جاحظ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
جاحظ
زادهٔ۷۷۶
بصره، خلافت عباسیان
درگذشت۸۶۸–۹
بصره، خلافت عباسیان
دورهMedieval era
حیطهMuslim scholar
علایق اصلی
ادبیات عربی

ابوعثمان عمرو بن بحر (۱۶۰-۲۵۵ق) مشهور به جاحِظ؛ ادیب معتزلی،حیوان شناس،روانشناس،خوش‌سخن، خوش‌نویس، عضو دارلحکمه از اهالی بصره است.[۱]

آوازه وی بیشتر به دلیل مهارت او در فنون ادبی است؛ به گونه ای که او را «پادشاه نثر ادبی» نامیده اند.[۲]

کتاب ابخلا (خسیس) حاوی حکایتهای فکاهی جالبی است که بعضا در مجلات عربی نشر شده و باعث شده جاخظ در بین عرب امروزی (همانند عبید زاکانی برای ایرانیان )شناخته شده باشد.

نوشته‌هایی دربارهٔ گیاهان، جانوران، گیتاشناسی، پزشکی، کیمیا و روان‌شناسی دارد و دیدگاه‌ها و اندیشه‌هایش بیشتر مبتنی بر روش تجربی بوده است. [۳]

گفته‌اند که وی سیصد و پنجاه کتاب نوشته که بیشتر آنها در گذر زمان از میان رفته و تنها رسالاتی از وی بجا مانده که سه کتاب البخلاء در مورد اخلاق. کتاب الحیوان در مورد حیوانات. کتاب البیان و التبیین در فن بلاغت در دسترس هستند.[۴]

جاحظ می‍گوید: «ایرانیان سخندان‌ترین مردم (اخطب الناس) هستند و از میان ایرانیان، پارسیان (اهل فارس) خطیبترین مردم ایران‌اند و شیرین‌زبان‌تر و خوش‌اداتر و بامحبت‌تر و در دوستی‌پایدارتر مردم مروند و در لغت پارسی دری از همه فصیح‌تر ایشانند. چنانچه مردم قصبهٔ اهواز در لغت پهلوی فصیح‌ترین ایرانیان‌اند.[۵]

جاحظ با وجودی که ضد شعوبیه بوده از بلاغت ایرانی و الفاظ زیبا و پرمایگی معنای در زبان فارسی سخن گفته و توصیه کرده‌است که اگر کسی بخواهد، در فن سخنوری به درجهٔ عالی برسد باید کتاب «کاروند» پارسیان را بخواند.»[۳]

آثار

توصیف زرافه در کتاب الحیوان

موضوعات نوشته‌های جاحظ بسیار گوناگون است؛ از جمله ادبیات، ادبیات عامه، کلام، سیاست و بعضی شاخه‌های علوم طبیعی؛ ولی آنچه کتاب‌های او را ممتاز می‌سازد، شیوهٔ ادبی بارز او در نگارش، آگاهی او از زندگی اجتماعی مردم و شناخت سرشت و اخلاقشان است.

  1. اخلاق‌الشطار
  2. اخلاق‌الملوک
  3. البیان و التبیین
  4. تحصین‌الاموال
  5. جوابات کتاب المعرفة
  6. حانوت عطار
  7. الرد علی اصحاب‌الالهام
  8. الرد علی المشبة
  9. ردالنصاری
  10. رسالة فی‌الحسد
  11. سحر البیان
  12. سلوة الحریف بمناظرة الربیع و الخریف
  13. عناصر الادب
  14. فضیلة المعتزلة
  15. کتاب آی القرآن
  16. کتاب الابل
  17. کتاب الاخبار
  18. کتاب الاخوان
  19. کتاب الاستبداد و المشاورة فی الحروب
  20. کتاب الاستطاعة
  21. کتاب الاصنام
  22. کتاب الاعتزال
  23. کتاب الامامة
  24. کتاب الامثال
  25. کتاب الامصار
  26. کتاب الانس و السکن
  27. کتاب البخلاء
  28. کتاب البغل
  29. کتاب البلدان
  30. کتاب التربیع
  31. کتاب التسویة بین العرب و العجم
  32. کتاب التعبیر
  33. کتاب التفکر و الاعتبار
  34. کتاب الجواری
  35. کتاب الحجر و الفتوة
  36. کتاب الحزم و الجزم
  37. کتاب الحیوان
  38. کتاب الخطاب فی التوحید
  39. کتاب الدلال
  40. کتاب السلطان
  41. کتاب السلوک
  42. کتاب السودان
  43. کتاب الشارب و المشروب
  44. کتاب الصرحاء و الهجناء
  45. کتاب صناعة الکلام
  46. کتاب الصولجان
  47. کتاب الطبایع
  48. کتاب الطفیلیین
  49. کتاب العثمانیة
  50. کتاب العُرْس و العرائس
  51. کتاب الفتیان
  52. کتاب الفخر بین عبد شمس و بنی مخزوم
  53. کتاب فخر القحطانیة و العدنانیة
  54. کتاب القرآن
  55. کتاب اللصوص
  56. کتاب المحاسن و الاضداد
  57. کتاب المزاح و الجد
  58. کتاب المعرفة
  59. کتاب المعلمین
  60. کتاب المغنیین
  61. کتاب مناقب ضدالخلافة و فضائل‌الاتراک
  62. کتاب الناشی و المتلاشی
  63. کتاب النبی و المتنبی
  64. کتاب النجم و جوابه
  65. کتاب النرد و الشطرنج
  66. کتاب النساء
  67. کتاب الوعد
  68. کتاب الوکلاء و المتوکلین
  69. کتاب الهدایا
  70. مسائل کتاب المعرفه
  71. معانی القرآن
  72. مقالة فی اصول‌الدین
  73. نظم القرآن
  74. نقض الطب
  75. نوادر الجن:[۶]
  76. الحَیَوان
  77. البُخَلاء

موسیقی

تصنیفات جاحظ بسیار و در آن‌ها، مطالب سودمند و ضروری دربارهٔ مسائل دوران ساسانی، از جمله شعر و سرود و خوانندگی است:[۱]

  • طبقات المغنیین: شرح مطالبی دربارهٔ جایگاه‌های مغنیان دوران ساسانی
  • التاج: دربارهٔ طبقه‌های سه‌گانه ندیمان و رامشیان، و رتبه‌هایی که داشته‌اند؛ جشن مهرگان و مطلب‌هایی دربارهٔ استادی و چیرگی برخی هنرمندان
  • رساله القیان: رساله کنیزکان رامشگر
  • المحاسن و الاضداد

منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ستایشگر، مهدی (۱۳۷۶نام نامهٔ موسیقی ایران زمین جلد سوّم، تهران: اطلاعات، شابک ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸
  2. زندگی و آثار جاحظ. صص. ۴۵.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ علوی مقدم، سید محمد: جاحظ و بلاغت. در: مجله «کیهان اندیشه» فروردین و اردیبهشت ۱۳۶۷ - شماره ۱۷. (از صفحه ۱۱۲ تا ۱۱۹).
  4. همان.
  5. بهار، محمدتقی (۱۳۹۰). سبک‌شناسی. یک. تهران: زوار. ص. ۱۸۰–۱۸۱. شابک ۹۶۴۴۰۱۱۳۲۵.
  6. دانشنامه جهان اسلام، جاحظ

پیوند به بیرون