غلامرضاخان ارکوازی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
غلامرضاخان ارکوازی
زمینهٔ کاری شعر و عرفان
زادروز حدود ۱۱۸۴ (قمری)
ایلام،چوار، روستای بان ویزه، منطقه سَرچَفته
پدر و مادر فرزند حسن بگ از طایفه میه سم (میثم)
مرگ حدود ۱۲۵۵ (قمری)
ملیت ایرانی
جایگاه خاکسپاری نجف
در زمان حکومت حسن خان (والی پشتکوه)، معاصر با اواخر زندیان و ابتدای قاجاریان
رویدادهای مهم زندانی شدن
پیشه شاعر
سبک نوشتاری مثنوی
فیلم‌نامه‌ها شاعر قله‌های مه آلود
دیوان سروده‌ها دیوان غلامرضاخان ارکوازی
فرزندان احمدخان و محمدرضا
دلیل سرشناسی شاعر، مبارزه با خان

غلامرضاخان ارکوازی(حدود ۱۲۵۵–۱۱۸۴ هجری قمری؛ برابر با ۱۸۳۹–۱۷۷۰ میلادی) شاعر و عارف کرد ایلامی است.[۱][۲][۳] او به خاطر سرودن مناجات نامه و اشعار دیگر در بین مردم کردستان ایران شهرت دارد.[۴][۵] شعر باوه یال او که در رثای فرزند جوانش سروده است در زمینهٔ مرثیه از شاهکارهای اوست.[۶] غلامرضاخان به دلیل درگیری با والی منطقه پشتکوه به زندان افتاد. پس از رهایی از زندان، به غربت می‌گریزد و پس از مدتی در کرند از توابع کرمانشاه سکنا می‌گزیند.[۷] مطابق آنچه روایت می‌کنند، در کرند وفات می‌کند اما دوست دارانش جنازهٔ او را به عتبات عالیات عراق و به احتمال قوی به نجف منتقل می‌کنند.[۸]

نسب نامه[ویرایش]

بر پایهٔ روایت کهنسالان و معتمدان و عموم طایفهٔ شاعر، موسوم به «میه سم»، غلامرضاخان ارکوازی فرزند حسن بگ، حسن بگ فرزند میثم، میثم فرزند میرزابیگ، میرزابیگ فرزند احمدقلی و او فرزند «بیاخ» است.[۹] از سوی دیگر به سمت زمان حال، غلامرضاخان دو پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان داشته‌است. احمدخان در جوانی در گذشته‌است. محمدرضا، فرزند دیگر، او پدر صوفی و سلیمان بگ است و این دو اجداد خانواده‌های صالحی، ،پیمان، داورپناه و صوفی در استان ایلام هستند.[۵][۱۰]

زادگاه[ویرایش]

زادگاه شاعر، سَرچَفته جزء منطقه‌ای است که Ban-e Vizeh خوانده می‌شود و امروزه در گوشه‌ای از آن روستایی به همین نام وجود دارد.[۱۱][۱۲] بان ویزه جزء بخش چوار از توابع شهرستان ایلام است.[۱۳] فاصلهٔ روستای مذکور تا مرکز استان، یعنی شهر ایلام، ۳۰ کیلومتر می‌باشد و در طول جغرافیایی ۴۶ درجه و ۱۱ دقیقه، و عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه واقع است.[۱۳]

زندگی‌نامه[ویرایش]

سال تولد او به درستی مشخص نیست؛ ولی طبق حکمی از حسن خان والی که امروزه نیز موجود است؛ غلامرضا خان بین سال‌های ۱۱۸۹ و ۱۱۸۴ هجری قمری در منطقهٔ سَرچَفته چشم به جهان گشوده است.[۱۴] غلامرضاخان در محیطی عشایری در خانواده‌ای نسبتاً مرفه در مقایسه با دیگر افراد ایل، پرورش یافته‌است. پدرش حسن بگ، ملا و اهل خط و کتاب بوده‌است. احتمالاً شاعر، آموزش‌های اولیه را نزد پدر و دیگر ملاهای زادگاه خود آموخته است.[۱۵] با توجه به اشعار غلامرضاخان می‌بایستی در مکاتب و مدارسی در سطوح بالاتر، تحصیلات خود را تکمیل کرده باشد. غلامرضا خان با دختری که احتمالاً دخترعموی او بوده، ازدواج کرده‌است که حاصل آن، حداقل دو فرزندِ پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان بوده‌است.[۱۶] از ازدواج‌ها و فرزندان احتمالی دیگر او خبری در دست نیست. غلامرضاخان با توجه به دانش و اطلاعاتی که داشته به ریاست ایل خود مشغول بوده‌است. سران و کدخدایان آن عصر، به واسطهٔ این که بخشی از چرخهٔ قدرت به حساب می‌آمدند با حاکمان در ارتباط بوده‌اند و این امر، زمینهٔ آشنایی او را با دربار والیان پشتکوه، و زندگی اشرافی آن زمان فراهم می‌کرده است.[۱۷]

آثار[ویرایش]

مناجات نامه[ویرایش]

اثر اصلی و عمدهٔ او همین شعر است که در بیست و چهار بند سروده شده‌است. مناجات نامه از حیث زبان و فرم، تحت تأثیر فضای مذهبی حاکم بر شعر و اطلاعات و سواد عربی و احتمالاً فارسی شاعر است. درصد بالایی از واژگان آن عربی است. شاعر در مناجات نامه، اطلاعات گستردهٔ خود را از قرآن، حدیث، کلام، تاریخ، اسطوره، باورهای عامیانه و معارف اسلامی اظهار می‌دارد. این عامل باعث شده تا زبان شعر، آن طنطنه و غنای لفظی اشعار دیگرش را نداشته باشد. این خصیصه در مناجات نامه‌های دیگران نیز دیده می‌شود.

باوه یال[ویرایش]

این شعر که شاعر، در رثای فرزند جوانش، احمدخان سروده است، بی شک در زمینهٔ مرثیه شاه کاری است و با هر مرثیهٔ وزینی قابل مقایسه است. کسی که می‌خواهد ارج و اعتبار این شعر را دریابد، ناگزیر است به زبان شاعر مسلط باشد زیرا که ترجمه نمی‌تواند تمام حسن و هنر آن را منتقل کند.

شعر خه ریوی (غربت)[ویرایش]

این شعر را شاعر هنگامی که از زندان گریخته، و در بلاد غربت بوده، سروده اسقت.

اشعار تغزلی منسوب به او[ویرایش]

الف) زله یخام شووران (زلیخام شوران)

ب) زله یخام ژه چین (زلیخام ژ چین)

نمونه اشعار[ویرایش]

ئه‌و روو واوه‌یلا وه باوه‌یاڵ دیم هاواس په‌ریشان حالش حاڵحاڵ دیم

سه‌ر تا وه به‌رگش سیا زخاڵ دیم سه‌ر قولهێ کاوان وه سیا ته‌م دیم

دره‌ختان ژه خه‌م چو چه‌وگان چه‌م دیم داران دره‌ختان که‌لاغی پووش دیم

که‌پوو وه‌و شین گاڵ گه‌رمه‌وه چمان مردهێ داشت وه رو ته‌رمه‌وه

من و باوه یال عه‌هدمان که‌رده‌ن من خه‌م و ئه‌و ته‌م تا رووژ مه‌رده‌ن

رووله یه ئاسار شکارگاهته‌ن یه جاگهێ که لره‌م شوون راهته‌ن

ئه‌را چو جاران دیارت نیه‌ن مه‌ر گڵکوو وه بان مه‌زارت بیه‌ن

گڵ وه بانم که‌ن گڵ وه بانت دیم ئێ دنیا وه کام دژمنانت دیم[۱۸]

قالب و وزن اشعار[ویرایش]

قالب اغلب اشعار کردی مثنوی است وکل اشعار ارکوازی بدین قالب می‌باشد.وزن اشعار کردی عمدتاً هجایی است.بدین گونه که هر مصراع به دو دسته ی پنج هجایی تقسیم می‌شود که می باید پس از هجای پنجم مکث کرد.اشعار شاعر نیز بر این وزن‌اند.

منابع[ویرایش]

  1. دیوان غلامرضاخان ارکوازی، ظاهر سارایی، ویراست سوم، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۷.
  2. ادبیات کردی ، غلامرضاخان ارکوازی ، شاعر قله‌های مه آلود
  3. ارکوازی سراینده ، شیعی کرد زبان - پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  4. دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، ظاهر سارایی، ویراست سوم، صفحهٔ ۲۹.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ تلکس اینترنتی مهر
  6. دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۳۲.
  7. مجله خبری ویستا
  8. دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۳۱.
  9. شاعر قله‌های مه آلود ، ویستا
  10. نسب نامه غلامرضاخان ارکوازی، ظاهر سارایی، ۱۵.
  11. ظاهر سارایی، دیوان غلامرضاخان، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۷.
  12. تلکس اینترنتی زانا
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Ban-e Vizeh
  14. ظاهر سارایی، انتشارات زانا، ویراست سوم، صفحه ۱۸، بخش تولد.
  15. ظاهر سارایی، انتشارات زانا، ویراست سوم، صفحهٔ ۱۸.
  16. مجلهٔ ادبی اینترنتی بلوط: شاعری از یاد رفته
  17. دیوان غلامرضاخان ارکوازی، انتشارات زانا، صفحهٔ ۱۸.
  18. http://www.balout.ir/cat_9/1392_10/001163.php

پیوند به بیرون[ویرایش]

  • دیوان غلامرضاخان ارکوازی