دیلمستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

دیلمستان' نام تمام پهنه‌های گیلان در سده‌های بعد از اسلام تا سده‌های هفتم، هشتم و نهم هجری، که با افول قدرت دیلمیان، و برآمدن تدریجی گیل‌ها همراه بود، است.[۱] [۲] [۳] [۴]

در زمان باستان دیلمستان به مناطق کوهستانی گیلان کنونی اطلاق می گشته است اما گاهی این واژه به تمام گیلان یا حتی کل کرانه جنوبی دریای خزر اطلاق می‌شده‌استمی‌شده است.[۵]

  • منطقه دیلمان گاهی به مناطق وسیعتری اطلاق شده‌است برای مثال در تاریخ یمینی عنوان شده:"در قرن چهارم و پنجم در لشکر محمود غزنوی چند هزار نفر از رزمندگان دیلمی بودند که از طرف آل زیار برای کمک به سلطان غزنوی فرستاده می‌شدند، همراه با پنجاه هزار دینار باج سالیانه.

این نیرو از جرجان، تبرستان، قومس (بسطام وسمنان) و دامغان تأمین می‌شدند که کلاً این مناطق به عنوان دیلم می‌شناختند و سربازان اعزامی از این مناطق به غزنه را به عنوان سربازان دیلم می‌شناختند."،[۶].[۷]

مطلبی دیگری از کتاب حدودالعالم المشرق من الی مغرب به تألیف ۳۷۲ ه. ق که در کتاب مازندران در تاریخ نیز بدان اشاره شده‌است به گونه‌ای که دیلمان را تعریف می‌کند تداعی‌کننده منطقه چالوس تا سیاهکل امروزی می‌باشد:"دیلمان میان تبرستان و کوهستان (جبال) و گیلان است. مردمان آن دو گروه هستند:یک گروه بر کران دریا باشند. گروه دیگر در کوهستان‌ها، و گروهی هم میان ان دو، این منطقه دیلمان که بر کران دریا است ده ناحیه است، چون:لنزا، واریوا، لنگا، مرد، چالک رود، کرک رود، دیناررود، جودا هنجان (جواهرده نتهیجان)، رودبار، هوسم (رودسر).

در پشت این ده ناحیه، سه ناحیه بزرگ است، چون رستان، شیر، پژم. این همه بیست فرسنگ است در بیست وپنج فرسنگ. این سه ناحیه دیلم و کلار و سالوس است"،[۸].[۹]

به عنوان سندی دیگر به حدود این منطقه می‌توان به تاخت و تاز اعراب به دیلمستان یا دیلمان توجه کرد. یاقوت حموی نوشته است:حجاج بن یوسف دستور داد میانه قزوین و واسط (شهری نزدیک کوفه)، بلندیهایی ساختند که هر زمان در قزوین با دیلمان جنگ روی می‌دهد در این بلندیها آتش روشن کنند تا همگان آگاه شوند.[۱۰] حجاج پسر خود را با لشکری به تاخت وتاز دیلمستان فرستاد. حجاج، عمر بن هانی را به جنگ دیلمان فرستاد.[۱۱]

این همه تاخت وتاز به دیلمان که در قرن اول هجری روی داد نه از راه گیلان، نه از راه دریا، نه از راه گرگان و مازندران که تماماً از ری و قزوین است.

تاخت وتاز از راه قزوین میسر می‌شد، و دیلمان را در جنوب قزوین تا دوهزار و سه هزار تنکابن، طالقان و سرتاسر مناطق کوهستانی چالوس از غرب تا جنوب قزوین، یعنی حد فاصل یک خط فرضی از ری تا قزوین، و سرتاسر شمال این خط به طرف دریای مازندران که حد فاصل تنکابن و چالوس تا را شامل می‌شود را باید دیلم نامید.[۱۲] که امکان آن کم است و تا رودبار و بخصوص دیلمان سیاهکل را محدوده دیلمان میدانیم.

در سده‌های بعد از اسلام تا سده‌های هفتم، هشتم و نهم هجری، که با افول قدرت دیلمیان، و برآمدن تدریجی گیل‌ها همراه بود، این نام به تمام پهنه گیلان اطلاق می‌شد.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶]

"ولایت جنگلی و کوهستانی که در نقشه امروزی ایران، گیلان نام دارد، در زمان ساسانیان به دیلمان یا دیلمستان معروف بود. چه این ولایت از روزی که در تاریخ‌ها شناخته شده نشیمن دو تیره مردم بوده که تیره‌ای را "گیل" و دیگری را "دیلم" می‌نامیدند. گیلان یا تیره گیل در کناره‌های دریای خزر در آنجاها که اکنون رشت و لاهیجان است می‌نشستند و با آذربایگان (آذربایجان) و زنگان (زنجان) نزدیک و هم‌سامان بودند؛ ولی دیلمان در کوهسار جنوبی آن ولایت در آنجاها که اکنون رودبار و الموت است جای داشته و بیشتر با قزوین و ری همسایه و نزدیک بودند."[۱۴][۱۵]

رابینو، در کتاب ولایات دارالمرز ایران: گیلان نیز از دیلمستان نام می‌برد و می‌نویسد که:

زمانیکه فرمانروایان دیلم، طبرستان را اشغال کردند، مخصوصاً در زمان قدرت آل بویه و در اوج اقتدار آن‌ها به نظر می‌رسد که این نام به تمام نواحی کوهستانی از شمیران در طارم تا دشت گرگان اطلاق می‌شده‌است.[۱۶]

دهخدا با نقل قول از سفرنامه ناصرخسرو دربارهٔ دیلمیان و دیلمستان می‌نویسد:

دیلمیان مردم دیلمی ساکن سرزمین دیلمستان بودند و آل بویه خانواده‌ای دیلمی از سرزمین دیلمان بودند که از ۳۲۰ تا ۴۴۸ ه. ق. در ایران و عراق فرمانروائی داشته‌اند. آل بویه را نظر به دیلمی بودن، دیالمه نیز خوانده‌اند.[۱۷]

دکتر پرویز ناتل خانلری نیز دربارهٔ زبان دیلمی می‌نویسد.[۱۸]

  • اصطخری در کتاب ممالک و مسالک حدود سرزمین دیلم را چنین می‌نویسد:
    اول از ناحیت جنوب قزوین و طارم و چیزی از آذربایجان وطرفی از ری است. از جهت شمال دریای خزر. از جهت مغرب طرفی از آذربایجان و بعضی از ری. از جهت مشرق متصل می‌شود در بقیه ری و طبرستان.

[۱۹]

پانویس[ویرایش]

  1. دانشنامه فرهنگ و تمدن گیلان(ج.18):تاریخ گیلان پس از اسلام، قربان فاخته، فرهنگ ایلیا، 1386 ، ص.55
  2. احمد کسروی. شهریاران گمنام. ناشر: دنیای کتاب. 1384.
  3. ابراهیم اصلاح عربانی. كتاب گیلان (جلد 2). 1374.
  4. رابینو، ولایات دارالمرز ایران: گیلان. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش. ص.۳۲۲
  5. Iranian History at a Glance By Dr Reza Shabani Published by Alhoda UK ISBN 964-439-005-9, 9789644390050, Page 154
  6. (ترجمه تاریخ یمینی، ابوالشرف جرقاد قانی، به اهتمام جعفر شعار، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران،1345، ص 351)
  7. (مازندران در تاریخ، حسین اسلامی، پژوهشکده فرهنگ ساری شناسی،1390، جلد اول، ص 142)
  8. (مازندران در تاریخ، حسین اسلامی، پژوهشکده فرهنگ ساری شناسی،1390، جلد اول، ص 143)
  9. (کتاب حدودالعالم المشرق الی امغرب، تالیف 372 ه. ق، نویسنده:نا معلوم، به کوشش دکتر منوچهر ستوده، زبان وفرهنگ ایران، تهران،1362، ص 148)
  10. (مازندران در تاریخ، حسین اسلامی، پژوهشکده فرهنگ ساری شناسی،1390، جلد اول، ص 182)
  11. (شهریاران گمنام، احمد کسروی، تهران، میرکبیر،1357)
  12. (مازندران در تاریخ، حسین اسلامی، پژوهشکده فرهنگ ساری شناسی،1390، جلد اول، ص 183)
  13. دانشنامه فرهنگ و تمدن گیلان (ج.18):تاریخ گیلان پس از اسلام، قربان فاخته، فرهنگ ایلیا، 1386، ص.55
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ احمد کسروی. شهریاران گمنام. ناشر: دنیای کتاب. 1384.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ابراهیم اصلاح عربانی. کتاب گیلان (جلد 2). 1374.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ رابینو، ولایات دارالمرز ایران: گیلان. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش. ص. ۳۲۲
  17. لغتنامه دهخدا: دیلم، دیلمی، دیلمیان، دیلمستان، آل بویه
  18. زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  19. ابواسحاق ابراهیم اصطخری. ممالک و مسالک.به کوشش ایرج افشار. انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن. ص 214

منابع[ویرایش]

  • احمد کسروی. شهریاران گمنام. ناشر: دنیای کتاب. ۱۳۸۴.
  • ابراهیم اصلاح عربانی. کتاب گیلان (جلد ۲). ۱۳۷۴.
  • رابینو، ولایات دارالمرز ایران: گیلان. جعفر خمامی زاده، رشت، انتشارات طاعتی، ۱۳۷۴ش.

پیوند به بیرون[ویرایش]