یاقوت حموی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
یاقوت حموی
نام اصلی شهاب‌الدین ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموی
زمینهٔ کاری جغرافیا، زبان عربی، تاریخ، تاریخ ادبیات
زادروز ۵۷۴ قمری (۱۱۷۹ میلادی)
مرگ ۶۲۶ قمری (۱۲۲۹ میلادی)
حلب
ملیت یونانی، عراقی
محل زندگی بغداد، مرو، حلب
جایگاه خاکسپاری حلب
رویدادهای مهم حمله مغول به ایران
پیشه تاجر، مستنسخ کتاب، نحوی
کتاب‌ها معجم‌البلدان، معجم‌الادبا

شهاب‌الدین ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموی مشهور به یاقوت حموی (۵۷۴ قمری – ۶۲۶ قمری در حلب) جغرافی‌دان و تاریخ‌نویس مشهور قرن هفتم هجری قمری است.

سرگذشت[ویرایش]

یاقوت حموی از پدر و مادری یونانی متولد و در کودکی اسیرِ مسلمانان شد. در بازار برده‌فروشان بغداد تاجری به نامِ عسکر بن ابی‌نصر ابراهیم الحموی او را خرید و به مکتب‌خانه فرستاد تا خواندن و نوشتن بیاموزد و بتواند از او در نگهداری حساب و کتاب امور تجاری خود استفاده کند.[۱] عسکر، خود بیسواد بود و تنها در تجارت مهارت داشت.[۲] استاد او در کودکی المنتخب البغدادی نام داشت که در شخصیت و منش یاقوت تاثیرگذار بود. او در حدود سال ۵۸۰ هجری از تحصیل فراغت یافت.[۳] بعد از رسیدن به جوانی، عسکر الحموی یاقوت را در تجارت‌خانهٔ خود به کار گماشت و او را به سفرهای تجاری به کیش و عمان فرستاد.[۱]

یاقوت در سال ۵۹۶ از بردگی آزاد شد و برای امرار معاش، به پیشۀ استنساخ (رونویسیِ) کتاب مشغول شد. علت آزادی او، مشاجره‌ای با ارباب بود که در نتیجه، ارباب او را آزاد کرد و از خود راند. پس از مدتی، مابین آنها دوباره صلح برقرار شد و عسکر سرمایه‌ای را برای تجارت در اختیار او گذاشت. یاقوت برای سفر تجاری به جزیره کیش رفت، اما در بازگشت (سال ۶۰۶ قمری) متوجه درگذشت عسکر شد. پس سهم او را از سود تجارت به بازماندگان وی پرداخت و کار تجارت را مستقلا از سر گرفت.[۲] پس از مرگ عسکر، او مدتی در عراق و شام می‌زیست[۱] و در حاشیه جنوبی خلیج فارس سفر و تجارت می‌کرد و یکی از اقلامی که می‌فروخت، کتاب بود.[۲] درنتیجۀ این سفرها و برخورد با افرادی که با علی بن ابوطالب ضدیت داشتند، مخالفت با علی در ذهن او رسوخ کرده بود. در یکی از سفرها در دمشق، در مباحثه‌ای با طرفداران علی، از او به زشتی یاد کرد که با واکنش شدید آنها مواجه شد؛ چنان که در صدد کشتن او برآمدند. یاقوت از ترس کشته شدن از آنجا گریخت و حتی از اقامت در بغداد نیز منصرف شد.[۲] پس به خراسان رفت و در شهرهایی چون مرو، نسا و خوارزم به تجارت پرداخت.[۱] یاقوت حموی چندان علاقه‌مند نبود که برای مدت طولانی در یک شهر اقامت داشته باشد. با این حال، مدت اقامت او در مرو به دلیل وجود ده کتابخانه بزرگ، دو سال طول کشید و او اجازه یافته‌بود که از کتابخانه‌های این شهر هر تعداد کتاب که نیاز دارد، امانت بگیرد.[۴]

او در بزرگسالی، برای رهایی از زخم زبان دیگران، نام عربیِ عبدالله را برای پدرِ درگذشته‌اش برگزید و کنیۀ خود را نیز از ابوالدَرّی (که کنیه متداول بردگان بود) به ابوعبدالله تغییر داد و حتی خود را به جای یاقوت (که نام متداول برای بردگان بود) یعقوب نامید.[۲]

یاقوت حموی در سال ۶۱۶ هجری، با وقوع حمله مغول به ایران، با مشقت به موصل فرار کرد.[۱] او در بلخ نزدیک بود توسط مغولان دستگیر شود و اگرچه توانست فرار کند، ناچار شد جز کتاب‌ها و دست‌نوشته‌ها، مابقی اموالش را رها کند و تقریبا دست خالی راه فرار در پیش بگیرد.[۴] او از موصل به سنجار و سپس به حلب رفت. یاقوت در سال ۶۲۶ هجری قمری در حلب درگذشت.[۱] کراچکوفسکی، شرق‌شناس روس، تاریخ دقیق درگذشت او را ۲۰ رمضان ۶۲۶ قمری یا ۲۰ آگوست ۱۲۲۹ میلادی و محل مرگ او را در کاروانسرایی در بیرون شهر حلب گزارش کرده‌است.[۲]

او زبان عربی را به خوبی می‌دانست و کتاب انباه الرواه نام او را در زمره نحویان (عالمان نحو عربی) ذکر کرده‌است. علاوه بر عربی، فارسی نیز می‌دانست؛ چنان که در کتاب مشهورش، معجم البلدان، نام بسیاری از اماکن را از نظر ریشه‌شناسی بررسی کرده‌است. او با زبان‌های یونانی و سریانی نیز آشنایی داشت. علاوه بر زبان، او به تاریخ، تاریخ ادبیات و جغرافیا نیز علاقه‌مند بوده و در این زمینه‌ها آثاری را خلق کرده‌است.[۳]

نوشته‌های دیگران دربارهٔ وی[ویرایش]

دربارهٔ زندگی و آثار یاقوت حموی فراوان نوشته‌اند. از آن جمله‌اند ابو البرکات بن احمد مستوفی اربلی (متوفای ۶۳۷) در تاریخ اربل، و ابن نجّار محبّ الدین محمد بن محمود بغدادی (متوفای ۶۴۳) در ذیل تاریخ بغداد و جمال الدین علی بن یوسف قفطی، معروف به القاضی الاکرم (متوفای ۶۴۶) در إنباه الرواة علی أنباء النّحاة و ابن شعار موصلی مبارک بن احمد (متوفای ۶۵۴) در قلائد الجمان و عبد العظیم المنذری (متوفای ۶۵۶) در التّکملة لوفیات النّقله و ابن خلّکان (متوفای ۶۸۱) در وفیات الاعیان و شمس الدین ذهبی (متوفای ۷۸۴) در تاریخ الاسلام و نیز در سیر اعلام النبلاء و العبر فی خبر من غبر و یافعی عبدالله بن اسعد (متوفای ۷۶۸) در مرآة الجنان و ابن عماد حنبلی ابو الفلاح (متوفای ۱۰۸۹) در شذرات الذهب. شماری از اینان با یاقوت معاصر بوده‌اند یا با او مراوده داشته‌اند. قفطی کسی است که یاقوت پس از گریختن از مغولان به او نامه نوشته و ابن خلکان در وفیات الاعیان و یافعی در مرآة الجنان از آن نامه مطالبی را برگزیده‌اند. یاقوت ابن خلکان را رو در رو ندید زیرا وقتی وارد حلب شد دو ماه و چند روز از وفات او گذشته بود.

آثار[ویرایش]

از یاقوت حموی آثار متعددی بر جای مانده که معجم‌الادبا و معجم‌البلدان مشهورترند.[۱] معجم‌البلدان یک دایرۃالمعارف جغرافیایی است که در آن اطلاعات مربوط به تقریبا همۀ جهانِ شناخته‌شده در قرون وسطی آمده است.[۴] ذبیح‌الله صفا این کتاب را بهترین کتاب جغرافیایی تالیف شده در تمدن اسلامی تا زمان حمله مغول و پس از آن می داند. یاقوت حموی در این کتاب به ذکر فهرستی از بلاد و نواحی مختلف پرداخته و اطلاعات ارزشمندی در مورد کیفیت آبادانی و مردم این نواحی و فواصل آنها با یکدیگر ارائه کرده‌است. این کتاب همچنین علما و بزرگان نواحی مختلف را نیز معرفی نموده‌است.[۱] نگارش این کتاب در سال ۶۲۱ هجری قمری به پایان رسید.[۵] کتاب معجم‌الادبا که با نام ارشادالاریب نیز شناخته می‌شود، شرح حال مفصلی است از ادبا و شعرا. استناد نویسندگان بعد از یاقوت به این کتاب نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این کتاب از بین رفته‌است.[۳]

علاوه بر این، یاقوت حموی آثار دیگری نیز داشته که از بین رفته‌اند. این کتاب‌ها عبارتند از:[۳]

  1. اخبارالشعرا یا معجم‌الشعرا یا کتاب‌الشعرا که به گفته حاجی خلیفه، جغرافی‌دان و تاریخ‌دان ترک، شرح حالی از شعرا به ترتیب حروف الفبا در ۴۲جلد بود.
  2. المبدا و المآل در مورد تاریخ
  3. الدول که به اعتقاد ووستنفلد، خاورشناس آلمانی، همان کتاب المبدا و المآل است.
  4. نهایت العجب فی ابنیه کلام العرب که تحقیقی در مورد صرف زبان عربی است.
  5. سیره شهاب‌الدین الغوری
  6. عجالة فی الانساب
  7. عنوان کتاب الاغانی که مقدمه‌ای است بر کتاب الاغانی نوشته ابوالفرج اصفهانی

دیگر تالیفات یاقوت حموی یا تالیفاتی که به او منسوب شده‌اند، عبارتند از:[۳]

  1. المقتضب حاوی اطلاعاتی در مورد تاریخ عرب است.
  2. مجموع کلام ابن علی الفارسی که شرح حالی است از ابوعلی فارسی
  3. المشترک وضعا و المفترق صقعا
  4. اخبار اهل الملل و قصص اهل النحل که گزارشی است از احوال شخصی به نام ابن شباس که در نزدیکی بصره ادعای خدایی می‌کرد.
  5. اخبار المتنبی که شرح حالی است بر متنبی، شاعر عرب.
  6. اخبارالوزرا
  7. حاشیة الصحاح
  8. علم الانشاء

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ صفا، ذبیح الله. «فصل چهارم (وضع علوم در قرن هفتم و هشتم هجری)». در تاریخ ادبیات در ایران. ج. سوم (از اوایل قرن هفتم تا پایان قرن هشتم هجری). انتشارات فردوس، ۱۳۶۹ (چاپ هفتم). ۲۸۲. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ حموی، یاقوت. «پیشگفتار مترجم». علینقی منزوی (مترجم). در معجم البلدان. ج. اول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۰. شابک ‎۹۶۴-۷۴۸۳-۰۰-۷. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ پاکستانی، الهی. «کتابشناسى آثار یاقوت حموی». آینه پژوهش (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۱۲۲ (تیر ۱۳۸۹). 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ “Yaqut al-Hamawi”. muslimheritage.com. Retrieved 2018-12-15. 
  5. اشکواری، محمدجعفر. «یاقوت حموی در مطالعات شرق شناسان». تاریخنامه خوارزمی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۱ (سال چهارم) ۱۳ (پیاپی) (پاییز ۱۳۹۵): ۱۲.