics Institute. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  126. ↑ Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.
  127. ↑ Palestinian Population by Locality and Refugee Status بایگانی‌شده در ۲۰۰۸-۰۱-۰۷ توسط Wayback Machine Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS)
  128. ↑ "FAQ". Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS). Archived from the original on 2013-10-20. Retrieved 2013-10-20.
  129. ↑ ۱۲۹٫۰ ۱۲۹٫۱ Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.
  130. ↑ Gaza has a population of 449,221 (2009 census) and an area of ۴۵ کیلومتر مربع (۱۷ مایل مربع) (Municipality of Gaza بایگانی‌شده در ۲۰۱۰-۰۵-۲۸ توسط Wayback Machine (به عربی)).
  131. ↑ "Five militants die in Gaza strike". BBC News. 2008-02-27. Retrieved 2009-01-19.
  132. ↑ «Unemployment in the West Bank nearly tripled in six months». UNCTAD. ۲۵ آوریل ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  133. ↑ «Impacts of the conflict in the Middle East on the Palestinian Economy — December 2024 Update» (PDF). World Bank. دسامبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  134. ↑ «World Population Day, 11/07/2025» (PDF). PCBS. ۱۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  135. ↑ Filfil, Rania; Louton, Barbara (September 2008). "The Other Face of Gaza: The Gaza Continuum". This Week in Palestine. Archived from the original on 2009-02-07. Retrieved 2009-01-30.
  136. ↑ "Militants bomb Gaza YMCA library". BBC News. 2008-02-15. Retrieved 2009-01-19.
  137. ↑ Omer, Mohammed (2008-02-09). "Gaza's Christian community – serenity, solidarity and soulfulness". Institute for Middle East Understanding. Archived from the original on 2009-01-22. Retrieved 2009-01-19.
  138. ↑ Meyer, 1907, p.108
  139. ↑ ...
  140. ↑ «GAZA0116 - Inscriptions of Israel/Palestine». Brown University. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵. از پارامتر ناشناخته |کد doi= صرف‌نظر شد (کمک)
  141. ↑ «King David Playing the Lyre: Mosaic floor from a 6th-century synagogue in Gaza». Israel Museum, Jerusalem. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  142. ↑ Werlin، Steven H. (۲۰۱۵). Ancient Synagogues of Southern Palestine, 300–800 C.E. Brill. شابک ۹۷۸۹۰۰۴۲۹۸۴۰۸.
  143. ↑ «Gaza Synagogue». Center for Jewish Art, Hebrew University. دریافت‌شده در ۶ سپتامبر ۲۰۲۵.
  144. ↑ Gaza, Jewish Encyclopedia
  145. ↑ Dumper and Abu-Lughod, 2007, p.155.
  146. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics.
  147. ↑ "A Brief History of the Gaza Settlements". Jewish Virtual Library. Archived from the original on October 16, 2007. Retrieved 2009-02-16.
  148. ↑ "The Disengagement Plan-General Outline". Retrieved 28 April 2017.
  149. ↑ "As the Israeli blockade eases, Gaza goes shopping" بایگانی‌شده در ۲۰۱۱-۰۸-۱۰ توسط Wayback Machine, Donald Macintyre, 26 July 2010, The Independent
  150. ↑ "1st Gaza mall attracts thousands; Despite siege, new shopping center in Strip opened its doors last Saturday to enthusiastic crowds, offering international brands, much-needed air-conditioning. Mall's manager promises affordable prices tailored for local residents", Ali Waked, 07.20.10, Ynet.
  151. ↑ "Gaza Strip". New York Times. 28 August 2012. Retrieved 2012-10-18.
  152. ↑ ۱۵۲٫۰ ۱۵۲٫۱ "Palestinians Lure Banks with First Sukuk Bills: Islamic Finance - BusinessWeek". Archived from the original on 2010-12-12. Retrieved 2010-12-08.
  153. ↑ Jacobs, 1994, p.454
  154. ↑ ۱۵۴٫۰۰ ۱۵۴٫۰۱ ۱۵۴٫۰۲ ۱۵۴٫۰۳ ۱۵۴٫۰۴ ۱۵۴٫۰۵ ۱۵۴٫۰۶ ۱۵۴٫۰۷ ۱۵۴٫۰۸ ۱۵۴٫۰۹ "'This Genocide Is About Oil'". Atmos (به انگلیسی). 2005-08-24. Retrieved 2024-08-05.
  155. ↑ ۱۵۵٫۰ ۱۵۵٫۱ ۱۵۵٫۲ ۱۵۵٫۳ ۱۵۵٫۴ ۱۵۵٫۵ "The unrealized potential of Palestinian oil and gas reserves". UN Trade and Development. 2019-08-28. Retrieved 2024-09-09.
  156. ↑ "Tel Aviv Decides to Retain Contract With Gaza City as Twin City'". Haaretz. 10 February 2008. Retrieved 28 April 2017.
  157. ↑ "La Communauté Urbaine de Dunkerque a signé des accords de coopération avec". Hôtel de ville de Dunkerque – Place Charles Valentin – 59140 Dunkerque. Archived from the original on November 9, 2007. Retrieved 2008-01-28.
  158. ↑ Pessotto, Lorenzo. "International Affairs – Twinnings and Agreements". International Affairs Service in cooperation with Servizio Telematico Pubblico. City of Torino. Archived from the original on 2013-06-18. Retrieved 2013-08-06.
  159. ↑ "خبرگزاری جمهوری اسلامی". .irna.ir. Archived from the original on 2013-03-26. Retrieved 2013-03-26.
  160. ↑ "Vennskapsbyer". Tromsø kommune, Postmottak, Rådhuset, 9299 Tromsø. Archived from the original on 2007-10-27. Retrieved 2008-01-28.
  161. ↑ "Cidades Geminadas". Câmara Municipal de Cascais. Archived from the original on 2007-11-11. Retrieved 2008-01-28.
  162. ↑ "Barcelona internacional – Ciutats agermanades" (به اسپانیایی). Ajuntament de Barcelona. Archived from the original on February 16, 2009. Retrieved 2009-07-13.
  163. ↑ "Cáceres prepara su hermanamiento con la palestina Gaza" (به اسپانیایی). © 2010 El Periódico de Extremadura. Archived from the original on 2010-09-12. Retrieved 2010-09-01.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ غزه (شهر) موجود است.
مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به غزه در ویکی‌گفتاورد موجود است.
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=غزه_(شهر)&oldid=42915028»