لغت‌نامه دهخدا

لغت‌نامه دهخدا

نویسنده	علی‌اکبر دهخدا
کشور	ایران
زبان	فارسی
تاریخ انتشار	۱۹۳۱ (میلادی) ۱۳۰۹–۱۳۱۰ (خورشیدی)
وبگاه	https://icps.ut.ac.ir/fa/dictionary

لغت‌نامهٔ دِهخدا یا واژه‌نامهٔ دِهخدا کتابی فراگیر، دارای شرح و معنای واژگان زبان فارسی است. این واژه‌نامه، بزرگترین و مهمترین کار-نوشته‌ی دِهخدا است که بیش از ۴۰ سال از زندگانی‌ او با آن گذران شد. واژه‌نامه‌ی دهخدا، معنا، گزارش، و بازنمود تاریخی‌ شمار چشمگیری از وامواژه‌های عربی را که درون فارسی شده‌اند نیز دارد.

واژه‌نامه‌ی دهخدا دارای بخش بزرگی از واژگان ادبی زبان فارسی، با معنای آن‌ها و نیز کاربردشان در سروده‌ها است. همچنین همه‌ی واژگان تبارمند فارسی در آن است. با اینهمه، این واژه‌نامه، بخش بزرگی از واژگان دانش‌پایه و فنی فارسی که بیشتر در دهه‌های پس از تألیف لغت‌نامه به حوزهٔ زبان فارسی آمده‌اند را دارا نیست. ویراست چاپی کنونی واژه‌نامه ۶۷٬۲۶۵ صفحهٔ سه‌ستونیِ قطعِ رحلی با حرفهای ریز دارد. چاپ دوم از دورهٔ جدید که در ۱۵ جلد لغت‌نامه و یک جلد مقدمه به رحلی چاپ شده، ۲۳٬۹۱۱ صفحه است.

درونمایه

دست‌خط دهخدا: پس آنچه را که خوانندهٔ این کتاب می‌بیند، تنها نتیجهٔ یک عمر نیست، بلکه نتیجهٔ بسی عمرهاست.

حدود نیمی از کتاب را واژگان با معنی و شاهد، و نیم دیگر آن، اَعلام تاریخی و جغرافیایی است. این اثر، حاوی کلیهٔ واژگان فرهنگ‌های خطی و چاپی فارسی است و در نقل آنها بسیاری از غلط‌های گذشتگان تصحیح شده است و بسیاری از واژگان ترکی، مغولی، هندی، عربی، فرانسوی، انگلیسی، آلمانی، روسی و دیگر زبان‌های متداول در زبان فارسی نیز در این فرهنگ آمده است. برای صحیح خوانده‌شدن واژگان، در جلوی هر واژه، حروف حرکت‌دار به‌کار رفته است. افزون‌بر این مزایا، یک دورهٔ مفصّل دستورزبان فارسی نیز در لغت‌نامه آمده است.

همه‌گونه واژگان فارسی و محلی، نام شهرها و روستاها و کلمات علمی و شاخص، حتی واژگان عربی را می‌توان در لغت‌نامهٔ دهخدا یافت. در جلوی هر واژه، معنای لغوی آن، موارد کاربرد، طرز تلفظ صحیح، اشعاری در رابطه با آن، و بسیاری اطلاعات دیگر دربارهٔ لغت قرار دارد. لغت‌نامهٔ دهخدا، هم دانشنامه‌ست، هم کتاب مرجع علوم گوناگون، و هم لغت‌نامه. واژهٔ «لغت‌نامه» را نخستین‌بار اسدی طوسی در لغت فُرس به‌کار برده است و علامه دهخدا برای پاسداشت او، این نام را بر روی فرهنگ خود نهاده است.

لغت‌نامه‌ای که دهخدا ۴۰ سال، یعنی بیشتر عمر خود را صرف آن کرد، از پایهٔ سه-چهار میلیون فیشی بنیان یافته است که دهخدا شب و روز به جمع‌آوری آنها مشغول بوده است. به گفتهٔ خود او و نزدیکانش، وی هیچ روزی از کار فیش‌برداری برای لغت‌نامه غافل نشد، مگر دو روز به خاطر فوت مادرش، و دو روز به خاطر بیماری سختی که داشت. فکر ایجاد لغت‌نامه‌ای جامع که هم معنای تمام لغات فارسی را داشته باشد، و هم اطلاعات لازم دربارهٔ همه‌چیز را به خواننده بدهد، از همان زمان که دهخدا در یکی از قُرای چهار محال و بختیاری منزوی بود، به ذهنش خطور کرده بود. آن‌طور که آگاهان نوشته‌اند، وی چند میلیون فیش از روی متون معتبر استادان نظم و نثر فارسی و عربی، لغت‌نامه‌های چاپی و خطی، کتب تاریخ و جغرافیا، طب، ریاضی، هندسه، هیأت، حکمت، کلام، فقه و … فراهم آورده بود. البته نقل می‌کنند که او بیشتر یادداشت‌ها را از ذهن خود می‌نوشته است. خود وی در یکی از یادداشت‌های پراکنده‌اش برای لغت‌نامه می‌نویسد: «همهٔ لغات فارسی‌زبانان تا کنون اِحیا و در جایی جمع‌آوری نشده و چه‌بسا واژگان زیادی‌ست که در کتب دیگر، خصوصاً در اشعار آمده است که ما آنها را در اینجا نقل کرده‌ایم. ولی از سوی دیگر، هزاران واژهٔ فارسی و غیرفارسی در تداول به‌کار می‌رود که تا کنون کسی آنها را گرد نیاورده یا اگر گرد آورده، به چاپ نرسانیده است. ما بسیاری از این واژگان را به‌تدریج از حافظهْ نقل، و سپس آنها را الفبایی کرده‌ایم. ولی باید دانست که برای به‌خاطر آوردن چندین هزار واژه، و الفبایی کردن آن، عمر هفت کرکس می‌باید … و این کار به‌هیچ فصل و قطعی، بیرون از بیماری صعب چندروزه، و دو روز رحلت مادرم -رحمةالله علیها- تعطیل نشد و بجز اتلاف دقایقی چند برای ضروریات حیات در روز، می‌توانم گفت که بسیار شب‌ها نیز، در خواب و میان نوم و یقظه، در این کار بودم. چه‌بارها که در شب، از بستر برمی‌خاستم و پَلیته می‌کردم و چیز می‌نوشتم».

انتشارات و مؤسسهٔ دهخدا

چاپ لغت‌نامه، نخست در سال ۱۳۱۹ خورشیدی در چاپخانهٔ بانک ملی آغاز و یک جلد آن در ۴۸۶ صفحه به چاپ رسید و مدتی متوقف شد. دهخدا در سال ۱۳۲۴ هجری خورشیدی، میلیون‌ها فیشی را که در تهیهٔ لغت‌نامه فراهم کرده بود، توسط مجلس شورای ملی به ملت ایران هدیه کرد. سپس مجلس شورای ملی در ۲۵ دی‌ماه ۱۳۲۴ با تصویب مادهٔ واحده‌ای، چاپ فرهنگ دهخدا را بر عهده گرفت. ۲۵ هزار تومان هزینهٔ چاپ این فرهنگ از محل صرفه‌جویی بودجهٔ سال ۱۳۲۴ مجلس تأمین شد.

مؤسسهٔ دهخدا ابتدا در خانهٔ دهخدا مستقر بود و بعداً با درگذشت او در سال ۱۳۳۴، به مجلس منتقل شد. از آن پس، هماهنگی و مدیریت لغت‌نامه به وصیت خود دهخدا بر عهدهٔ محمد معین گذارده شد. پس از درگذشت معین، کار را سید جعفر شهیدی و محمد دبیرسیاقی و دیگران دنبال کردند.

نخستین و دومین جلدها یا جزوه‌های واژه‌نامه (آ– ابوسعد / ابوسعد – اثبات) در ۱٬۰۰۰ صفحه در سال ۱۳۲۵ به چاپ رسید. دهخدا تا زمان زندگانی‌اش (۱۳۳۴) توانست بر نویسش، گردانش، و چاپ ۲۲ جلد از ۲۲۲ جلد واژه‌نامه و ۴٬۲۶۹ صفحه از ۲۶٬۴۷۵ صفحه وارسی داشته باشد. از آن پس، بر پایه‌ی سپارش او، سه تن از نزدیکترین یارانش دکتر محمّد معین، دکتر محمّد دبیرسیاقی و دکتر جعفر شهیدی سرپرستی‌ی ادامه‌ی کار را به دوش گرفتند. در واپسین سالها، به‌میانگین، سالی ۸۰۰ صفحه از این واژه‌نامه به چاپ رسید. در یکی دو سال دورهٔ انقلاب ۱۳۵۷، در کار انتشار درنگی افتاد، ولی سرانجام در سال ۱۳۵۸ – ۱۳۵۹ کار چاپ آن به پایان رسید.

با برنهادگی مصوبهٔ سال ۱۳۳۶ مجلس، مؤسسه‌ی دهخدا به دانشگاه تهران جابه‌جا شد و دانشکدهٔ ادبیات این دانشگاه، سرپرست چاپ واژه‌نامه شد. تا سال ۱۳۵۹، چاپخانه‌ی دانشگاه تهران، واژه‌نامه را به‌کاملی چاپ کرد. نام «سازمان لغت‌نامه‌ی دهخدا» پستر به «مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا» تغییر کرد.

هم‌اکنون مؤسسهٔ واژه‌نامه‌ی دهخدا در شمیران کنار باغ فردوس جایگیر است. این مؤسسه، واژه‌نامه‌ی دهخدا را در ۲۲۲ جزوه (نزدیک بیست‌وهفت هزار صفحه) چاپ کرده است. وبگاه‌های اینترنتی لغت‌نامه، ارتباطی با مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا ندارند.

حق نشر

در سال ۱۳۸۵، با تلاش دست‌اندرکاران مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا، دولت وقت قصد داشت مادهٔ واحده‌ای به تصویب مجلس شورای اسلامی برساند که از قرار گرفتن لغت‌نامه در مالکیت عمومی جلوگیری می‌کرد، اما مطابق با قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان مصوب ۱۳۴۸، آثار، پس از گذشت ۳۰ سال از درگذشت پدیدآورندۀشان، تحت شرایطی به مالکیت عمومی در می‌آیند. سرانجام، مجلس این ماده را تصویب نکرد.

نویسندگان لغت‌نامه دهخدا

افزون‌بر علی‌اکبر دهخدا و همکاران آغازین او، گروهی از پژوهندگان زبان و ادب فارسی، بیش از شست سال در گروه نویسندگان واژه‌نامه‌ی دهخدا نام‌نوشته بودند و به برآوری ماده‌ها، چینش و سامانش آنها، و نیز گردآوری و نگارش ماده‌های گردآمده برای واژه‌نامه درگیر بودند.

فهرست این مؤلفان به‌سامان الفبایانه، چنین است:

1. مرتضی آیت‌الله‌زاده شیرازی (بخشی از حروف «ب»، «د»، «ش»، «گ»، «م»)
2. حسن احمدی گیوی (بخشی از حروف «د»، «ر»، «ش»، «ف»، «م»، «ی»)
3. محمد استعلامی (بخشی از حروف «د»، «ف»، «ک»، «ه»)
4. احمد افشار شیرازی (بخش اول حرف «ح» و بخشی از حرف «الف»)
5. عبدالله انوار (حرف «خ» و بخشی از حرف «ک»)
6. حسن انوری (بخشی از حروف «الف»، «ب»، «ر»، «ک»، «م» و «ی»)
7. محمدابراهیم باستانی پاریزی (بخشی از حرف «ب»)
8. احمد بهمنیار (استخراج لغات و مشارکت در تدوین مجلد اول لغت‌نامه)
9. محمد پروین گنابادی (حرف «ذال» و بخشی از حرف «ط» و «ی»)
10. یدالله ثمره (بخشی از حرف «ه»)
11. محمد جعفریان (بخش اول حرف «ر»)
12. عزیزالله جوینی (بخشی از حرف «م»)
13. عبدالحسین حائری (بخش نخست حرف «ز»)
14. عباس حکیم (بخشی از حرف «ه» و بخشی از حرف «چ»)
15. محمد دبیرسیاقی (حروف «ض»، «ظ»، «ل» و بخشی از حروف «ژ»، «ب»، «د» و «ط»)
16. جواد درهمی (بخشی از حرف «م»)
17. جلیل دوستخواه (بخشی از حرف «ج»)
18. عباس دیوشلی (حرف «ت» و بخشی از حرف «ز»)
19. محمد اسماعیل رفیعیان (بخش اول حرف «ک» و بخشی از حرف «ر»)
20. حسن رهاورد (بخشی از حرف «ب»)
21. محمدامین ریاحی (بخش اول حرف «س»)
22. غلامرضا ستوده (بخشی از حرف «م»)
23. سیدجعفر سجادی (بخشی از حرف «ع»)
24. علی‌اکبر سعیدی سیرجانی (حرف «ن» و بخشی از «م»)
25. احمد سمیعی (بخش اول حرف «ش»)
26. رسول شایسته (بخشی از حرف‌های «ر»، «ک»، و «م»)
27. جعفر شعار (بخشی از حرف‌های «الف»، «ر» و «غ»)
28. ابوالحسن شعرائی (بخشی از حرف «الف»)
29. هدایت‌الله شهاب فردوسی (بخش اول از حرف «غ»)
30. سید جعفر شهیدی (حرف «ص»)
31. علی‌اشرف صادقی (بخشی از حرف «گ»)
32. غلامحسین صدیقی (بخشی از حرف «ث» و بخشی از حرف «ب»)
33. ذبیح‌الله صفا (بخشی از حرف «ب»)
34. عبدالعلی طاعتی (بخش اول حرف «ک»)
35. علی غروی (بخشی از حرف «ک» و بخشی از حرف «م»)
36. خسرو فرشیدورد (بخش اول حرف «و»)
37. علیرضا فیض (بخشی از حرف‌های «الف»، «ب»، «ج»، «ح»، «ق»، «و» و «ه»)
38. رضا قاسمی (بخشی از حرف «ب»، «س»، «گ» و «م»)
39. یزدان‌بخش قهرمان (بخشی از حرف «چ»)
40. ژیلبر لازار (بخش آغازی حرف «چ»)
41. محمدتقی مدرس رضوی (همکاری با دهخدا در تنظیم مطالب و استخراج لغات)
42. منوچهر مرتضوی (تهیه مطالب و استخراج لغات)
43. محمدجواد مشکور (بخشی از حرف «ژ»)
44. محمد معین (بخشی از حروف «ث» و «الف»)
45. علینقی منزوی (بخشی از حرف «ح»)
46. سیدعلی موسوی بهبهانی (بخشی از حروف «الف»، «ب» و «ج»)
47. سعید نجفی اسداللهی (بخشی از حروف «ب»، «د»، «ع» و «م»)
48. جلال‌الدین همایی (تهیه مطالب و همکاری در تنظیم و تألیف بخشی از حرف «الف»)

چاپهای واژه‌نامه

چاپهای نخست این واژه‌نامه در دهه‌ی ۱۳۳۰ در نگر چاپ-پخشگاه (انتشارات) دانشگاه تهران در ۲۲۲ جزوه بدست مجلس شورای ملی و دانشگاه تهران در ۵۳ جلد چاپ-پخش شد. پس از به‌ پایان رسیدن نگارش واژه‌نامه، این کار-نوشته‌ در سال ۱۳۵۹ به شیوه‌ی چاپ سربی چاپ-پخش شد. در سال ۱۳۷۲ این واژه‌نامه به‌شیوه‌ای نوین بدست انتشارات دانشگاه تهران، نخست در چارچوب چهارده جلد، و سپس در سال ۱۳۷۷ در پانزده جلد، به‌همراه پیشگفتار با حروف‌چینی رایانه‌ای به‌شمار ۲۲٬۰۰۰ دوره منتشر شد و رفته‌رفته، در هر سال، شماری از دوره‌ها در بازار رونمایی شد، و سپس در ۱۶ جلد رقعی نیز به چاپ رسید.

این واژه‌نامه که از سال ۱۳۷۹، لوح فشرد‌ه‌ی آن نیز به چاپ-پخش بود، در مرداد ۱۳۹۹، واژه‌نامه در وبگاه مؤسسه‌ی واژه‌نامه‌ی دهخدا بارگذاری و به‌برخطی در دسترس همگان گذاشته شد و شورای نگارش مؤسسۀ دهخدا بر آن وارسی دارد.

اشکالها و ایرادها

این واژه‌نامه، بلندبالاترین کتاب و نوشتار واژه در زبان فارسی است و افزون‌بر آن، اَعلام نیز با شرح و تفصیل در این کتاب آمده. دهخدا برای تألیف این کتاب، نزدیک چهل سال وقت صرف کرده و نزدیک صد نفر با وی همکاری داشته‌اند. این لغت‌نامه، مهم‌ترین و اساسی‌ترین کار-نوشته‌ی دهخدا است و بیشتر ناموری دهخدا برای همین کار اوست.

ولی این واژه‌نامه، همچون واژه‌نامه‌های دیگر زبانهای دنیا، نیازمند به‌روزرسانی‌های ساختاری و پیوسته است، زیرا هر دو سال یکبار، فرهنگ‌نامه‌های مایه‌ور جهان بازنویسی می‌شوند. چگونکی انجام این کار درباره‌ی واژه‌نامه‌ی دهخدا، از سوی کاردانان و پژوهشگران زبان فارسی بحث شده و خرده‌گیریها بسیار بوده است. برای نمونه، بارها از زبان مسئولان فرهنگستان زبان و ادب فارسی گله‌مندی‌هایی ابراز شده که مؤسسهٔ دهخدا را روی سخن خود نهاده؛ نمونه:

«معتبرترین و مهم‌ترین فرهنگی که تاکنون نوشته شده، لغت‌نامۀ دهخدا است. از زمانی که دهخدا و بعد از او، علاقه‌مندان و شاگردان و دوستدارانش این کار عظیم را به پایان رساندند، تا کنون چه تغییراتی در این فرهنگ داده شده؟ در واقع هیچ. همان لغت‌نامۀ دهخدا را اکنون هم تجدید چاپ می‌کنند، بدون کمترین تغییری. به‌جز یک ویرایش سطحی، به‌لحاظ محتوایی، تغییرات چندانی با آن چیزی که به قلم دهخدا انجام شده، به‌وجود نیامده … در حال حاضر، لغت‌نامۀ دهخدا لغت‌نامۀ کاملی برای زبان فارسی محسوب نمی‌شود و این امر، علل مختلفی دارد. مهم‌ترین مسئله این است که اکنون شیوه‌های نوین فرهنگی‌نویسی مطرح شده‌اند و چه‌بسا شیوه‌ی فرهنگ‌نویسی دگر شده. امروزه فرهنگ‌نویسی، شاخه‌ای از زبانشناسی است و فرهنگهای معتبر بر پایه‌ی دانش زبانشناسی، خصوصاً معنی‌شناسی، تألیف می‌شوند. یکی از اشکالات عمده‌ای که در کار لغت‌نامهٔ دهخداست، این است که شیوهٔ واحدی در انتخاب مدخلها، تعریف‌نگاریها و شاهدها نیست… ضعف شیوه‌نامه دارد، و اینکه بعد از دهخدا، بسیاری از متون فارسی چاپ شده‌اند؛ خصوصاً رمان‌ها، خاطره‌ها، داستانهای کوتاه، و اصلاً زبان امروز ایران در مقایسه با زمانی که دهخدا فرهنگش را نوشت، تغییر کرده است. بسیاری از واژه‌ها بعد از دهخدا، در روزنامه‌ها، مجله‌ها، رمان‌ها و داستان‌ها روا گشته که این یکاهای واژگانی در واژه‌نامه‌ی دهخدا نیست. خُب، پس نیاز هست که‌یک فرهنگ جدیدی تألیف بشود و به‌خاطر اشکالاتی ساختاری‌ که در واژه‌نامه‌ی دهخدا است، این واژه‌نامه نمی‌تواند پایه‌ی فرهنگ جامع زبان فارسی نهاده شود؛ پس فرهنگستان به‌ناچار باید پایه‌ی استواری را برای فرهنگ جامع زبان فارسی بریزد و این پایه‌ی استوار، در آینده روزآمد هم بشود».

«مؤسسۀ واژه‌نامه‌ی دهخدا با شیوه‌های امروز فرهنگ‌نگاری به‌کل بیگانه است … لغت‌نامۀ دهخدا گروه زبان‌شناس ندارد». باید یادآور شد که ویراست برخط این واژه‌نامه نیز چند سال پیش به‌گفتنی فیلتر شد و دسترسی یکراست شمار بیشمار کاربرانش به این وبگاه را با مشکل روبه‌رو کرد. پس از چندی، وبگاه آن به‌کاملی بسته شد و در موتورهای جستجوگرِ واژه‌یاب‌های دیگر آمیخته شد.

منابع

• به‍من، مه‍ناز، عل‍ی‌اکب‍ر دهخ‍دا، ته‍ران: موسس‍ه فرهن‍گی مدرسه برهان، ۱۳۸۲.
• مرادی کوچی، شه‍ناز، مع‍رفی و شن‍اخت دهخ‍دا، ته‍ران: قطره، ۱۳۸۱.
• «دهخدا: لغت‌نامه نویسی عمر هفت کرکس می‌خواهد». بی‌بی‌سی فارسی.

پیوند به بیرون

• وبگاه مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
• لغت‌نامه دهخدا (آنلاین)
• لغت‌نامه آنلاین دهخدا
• لغت‌نامه دهخدا در لغت نامه آزاد

رسانه

• نگاهی به چگونگی شکل‌گیری واژه‌نامه دهخدا در یوتیوب