رضاقلی‌خان هدایت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
رضاقلی خان هدایت
Reza Qoli Khan Hedayat.jpg
رضاقلی خان هدایت طبرستانی
نام اصلی رضاقلی خان هدایت طبرستانی
زمینه فعالیت ادیب، محقّق، شاعر، تذکره نویس، سفیر، رئیس دارالفنون
ملیت ایرانی
تولد پانزدهم محرم ۱۲۱۵ قمری
ایران، مازندران، هزار جریب
والدین ملا زمان جعفر قلی خان
مرگ ربیع الأول ۱۲۸۸ قمری یا دهم ربیع الثانی ۱۲۸۸ قمری
ایران، تهران
محل زندگی دامغان، هزار جریب؛ بابل؛ شیراز؛ تهران
مدفن ایران، خیابان اسلامبول
نام(های)
دیگر
رضاقلی خان طبرستانی
زمینه تحقیق تاریخ، ادب، عرفان و تصوف
لقب امیرالشعرا، لَلِـه‌باشی، هدایت علی
نویسنده کتاب‌های :
  1. اصول‌الفصول
  2. تاریخ روضه‌الصفای ناصری
  3. دیوان غزلیات
  4. دیوان قصاید
  5. سِتّهٔ ضروریّه
  6. فرهنگ انجمن‌آرای ناصری
  7. فهرس‌التواریخ
  8. مجمع‌الفصحاء
  9. مدارج‌البلاغه (در علم بدیع)
  10. مفتاح‌الکنوز (در شرح اشعار خاقانی)
  11. نژادنامه
  12. هدایت‌نامه
  13. تذکره ریاض‌العارفین
  14. سفارتنامهٔ خوارزم

رضاقلی‌خان هدایت طبرستانی (زادهٔ ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ ه‍. خ. در تهران (اصالتاً هزارجریب مازندران[۱]) - درگذشتهٔ ۸ تیر ۱۲۵۰ ه‍. خ. در تهران)، ادیب، شاعر و تذکره‌نویس سدهٔ سیزدهم هجری در ایران در دوران حکومت محمدشاه و ناصرالدین‌شاه قاجار.

رضاقلی خان طبرستانی ملقب به لَلِـه‌باشی در پانزدهم محرم ۱۲۱۵ ه‍. ق. (۱۸ خرداد ۱۱۷۹ ه‍. خ) در تهران متولد شد. پدرش از اعیان قریهٔ چارده هزارجریب (که امروزه تبدیل به شهری در شهرستان دامغان شده) و در زمان آقامحمد خان خزانه‌دار بود و در دوران فتحعلی شاه نیز این شغل را ادامه داد. رضاقلی خان در شیراز به تحصیل دانش پرداخت. در سفر فتحعلی شاه به اصفهان مورد توجه شاه قرار گرفت و لقب امیرالشعرایی یافت. پس از فتحعلی شاه، به دربار محمد شاه و سپس ناصرالدین شاه راه یافت و از طرف ناصرالدین شاه به ریاست مدرسهٔ دارالفنون رسید. در سال ۱۲۶۷ قمری پس از پایان جنگ با ترکمانان ناحیهٔ سرخس، به دستور امیرکبیر به‌عنوان سفیر به خوارزم رفت. هدف مأموریت او که یک سال به طول انجامید، آگاهی‌یابی از اوضاع ماوراءالنهر از نظر سوق‌الجیشی، آزادی اسرای مسلمان و ممانعت از خرید و فروش آنان بود.

شیخ اسدالله ایزدگشسب گلپایگانی ملقّب به درویش ناصر علی (۱۳۲۵–۱۲۶۴. ش) در کتاب شمس التواریخ در شرح احوال رضاقلیخان هدایت آورده است: «امیرالشّعرا رضاقلی خان هدایت؛ در وصفش نشاطی گفته:

تا که شعر ایجاد شد آمد دو شاعر در وجود امرءالقیس از عرب خانِ هدایت از عجم

کتاب ریاض العارفین و مجمع الفصحا و اصول الفصول او در جمع شعرا و عرفا حقّی عظیم دارد. ارادت خدمت مستعلی شاه شیروانی داشته و کتاب فرهنگ انجمن آرای او در بیان لغت فارسی بی نظیر است و سه مجلّد روضةالصفا ناصری از اوست. ولادتش در طهران نیمهٔ محرم الحرام سال ۱۲۱۵ بوده و وفاتش به طهران ماه ربیع الاول سال ۱۲۸۸ این بیت از اوست:

با چنین آهوی مشگین که تو داری با خویش پنجه در پنجهٔ شیران نر انداخته‌ای

و نیز از اوست:

در توبهٔ من از می سعی عجبی دارید من توبه نخواهم کرد از من طلبی دارید»[۲]

فرزندان[ویرایش]

  1. علی‌قلی مخبرالدوله
  2. جعفرقلی نیرالملک

وی جد صادق هدایت می‌شد.[۳]

آثار[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. هدایت طبرستانی، رضا قلی خان. مجمع الفصحا. ج. دوم بخش سوم صفحه 1789. به کوشش مظاهر مصفا. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1382 چاپ دوم. شابک ‎۹۷۸۹۶۴۰۰۰۸۸۷۸۲. 
  2. شیخ اسدالله ایزدگشسب گلپایگانی (درویش ناصر علی)، شمس التّواریخ(شرح احوال فقها و حکما و عرفا و شعرا و ادبا به انضمام مجموعه‌ای از اشعار)،انتشارات نقش جهان، تهران: 1345.
  3. http://www.mehrnameh.ir/article/1579/خاطراتِ-خانه‌ی-اعتضادالملک-آخرين-گفتگو-با-مهرانگيز-دولتشاهي-خواهرزاده‌ی-صادق-هدايت
  • مدارج‌البلاغه در علم بدیع، نوشتهٔ رضاقلی‌خان هدایت، به‌کوشش حمید حسنی (با همکاری بهروز صفرزاده)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اوّل، ۱۳۸۳، ص یازده ـ دوازده.
  • لغت‌نامهٔ دهخدا
  • Encyclopædia Iranica
آثار رضاقلی‌خان هدایت
اصول‌الفصول | تاریخ روضه‌الصفای ناصری | دیوان غزلیات | دیوان قصاید | سِتّهٔ ضروریّه | فرهنگ انجمن‌آرای ناصری | فهرس‌التواریخ | مجمع‌الفصحاء | مدارج‌البلاغه در علم بدیع | مفتاح‌الکنوز در شرح اشعار خاقانی | نژادنامه | هدایت‌نامه | تذکره ریاض‌العارفین