دریاچه ارومیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۴۲′ شمالی ۴۵°۱۹′ شرقی / ۳۷.۷۰۰° شمالی ۴۵.۳۱۷° شرقی / 37.700; 45.317

دریاچه ارومیه
نام باستانی: چیچَست
تصویر مربوط به ۱۹۸۴ میلادی
موقعیت ایران, آذربایجان شرقی
آذربایجان غربی
مختصات ۳۷°۴۲′ شمالی ۴۵°۱۹′ شرقی / ۳۷.۷۰۰° شمالی ۴۵.۳۱۷° شرقی / 37.700; 45.317
ورودی اولیه ۲۱ رود خانه دائمی و فصلی از جمله آجی چای٬ زرینه رود٬ سیمینه رود٬ و شهر چای به همراه ۴۹ رودخانه مقطعی
خروجی اولیه تبخیر
مساحت آبخیز ۵۱٬۸۷۶ کیلومتر مربع
کشور ایران
طول ۱۴۰ کیلومتر
عرض ۵۵ کیلومتر
مساحت ۵۲۰۰ کیلومتر مربع
حداکثر عمق ۱۶ متر (۵۲ فوت)
ارتفاع از سطح آبهای آزاد ۱۲۶۷ متر
جزیره‌ها ۱۰۲
نقشه دریاچه ارومیه (در نقشه با نام اورمیه) در استان آذربایجان در دوره خلفای عباسی
نقشه دریاچه ارومیه در نقشه ایران در دوره افشاریه.
نام دریاچه در نقشه، دریاچه شاهی ذکر شده‌است.
دریاچه ارومیه قبل از خشک شدن از طرف روستای زیبای اغ گنبد

دریاچه اُرومیه نام دریاچه‌ای در شمال غربی ایران٬ در منطقهٔ آذربایجان٬ می‌باشد. طبق تقسیمات کشوری این دریاچه، بین دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی تقسیم شده‌است. مساحت این دریاچه در تابستان ۲۰۱۵ در حدود ۶هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف ۲۵امین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار می‌گیرد. دریاچهٔ ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچهٔ داخلی ایران و دومین دریاچهٔ بزرگ آب‌شور دنیا می‌باشد.[۱] آب این دریاچه بسیار شور بوده و عمدتاً از رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، تلخه رود، گادر، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه می‌شود.

نام دریاچه[ویرایش]

نام این دریاچه امروزه دریاچه ارومیه می‌باشد که از اسم شهر ارومیه٬ مرکز استان آذربایجان‌غربی برگرفته شده‌است. در زبان آشوری ارومیه به معنای چاله آب می‌باشد. در دهه ۱۹۳۰ میلادی به هنگام سلطنت رضا‌شاه این دریاچه به افتخار وی دریاچه رضاییه نامگذاری شد. بعد از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ نام دریاچه به نام اولیه خود٬ دریاچه ارومیه٬ بازگردانده‌شد. در پارسی قدیم این دریاچه چیجست به معنای درخشنده (به دلیل املاح معدنی که در سواحل بصورت کریستال) یافت می‌شود نامیده شده. در دوران میانه این دریاچه کبودا (کبودان) نیز نامیده‌شده[۲] که از لغت آزور "azure" در فارسی یا կապույտ یا "Kapuyt/Gabuyd" در زبان ارمنی عاریه گفته شده است. در لاتین این دریاچه لاکوس ماتینوس Lacus Matianus نامیده شده‌است.

ساکنان اطراف دریاچه آن را به زبان فارسی دریاچه ارومیه٬ به زبان آذری اورمو گولو (Urmu gölü)٬ به زبان کردی ورمی٬ و در زبان ارمنی کپوتان (Կապուտան ծով) می‌خوانند.

تاریخچه[ویرایش]

یکی از نخستین اشارات به دریاچه ارومیه در کتیبه قرن نهم قبل از میلاد مسیح در شلمنسر سوم (سلطنت بین ۸۵۸-۸۲۴ قبل از میلاد) به دو نام در محل دریاچه ارومیه اشاره شده: پرسواه (به معنی پرشین‌ها) و ماتای (یا میتانی‌ها). هنوز به وضح مشخص نیست که این نام‌ها به منطقه یا قبیله و‌ یا‌‌ رابطه‌ای که بین گروهی از نام های مردم با شاهان وجود داشته اشاره می‌کند.[۳]

دریاچه مرکز پادشاهی منائیان بود. محل سکونت احتمالی منائیان در تپه حسنلو در جنوب دریاچه بوده‌است. منائیان به توسط گروهی که متیان نام داشتند غلبه شدند٬ مردمان ایرانی مختلفی که سکاها٬ سرمتی‌ها٬ یا کیمری شناخته می‌شدند. به درستی معلوم نیست که مردمان نامشان را از دریاچه گرفته‌اند یا دریاچه نامش را از مردمان اطراف آن گرفته‌است. ولی کشور باستانی متیان نامیده می‌شد که نام لاتین دریاچه از آن گرفته شده‌است.

در پانصد سال اخیر نواحی اطراف دریاچه محل سکونت مردمان ایرانی شامل بر کرد‌ها٬ آشوری‌ها٬ ارمنی‌ها٬ و آذربایجانی‌ها بوده‌است.

زیست جانوری[ویرایش]

دریاچه ارومیه مسکن ۲۱۲ گونه از پرندگان٬ ۴۱ گونه خزنده٬ ۷ گونه دوزیست٬ و ۲۷ گونه از پستانداران٬ [۴] شامل گوزن زرد ایرانی می‌باشد.[۵] این زیست بوم بصورت بین‌المللی توسط یونسکو به عنوان منطقه تحت حفاظت به ثبت رسیده‌است.[۶] سازمان محیط زیست ایران اکثر نقاط این دریاچه را به عنوان پارک ملی شناسایی نموده‌است.[۷]

این دریاچه با داشتن بیش از یک‌صد جزیره کوچک سخره‌ای محل توقف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو٬ پلیکان٬ کفچه‌نوک٬ اکراس٬ لک‌لک٬ اردک پیسه٬ نوک‌خنجری٬ چوب‌پا٬ و مرغ نوروزی می‌باشد.

به خاطر شوری بیش از حد دریاچه هیچ نوع ماهی در این دریاچه زندگی نمی‌کند. با این‌حال دریاچه ارومیه یکی از زیست‌گاه‌های مهم سخت‌پوست آرتمیا شناخته‌می‌شود. این سخت پوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو به شمار می‌آید. در اوایل سال ۲۰۱۳ از رییس وقت مرکز مطالعات آرتمیای ارومیه نقل شد که آرتمیا در این دریاچه منقرض شده‌است. این نظر توسط برخی کارشناسان دیگر رد شده‌است.[۸]

پارک ملی دریاچه ارومیه[ویرایش]

پارک ملی دریاچه ارومیه، از زیستگاه‌های طبیعی جانوران در ایران می‌باشد. این پارک ملی با وسعت ۴۶۲۶۰۰ هکتار همچنین یکی از ۹ ذخیره‌گاه زیست‌کره در ایران است.[۹]

شیمی[ویرایش]

یونهای اصلی موجود در آب دریاچه ارومیه شامل است بر Na+٬ K+٬ Ca2+٬ Li+٬ و Mg2+ می‌باشد که Cl٬ SO42−٬ و HCO3 آنیون‌های اصلی می‌باشند. غلظت Na+ و Cl بطور تقریبی چهار برابر آب دریاهای آزاد می‌باشد. غلظت سدیم در بخش جنوبی دریاچه اندکی بیشتر از غلظت آن در بخش شمالی دریاچه است (بود).

حوضهٔ آبریز[ویرایش]

دریاچه ارومیه بزرگ‌ترین آبگیر دایمی در آسیای غربی در شمال غرب فلات ایران قرار گرفته‌است. حوضهٔ آبریز دریاچه ارومیه، ۵۱٬۸۷۶ کیلومتر مربع است[۱۰] معادل بیش از ۳٪ مساحت کل کشور ایران می‌باشد. این حوزچه توسط مجموع ۶۰ رودخانه سیرآب می‌شود که ۲۱ رودخانه دایمی یا فصلی هستند و ۳۹‌تای آن‌ها دوره‌ای می‌باشند. از‌این میان زرینه رود و آجی چایی ورودی‌های اصلی به دریاچه ارومیه می‌باشند.[۱۱]

این حوضه با داشتن دشت‌هایی مانند دشت تبریز، ارومیه، بناب، مهاباد، میاندوآب، نقده، سلماس، پیرانشهر، آذرشهر و اشنویه، یکی از کانون‌های ارزشمند فعالیت کشاورزی و دامداری در ایران به‌شمار می‌رود.

خشکیدن دریاچه[ویرایش]

سطح دریاچه ارومیه قبل و بعد از خشک شدن

دلایل خشکیدن[ویرایش]

این دریاچه از اواسط دهه ۱۳۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک شدن کامل قراردارد. بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که در سال ۲۰۱۵ دریاچه ۸۸ درصد مساحت خود را از دست داده (گزارش‌های قبلی تنها به از دست رفتن ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت دریاچه اشاره کرده‌بودند). دلایل بسیاری برای خشک شدن دریاچه ذکر شده است از جمله خشکسالی٬ احداث بزرگراه بر روی دریاچه٬ و استفاده بی‌رویه از منابع آب حوزه آبریز دریاچه. تحقیق جدیدی توسط چند تن از محققان در امریکای شمالی نشان می‌دهد که خشک‌سالی تنها باعث کاهش ۵ درصدی بارش در حوزه آبریز دریاچه شده و عوامل انسانی شامل پروژه‌های جاه‌طلبانه توسعه اقتصادی-آبی به همراه ساخت بزرگراه ۱۵ کیلومتری بر روی دریاچه با دریچه‌ کوچک ۱/۲ کیلومتری وضعیت دریاچه را به بحران کشانیده است. [۱۲] تا سال ۲۰۱۲ بیش از دویست صد بر روی رودخانه‌های حوزه آبریز دریاچه در مرحله آماده بهره‌برداری٬ یا پایان مراحل طراحی بودند.

روزنامه اقتصاد پویا در سرمقاله‌ای مقصر خشکیدن دریاچه ارومیه را مردم و نمایندگانی می‌داند که برای تأمین نیازهای کشاورزی و خانگی آذربایجان بارها خواستار انتقال آب رودخانه‌هایی که به دریاچه ارومیه می‌ریزند به نقاط دیگر شده‌اند و از حکومت درخواست داشتند تا آب این رودخانه‌ها برای تأمین نیاز باغ‌های مراغه و دیگر شهرهای استان استفاده شود و یا با فشار بسیار بر مسئولین طرح میان‌گذر دریاچه ارومیه را اجرایی کردند. بر اساس این نظریه برای نجات دریاچه ارومیه به جای خشکاندن ارس و از بین بردن زمین‌های بارور نقاط دیگر باید از مصرف آب کاسته و به وزارت نیرو اجازه داده شود تا آب رودخانه‌هایی را که به طور طبیعی به این دریاچه می‌ریخته‌اند دوباره به سوی آن رها کند.[۱۳]

مخاطرات خشکیدن دریاچه[ویرایش]

کارشناسان ابراز داشته‌اند در صورت خشک شدن این دریاچه هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و زیست محیط منطقه را تغییر خواهد داد.[۱۴][۱۵] علاوه بر نمک بسیاری از آلودگی‌های شامل فلزات سمی سنگین مورد استفاده در صنعت و مواد سمی مورد استفاده در کشاورزی به آب‌های سطحی و زیر سطحی مرتبط با دریاچه نفوذ کرده‌اند و در صورت خشک شدن دریاچه بسیاری از از مواد سمی هوازی شده و خطرات بیماری‌های تنفسی برای زیست‌بوم و مردم منطقه بوجود خواهد آورد.[۱۶] با این حال هنوز اقدام جدی برای نجات دریاچه صورت نگرفته[۱۷] در اعتراض به خشک شدن دریاچه در فروردین سال ۱۳۹۰ اعتراضی صورت گرفت.[۱۸]

طرح‌های نجات دریاچه[ویرایش]

یکی از طرح‌هایی که برای نجات دریاچه ارومیه مطرح شده انتقال آب از حوضه‌های آبریز دیگر از جمله رود ارس است. به گفتهٔ نماینده ارومیه در مجلس نادر قاضی‌پور، تنها راه نجات دریاچه ارومیه آبهای رود ارس و شهرستان پیرانشهر است. اما این ایده با مخالفت‌هایی روبروست. در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی با دو فوریّت طرح انتقال آب به دریاچه ارومیه موافقت نکرد[۱۹] و این امر به احتمال زیاد به بحرانی‌تر شدن اوضاع دریاچه دامن خواهد زد، علاوه بر این پیش بینی می‌شود در صورت خشک شدن احتمالی دریاچه شاهد بارش باران نمک در بسیاری از استان‌های همجوار باشیم و در ادامه این امر منجر به آواره شدن ۱۳ میلیون نفر خواهد شد[۲۰]


برنامه احیای دریاچه ارومیه در دولت دهم[ویرایش]

نجات دریاچه ارومیه از بحران کنونی پس از شکل گیری دولت حسن روحانی مورد تاکید قرار گرفت و کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه با مدیریت معاون اول رئیس جمهوری تشکیل شد . موضوعاتی همچون مقابله با ریزگردها، وضعیت کشاورزی و الگوی کشت در منطقه[۲۱] و تعداد زیاد چاه های آب مورد بررسی قرار گرفته است.[۲۲]

برخی کارشناسان اعتقاد دارند فعالیت های ترمیمی انجام شده در این دوره در کنار حمایت های مردمی[۲۳]، موجب کاهش روند تخریب دریاچه ارومیه و در برخی بخش ها باعث بهبود شرایط شده است.[۲۴]

نگارخانه[ویرایش]

قبل از آغاز روند خشک شدن دریاچه

دریاچه ارومیه قبل از خشک شدن از طرف روستای اغ گنبد

بعد از شروع روند خشک شدن دریاچه

پانویس[ویرایش]

  1. شماره ۹۲۰ روزنامهٔ شرق؛ صفحهٔ ۲۲
  2. رجوع کنید به شاهنامه
  3. cf. Skjærvø, Prods Oktor (2006), "Iran, vi(1). Earliest Evidence", Encyclopaedia Iranica, Vol. 13
  4. Rezvantalab, Sima and Amrollahi, Mohammad H. (2011) "Investigation of Recent Changes in Urmia Salt Lake" International Journal of Chemical and Environmental Engineering. 2(3): pp. 168–171
  5. Yakhchali, M. and Khalili Gholmankhane, N. (2003) "A Survey on Helminth Infection (Flotation Method) in Cervus Linnaeus (Iranian Yellow Deer) in Ashk Island of Lake Urmia" Pajouhesh & Sazandegi 58: pp. 26–27 Abstract
  6. Ramsar Sites Information Service
  7. ProtectedPlanet - Urumieh lake
  8. Critical condition of Artemia Urmiana and possibility of extinction
  9. ذخیره گاه زیست کره چیست؟ سایت تورهای طبیعت گردی البرز
  10. شماره ۹۲۰ روزنامه شرق/صفحه ۲۲
  11. http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02442134
  12. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0380133014002688
  13. Iran: Political row over drying of Lake Oroumiyeh Radio Zamaneh
  14. کاهش آب دریاچه ارومیه
  15. روزنامه جام جم، چهارشنبه ۳۰ تیر ۱۳۸۹ صفحه ۱۵
  16. http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11269-011-9909-8
  17. رادیوفردا
  18. رادیوفردا
  19. همشهری آنلاین
  20. همشهری آنلاین
  21. احیای دریاچه ارومیه از نگاه کارشناسان در مناظره.[خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) http://www.irna.ir]
  22. 44 هزار چاه غیرمجاز در حوضه آبریز دریاچه ارومیه.[خبرگزاری جمهوری اسلامی(ایرنا) http://www.irna.ir]
  23. 53 هزار کشاورز حوضه ارومیه به دریاچه تشنه آب اهدا کردند
  24. سطح تراز آبی دریاچه ارومیه به 1270.62 متر رسید

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]