شاه‌خوشین

شاه‌خوشین
زادهٔ	سده چهارم هجری بلوران کوهدشت
درگذشت	سده پنجم هجری نهاوند (گاماسیاب)
ملیت	ایرانی
پیشه	پیشوای دینی
آثار	دوره شاه خوشین
والدین	ماما جلاله (دختر میرزا آمانا)

حسین بن مسعود کرد علوی ملقب به شاه‌خوشین و مبارکشاه یا شاه بلوران، یکی از نخستین رهبران یارسان در سده چهارم هجری است. وی در میان یارسان نخستین کسی‌ است که تجلی دورهٔ کامل حقیقت به شمار می‌آید ‌و‌ در احیاء و انتشار اسطورهٔ ایرانی، فرهنگ شاهنامه محوری، حکمت خسروانی، زبان و ادبیات پهلویانی، موسیقی و مقام جدی بلیغ داشته است.

زندگی

مبارکشاه، ملقب به شاه‌خوشین، فرزند مامه جلاله و نوهٔ میرزا آمانا بود. در سرانجام کتاب مقدس یارسان آمده‌است که وی از مادری باکره در نزدیکی یافته کوه خرم آباد لرستان به‌دنیا آمده‌است. طیب طاهری بر اساس محاسبات گاهشمار و منطبق با نص کلامهای یارسان تاریخ تولد ایشان را در ۳۴۳/۹/۲۲ قمری برابر با ۹۵۵/۱/۲۶ میلادی برابر با ۳۳۳/۱۱/۱۵ خورشیدی میداند و شرح لشکرکشی بدربن حسنویه برزکانی بر قلعهٔ ایشان را در کتاب خود آورده است. دارای سپاهی به نام نهصد نهصده بوده که جملگی از نوازندگان، خنیاگران و گوسانان بوده است و بزرگ‌ترین ارکستر سمفونیک را ایجاد کرده است. نام شصت ساز در کلامهای یارسان ذکر شده است. در سرانجام همچنین اشاره شده است که شاه‌خوشین برای کسب علم به همدان، شهرزور، دالاهو و ریجاب، مکه و مدینه … سفر کرده و بعدها به زادگاه خویش باز میگردد. ایشان مظهر اکمل حق است و در این خصوص در سرانجام چنین سروده است:

از ابر بهاران بر آرم دمه را		از گرگ درنده بستان بره را
دبدبه جهان به نیم جو نخرم		صراف جهان می‌شناسم همه را

در سرانجام دوره شاه خوشین ضبط است که باباطاهر نیز از یاران شاه‌خوشین بوده‌است؛ همچنین سایر یاران ایشان همچون: شاهزاده احمد، شاهزاده محمد، حسن گاویار، مارگیمه… و اگر نهصد نهصده را با محاسبه حداقلی دو نهصد نفر در نظر بگیریم ۱۸۰۰ نفر خواهد شد که نام بیشتر آنها در کلامهای یارسان موجود است. ولی نکته‌ای که بسیار آشکار است تأثیر شاه‌خوشین بر عرفان باباطاهر می‌باشد.

اشعاری از شاه‌خوشین به زبان گورانی به جای مانده‌است، که به کلام «دورهٔ شاه‌خوشین» مشهور است. پیش از شاه‌خوشین، کسانی همچون بهلول ماهی و بابا سرهنگ ظهور کردند؛ اما شاه‌خوشین دورهٔ کامل ظهور ذاتی قبل از سلطان سهاک به شمار می‌رود. شاه‌خوشین را می‌توان از پیشگامان شعر و ادب ایرانی پس از حملهٔ اعراب و در جریان نهضت شعوبیه دانست. ایشان دارای چند پایگاه اصلی بوده است: دره عباس که به توه بواس اشتهار دارد، و البته مقبرهٔ مادرش ماماجلاله نیز در این دره قرار دارد، دوم بلوران و سومین پایگاه ایشان دالاهو و شهرزور بوده است. شاه خوشین لرستانی در جریان حملهٔ بدربن حسنویه سالم میماند و بدر توسط گورانان که از یاران شاه خوشین بوده به قتل می‌رسد. پس از این رویداد به شکلی رمزآلود در رودخانه گاماسیاب غیب میگردد.

دیدار با باباطاهر

بر اساس نسخه دوره شاه خوشین و همچنین نسخه‌های دیگر نزد یارسان، شاه خوشین با یاران خود (که قلندروار زندگی می‌کردند) بر باباطاهر مهمان می‌شود. به گفته مراد اورنگ شاه خوشین لرستانی فروغ ایزدی را در باباطاهر می‌بیند و به همین خاطر او را در جرگۀ یاران ویژه خود درمی‌آورد. در ابتدای نسخهٔ دوره شاه‌خوشین مقدمه‌ای دیده می‌شود که به نظر می‌رسد در قرن‌های بعدی، به احتمال قرون دوازدهم و سیزدهم هجری، نوشته شده باشد؛ در این مقدمه شرح ماجرای مهمان شدن شاه‌خوشین بر بابا چنین آمده‌است:

شاه چنی میردان شاه خوشین پَسَن		چه الوند کوه دا شی و آرومن
خلق همدان آمان و پیشواز		سر و مال کِردن گِشت و پای انداز
شاه واتش و خلق خاران ظاهر		وعدهی مهمانیم و یانه طاهر
شاه خوشین خوشنام قدم رنجه کِرد		تشریف و یانه باباطاهر بِرد
طاهر چه هیبت شاه آما وَ در		چو سر یانه قاپیش کَت وَ سر
شاه پرسا طاهر اینه چیشن چیش		فرق پیشانیت پی چی بین ریش
طاهر و آواز واتش وی وینه		آو کَس هواخوات فرق او هوینه

نمونهٔ اشعار

اشعار وی به‌مانند فهلویات بر وزن هجایی و غالباً ۱۰ هجایی‌است.

پری شام کردن، پری شام کردن		ای رمه زنی پری شام کردن
خواجام دیارن اسپشان زردن		خواجام خوشینا شفای گرد دردن

• معنی: برای قرب به شاه‌خوشین است که چوپانی می‌کنم. سرورم پیدا و آشکار است و با آن اسب زردرنگش مشخص است. سرورم شاه‌خوشین است که شفای همهٔ دردهاست.

جستارهای وابسته

• شاه خورشیدی

منابع

• نورعلی الهی، برهان‌الحق
• صفی‌زاده بوره‌که‌ای، صدیق، پیران و مشاهیر اهل حق، چاپ نخست، تهران: حروفیه ۱۳۸۷
• فخرایی، مصطفی، باباطاهر همدانی، تهران: آشیانهٔ کتاب، چاپ سوم، ۱۳۹۰
• تولد شاه‌خوشین و ادعای خداییِ او پایگاه جامع فِرَق، ادیان و مذاهب