باباطاهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از باباطاهر همدانی)
پرش به: ناوبری، جستجو

باباطاهر یا باباطاهر عریان،[۱][۲] عارف، شاعر ایرانی تبار و دوبیتی سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری (سده ۱۱م) ایران و معاصر طغرل بیک سلجوقی بوده است.[۳] اشعار باباطاهر با لهجه ملايري یا با لهجه‌ای از زبان لری سروده شده‌اند.[۱] بابا لقبی بوده که به پیروان وارسته می‌داده‌اند و عریان به دلیل بریدن وی از تعلقات دنیوی بوده است.[۴] در میان مردم لر لقب بابا به پیران و مرشدان اهل حق نسبت داده می‌شود.

آثار[ویرایش]

برخی معتقدند ترانه‌ها یا دو بیتی‌های باباطاهر در بحر هزج مسدس محذوف و به لکی سروده شده‌است.[۵] البته اطلاق عنوان فهلویات بر این نوع دو بیتی‌ها احتمالاً نشان می‌دهد که آنها در زبان پهلوی و مربوط به گویش ایران میانه آن باشد.[۳] با این حال روبن آبراهامیان خاورشناس ارمنستانی به این نتیجه رسید که گویش بکار رفته در دوبیتی‌های باباطاهر گرایش نزدیکی با گویش مورد استفاده توسط یهودیان معاصر همدان دارد.[۳][۶] دو قطعه و چند غزل و مجموعه کلمات قصار به زبان عربی از آثار دیگر اوست. کتاب سرانجام شامل دو بخش عقاید عرفاً و صوفی و الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی است. چند نمونه از دوبیتی های باباطاهر:[۷]

مو آن رندم که نامم بی قلندر نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر
چو روز آیه بگردم گرد گیتی چو شو گرده به خشتی وانهم سر


ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده وینه دل کنه یاد
بسازم خنجری نیشش ز پولاد زنم بر دیده تا دل گرده آزاد


خداوندا که بوشم با که بوشم مژه پر اشک خونین تا که بوشم
همم کز در برانن سو ته آیم تو کم از در برانی واکه بوشم


هزارت دل بغارت برده ویشه هزارانت جگر خون کرده ویشه
هزاران داغ ویش از ویشم اشمر هنی نشمرده از اشمرده ویشه


چه خوش بی مهربونی هر دوسر بی که یک سر مهربونی دردسر بی
اگر مجنون دل شوریده‌ای داشت دل لیلی از او شوریده تر بی


خداوندا به فریاد دلم رس کس بی کس تویی من مانده بی کس
همه گویند طاهر کس نداره خدا یار منه چه حاجت کس

زندگی[ویرایش]

از خاندان، تحصیلات و زندگی باباطاهر اطلاعات صحیحی در دسترس نیست اما بنا به نوشته راوندی در راحةالصدور، باباطاهر در سال ۴۴۷ هجری قمری برابر با 434 هجری شمسی با طغرل سلجوقی دیدار کرده و مورد احترام او نیز قرار گرفته‌. در یکی از دوبیتی‌های مشهورش[۸] سال تولدش را به حروف ابجد گنجانیده که پس از محاسبه توسط میرزا مهدی خان کوکب به سال ۳۲۶ هجری رسیده‌است. اما رشید یاسمی با استناد به همان دو بیتی و اشاره به اهمیت عدد ۱۰۰۰ نزد اغلب ملل برآن رفته است که مقصود باباطاهر از واژه الف سال ۱۰۰۰م بوده و در نتیجه مقارن سالهای 390 ه.ق برابر با 379 ه.ش (برابر با ۱۰۰۰ میلادی) زاده شده است.[۹]او پس از ۸۵ سال زندگی، در همدان[۲][۳] وفات یافته‌است.

آرامگاه[ویرایش]

آرامگاه قدیمی باباطاهر عریان در همدان

آرامگاه باباطاهر در شمال شهر همدان و در میدانی به نام وی قرار دارد. این آرامگاه در سال ۱۳۴۴ ساخته شده و در سال ۱۳۸۳ بازسازی شده است.[۲] بنای مقبره باباطاهر در گذشته چندین بار بازسازی شده‌است. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بوده‌است. در دوران حکومت رضاشاه پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. درجریان این بازسازی لوح کاشی فیروزه‌ای رنگی مربوط به سده هفتم هجری به دست آمد که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هم اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی به همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و توسط مهندس محسن فروغی انجام شده‌است. این بنای تاریخی طی شماره ۱۷۸۰ در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیده‌است. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شده است.[۱۰]

نمای داخلی آرامگاه باباطاهر همدان

برخی از بزرگان و ادیبانی که در جوار مزار باباطاهر آرمیده‌اند:

آرامگاهی نیز بنام آرامگاه باباطاهر در خرم‌آباد منسوب به باباطاهر است که هویت واقعی صاحب آرامگاه همچنان ناشناخته است.[۱۱][۱۲]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام loghatnaameh وارد نشده‌است.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام britannica وارد نشده‌است.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «BĀBĀ ṬĀHER ʿORYĀN». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  4. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، مدخل باباطاهر، القاب باباطاهر
  5. ادیب طوسی، محمد امین، «فهلویات للی»، نشریهٔ دنشکدهٔ ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ ه. ش.
  6. R. Abrahamian, Dialecte des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Paris, 193
  7. The Lament of Baba Tahir: Being the Rubaiyat of Baba Tahir, Hamadani (Uryan) By Elizabeth Curtis Brenton. Pages: 23, 33, 35, and 43
  8. مو آن بحرم که در ظرف آمدستم مو آن نقطه که در حرف آمدستم
    به هر اَلفی اَلِف قَدّی برآیه اَلِف قَدّم که در اَلف آمدستم
  9. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، مدخل باباطاهر، سال تولد باباطاهر
  10. دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، مدخل باباطاهر، آرامگاه باباطاهر
  11. پایگاه خبری یافته- شماره ثبت مقبره باباطاهر خرم‌آباد اشتباه درج شده است!
  12. «مقبره باباطاهر، خرم‌آباد». وب‌گاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان. بازبینی‌شده در ۸ فروردین ۱۳۹۰. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • باباطاهر در دانشنامه بزرگ اسلامی
  • ادیب طوسی، محمدامین، «فهلویات لری»، نشریة دانشکدة ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ش
  • صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ۱۳۳۶ش
  • گبینو، ژ. آ. سفرنامه، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، ۱۳۶۷ش
  • برخی محققان زبان وی را راژی و یا راجی و رازی دانسته‌اند که از گویش‌های قدیمی اهالی ری هستند.
  • آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ۱۳۳۷ش
  • هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، تهران، ۱۳۱۶ش